Ocena brak

TEORIA JAKO WIEDZA WYJAŚNIAJĄCA - Własności ontologiczne wyjaśniania przez prawa

Autor /Ludwik Dodano /16.06.2011

O zawartości rzeczowej zdań wyjaśniających, składających się na eksplanans, można się dowiedzieć dzięki uwzględnieniu problematyki ontologicznej – głównie tej dotyczącej człowieka, społeczeństwa, procesu dziejowego a także refleksji nad klimatem intelektualnym, kształtującym umysłowość badaczy (analiza logiczna ogranicza się do badania stosunków między zdaniami wyjaśniającymi i wyjaśnianymi i może rozstrzygać zaledwie tyle, czy są one formalnie poprawne). Analiza ontologiczna wyjaśniania nomologicznego jest konieczna, by rozstrzygnąć, czy wyjaśnianie jest również materialnie poprawne (inaczej prawa są tylko konstrukcjami pojęciowymi). Od zdania naukowego oczekuje się, że będzie prawdziwe w sensie rzeczowym, a więc w jego eksplanansie znajdą się zdania sensowne i sprawdzalne, że będą miały empiryczne odniesienia. Nasze doświadczenie może nas przekonać o tym, czy korelaty ontologiczne spełniają empiryczny warunek dostatecznej adekwatności względem ustalonych faktów naukowych.

Adekwatność polega na stopniowalnej odpowiedniości między ideami a faktami (nie na empirycznej sprawdzalności). Mają ją spełniać szczegółowe konsekwencje twierdzeń teoretycznych, zawartych w eksplanansie, nie zaś same prawa.

Dzięki analizie ontologicznej łatwiej dostrzec, że to, co się wyjaśnia i to, przez co się wyjaśnia, zależy od tego, jak sobie wyobrażamy świat i istniejące w nim relacje. To dopiero nasza wiedza określa, jakie składniki świata należy w jej świetle wyjaśniać. To ograniczenie jest niezbywalne, bowiem nie można wyjść poza granice własnej wiedzy i wartościowania. Analiza ontologiczna unaocznia również zależność wiedzy naukowej od punktu widzenia badacza, który jest wyznaczony przez teorie, idee filozoficzne, systemy ideologiczne „modnych” poglądów czy przekonań potocznych.

Skutkuje to tym, że żadne twierdzenie naukowe nie ma sensu poza danym systemem teoretycznym, w obrębie którego ustalone zostają pewne „kategorie” teoretyczne porządkujące świat. Jeżeli jakiś ład nie zostaje skonstruowany przez nas w obrębie teorii i generowanych przez nią wyjaśnień, to nie może on się wyłonić z samej tylko prostej kumulacji wiedzy empirycznej.

Istnieje możliwość wskazania na wiele rodzajów odpowiedzi na pytanie „dlaczego”, gdyż pytanie to nie wyznacza żadnego schematu odpowiedzi, żadnego szczególnego rodzaju wyjaśnienia. To z jakim typem wyjaśniania mamy do czynienia zależy od różnych rodzajów ontologicznych korelatów twierdzeń wyjaśniających. To właśnie one decydują, że mówimy o wyjaśnieniach kauzalnych (tj. przyczynowych), teleologicznych, funkcjonalnych czy genetycznych.

Podobne prace

Do góry