Ocena brak

TEORIA JAKO WIEDZA WYJAŚNIAJĄCA - Własności logiczne wyjaśnienia

Autor /Ludwik Dodano /16.06.2011

Wyjaśnienie naukowe, zwane z łac. eksplanacją, polega na wskazaniu zdania ogólnego, które stanowi logiczną rację dla zdań uznanych jako prawdziwe, stwierdzających zachodzenie owych konkretnych zjawisk. Zdanie, które ma być wyjaśnione, nazywa się eksplanandum – w tej roli może wystąpić:

  1. zdanie obserwacyjne (stwierdzające fakt jednostkowy),

  2. bądź zdanie w formie generalizacji indukcyjnej czy też prawa nauki.

Natomiast układ zdań stanowiących łącznie rację wyjaśniającą nazywa się eksplanansem i konstruuje ze zdań dwojakiego typu:

  1. zdania odnoszące się do pojedynczych zdarzeń = są to zdania opisujące warunki początkowe,

  2. zdania wyrażające jakieś prawa lub prawidłowości czy uogólnienia.

EKSPLANANS

C1, C2 ……………… Cn zdania opisujące warunki początkowe

L1, L2 ………………. Ln prawa ogólne

EKSPLANANDUM

E zdanie wyjaśniane

To wyjaśnienie dedukcyjno – nomologiczne (D-N) lub dedukcyjne i stanowi odpowiedź na pytanie „dlaczego zjawisko wyjaśniane zachodzi?”. Każde wyjaśnienie to odpowiedź na pytanie „dlaczego P?”, gdzie P jest opisem wyjaśnianego zdania albo prawem. Odpowiedź ta składa się z eksplanandum i eksplanansu. Zdarzenie jest wyjaśniane poprzez subsumpcję pod prawo ogólne, a więc przez pokazanie, że zaszło ono zgodnie z tymi prawami, ponieważ wystąpiły warunki początkowe. Tego rodzaju wyjaśnienie oparte jest na rozumowaniu zwanym regresywną dedukcją, gdzie następstwem uznanej za prawdziwą racji zawartej w eksplanansie jest zdanie w eksplanandum (również stwierdzone jako prawdziwe na podstawie naszego doświadczenia zmysłowego).

Ogólnemu modelowi wyjaśniania dedukcyjnego stawiane są 4 żądania, wskazujące na zależność wartości wyjaśnienia od wartości prawdy:

  • eksplanandum musi być konsekwencją logiczną eksplanansu,

  • eksplanans musi zawierać ogólne prawa potrzebne do wyprowadzenia eksplanandum,

  • eksplanans musi mieć treść empiryczną,

  • zdania tworzące eksplanans muszą być prawdziwe.

Z tego modelu wynika, że wyjaśnienie jest w nauce identyczne z przewidywaniem. Używamy eksplanansu do przewidywania, po to, by sprawdzić czy jest prawdziwy.

- W empirycznych naukach przyrodniczych – silne teorie naukowe, często wyjaśnienie dedukcyjno – nomologiczne (między eksplanansem a eksplanandum związek wyprowadzalności dedukcyjnej).

- W empirycznych naukach społ. – rozumowanie dedukcyjno–dowodowe zastąpione rozumowaniem redukcyjnym (regresywną redukcją) w postaci wyjaśnienia indukcyjno–nomologicznego (lub indukcyjno – statystycznego) w którym eksplanans zawiera prawa ogólne lub statystyczne, ale nie implikuje eksplanandum (nie wynika ono logicznie) lecz je indukcyjnie uzasadnia. Mamy tu jedynie częściową subsumpcję eksplanandum pod eksplanans. Ten rodzaj wyjaśnienia bywa dyskutowany w kontekście „wyjaśnienia potencjalnego”, które różni się od dedukcyjno – nomologicznego tym, że nie wymaga się od eksplanansu, aby był prawdziwy (zawiera on twierdzenia mniej lub bardziej potwierdzone przez empirię, zawsze pozostające hipotezami, bo nie poddające się całkowitej weryfikacji).

Takie wyjaśnienie nazywa się wyjaśnieniem empirycznym, które różni się od nomologicznego sposobem uzasadniania zdań składających się na eksplanans i rodzajem pierwszych przesłanek. Prawdziwy jest następnik implikacji – stanowi go zdanie obserwacyjne, będące zarazem zdaniem wyjściowym w postępowaniu wyjaśniającym, ukierunkowanym na dobranie zdania, będącego poprzednikiem implikacji. Ów poprzednik jest wnioskiem o charakterze indukcyjnego uogólnienia wyjaśnienie empiryczne prowadzi do całkowicie pewnych konkluzji.

  • Gdy uznamy następnik implikacji za zdanie prawdziwe, to może się zdarzyć, że dobierzemy taki poprzednik, który jest fałszywy, dlatego rozumowanie redukcyjne może prowadzić do wyjaśnienia nieprawdziwego, ale możliwego do zaakceptowania, ponieważ przystaje do naszej wiedzy i się spełnia.

Wyjaśnienie statystyczne (probabilistyczne) – struktura analogiczna do wyjaśnienia nomologicznego, ale eksplanandum nie wynika logicznie z eksplanansu, rozumowanie jest tylko wysoce prawdopodobne. Wyjaśnienie to odsyła do praw statystycznych, jest charakterystyczne dla nauk społ., w których stosuje się tzw. wnioskowania statystyczne.

- przesłankami = zdania opisujące wyniki badań dotyczących danej próby,

- wniosek = odnosi się do całej populacji.

Podobne prace

Do góry