Ocena brak

Teoria elit

Autor /Norbert999 Dodano /04.01.2012

Teoria elit drugi, obok darwinizmu społecznego bardzo ważny nurt w socjologii polityki. Uważa się, że teoria elit już w jakiś sposób zakorzeniła się we wczesnych pracach starożytnych filozofów tj. Platon, Arystoteles, oni mówili o tym, że jednostka jest ważniejsza od mas. Jednym z pierwszych współczesnych myślicieli, którzy mówili o teorii elit był Gustaw Le Bon, który przedstawił negatywną ocenę działań mas, on pierwszy mówił o psychologii tłumu.

Właściwymi twórcami teorii elit byli dwaj uczeni włoscy: Vilfredo Pareto i Gaetano Mosca. Toczył się między nimi spór na temat pierwszeństwa w sformułowaniu teorii elit. Dziś uznaje się pierwszeństwo Mości, mimo że jego teoria uzyskała wielką popularność dopiero pod piórem Pareto.

Mosca twierdził, iż elity są pierwszym aktorem w życiu społeczno-ekonomiczno-politycznym i władza zawsze jest sprawowana przez mniejszość. Niezależnie od tego, jaki będzie najbardziej demokratyczny ustrój, to zawsze za pomocą wpływów, manipulacji władza należy do mniejszości. Władza nie tylko zawsze znajduje się w rękach mniejszości, ale jak mniejszość traci władzę, w wyniku nawet przewrotu, rewolucji, to oddaje władzę innej mniejszości. Mówił o tej mniejszości, jako o klasie panującej, Moska pierwszy nazwał ją elitą. Elita musi stworzyć jakiś program, rozpowszechnić go w społeczeństwie i wtedy przejmuje władzę.

Moska zauważył pierwszy, że istnieją dwie tendencje rekrutacji elit. Pierwsza to arystokratyczna, gdzie elita jest zamknięta, hermetyczna, nie odnawia się poprzez rekrutację ludzi z zewnątrz, rekrutuje się poprzez reprodukcję, przekazywana z pokolenia na pokolenie. Druga tendencja to tendencja demokratyczna, kiedy to mniejszość trzymająca władzę rekrutuje się z mas poprzez wyławianie jednostek wybitnych, o cechach psychicznych korzystnych dla władzy. Demokracja wg Mosci funkcjonuje prawidłowo tylko i wyłącznie wtedy, kiedy ma dobrze zorganizowane warstwy rządzące. Elita to nie jest czymś negatywnym, wręcz odwrotnie. Jest to coś nieodzownego, ponieważ nie mogą rządzić wszyscy, musi rządzić mniejszość i ważne żeby ta mniejszość była dobrze zorganizowana.

Vilfredo Pareto cechowało go niezwykle metodyczne podejście do nauki. Zanim opublikował teorię elit, dał się poznać jako wnikliwy komentator polityczny, przeszedł do historii jako twórca dwóch teorii: teorii nieracjonalnego działania i teorii elit. Teoria nieracjonalnego działania nie wchodzi w zakres socjologii polityki, ale nie da się zrozumieć teorii elit bez zrozumienia teorii nieracjonalnego działania, która została stworzona na szali psychologizmu, gdzie na pocz. XX w. uważano psychologię za naukę, która rozwiąże wszystkie problemy. W teorii nieracjonalnego działania V.Pareto uważał, że ludzie działają subiektywnie w sposób w sposób racjonalny, tzn. mają jakieś określone cele, dążą do ich realizacji, ale za tą subiektywną racjonalnością kryje się obiektywna nieracjonalność.

To, do czego ludzie naprawdę dążą nie jest tożsame z tym, czego chcą. Pareto uważał, że ludzie działają absolutnie w sposób subiektywny, tylko boją się do tego przyznać, następuje racjonalizacja i motywem działania, o którym mówią jest coś zupełnie innego niż faktyczny motyw. Prawdziwymi motywami były wg V.Pareto rezyduła. Rezyduła to były świadomościowe wyrazy ukrytych popędów, którymi to są instynkt, uczucia, namiętności. To są prawdziwe motywy działań ludzi. Rezyduła są ukryte za derywacjami. Derywacje są to teorie, które usiłują nadać ludzkim działaniom pozory racjonalności. Teoria ta została mocno skrytykowana. Na podstawie tej teorii, Pareto tworzy teorię elit. Wprowadza na grunt socjologii, pojęcie sytemu, stanu równowagi i odchylenia. Twierdził, że na system społeczny składają się trzy rodzaje elementów, które są współzależne i które oddziaływają na siebie.

Pierwszym elementem są warunki fizyczne (zewnętrzne – klimat, flora, fauna, złoża mineralne), drugim – inne niż fizyczne elementy zewnętrzne, wynikające z sąsiedztwa z innym społeczeństwami, oddziaływania innego społeczeństwa, czy też historia ustroju danego państwa, trzecim – elementy wewnętrzne (rezyduła, skłonności, interesy, postawy, myślenia, derywacje które są w danym społeczeństwie). Te elementy są od siebie współzależne. Pareto rozpatrywał system społeczny w stanie równowagi, do którego system zawsze powracał. Pareto odrzucił model społeczeństwa jako organizmu, uważał że społeczeństwo to jest system odziaływujących na siebie części, które przechodzą od jednego do drugiego stanu równowagi. Uważał, że społeczeństwo zawsze jest heterogeniczne, kompletnie się różni, nie tylko płcią, i innymi cechami fizycznymi, ale przede wszystkim zdolnościami, które jak się okazuje są komplementarne. Kluczowym dla tej teorii jest pojęcie elity. Pareto na początku nie używał pojęcia elity, ale klasy panującej.

Przejął za Mocą, że społeczeństwo zawsze jest rządzące przez mniejszość i jest to grupa o podobnych interesach ekonomicznych. Elitę definiuje jako najlepszy w danej dziedzinie. Elitą są ludzie, którzy odnieśli sukces w danej dziedzinie. Tezy tej nie da się obalić. Należy ustalić tylko pewną hierarchię, co uznajemy za sukces. Te elity Pareto dzieli na: elity rządzące (mające realny wpływ na władzę) i elity nierządzące (reszta elit społeczeństwa np. lekarze, artyści.) Wg. Pareto, w każdym społeczeństwie, nawet tym najbardziej demokratycznym istniały elity. Wejście do elit to rezultat odbywającego się procesu, który to zdolniejszych stawiał wyżej w hierarchii, a mniej zdolnych na pozycjach niższych.

Pareto był absolutnym zwolennikiem tworzenia się elit. Jest to naturalne i musi tak być, że ci najlepsi odnoszą sukces i sprawują władzę. Lecz w momencie, gdy ci najlepsi przestają pełnić tę funkcję, na ich miejsce przychodzą nowi. Selekcja wg Pareto dokonuje się na podstawie kryterium dochodów. W drugiej kolejności inteligencja, talent, przymioty moralne. Przy czym Pareto uważa, że jeśli ktoś ma inteligencję, talent i przymioty moralne wcześniej czy później będzie miał też dochody. Proces selekcji elit zachodzi w sposób kompletnie nieprzerwany. Teoria elit jest powiązana z teorią rezyduł i derywacji. Co powoduje, że jedni są elitą, a drudzy nie? Jakość, klasa rezydułów, jeśli jedni są ambitni, sprytni, elastyczni. Pareto podkreślał, że ustrój polityczny zależy od charakteru klasy rządzącej. Jeżeli klasa rządząca ma instynkt kombinacji, to wtedy elita rządząca używa przede wszystkim sprytu, zręczności – to rezyduła klasy I. Rezyduła klasy II to jest niechęć do innowacji, podtrzymywanie starych tradycji i skłonność do przemocy, czyli konserwatyści którzy nie chcą zmian, nawet używając siły.

Twierdził, że jeżeli władza chce się utrzymać długo, powinna stosować na przemian, wtedy kiedy jest to konieczne stosować strategię lisów, a jeśli jest to konieczne to stosować strategię siły. Pareto uważał, że krążenie elit jest absolutnie naturalne i musi w społeczeństwie zaistnieć. Jeżeli w społeczeństwie mamy masy, różne elity – to społeczeństwo jest rządzone przez jakąś elitę. Elita rządząca składa się z członków, którzy mają te konieczne rezyduła (przywódcze, ambicji, władzy itp.), którzy mają jednak tendencję do popadania w dekadencję. Naturalne jest, że osoby które długo są w elicie, popadają w dekadencję. Elita rządząca, która chce utrzymać władzę, musi trzymać mocno standardy, elita rządząca powinna się tych osób pozbywać, po to by dbać o kondycję elity. Z mas wybijają się jednostki wybitne, które mają odpowiednie rezyduła do sprawowania władzy. Elita w procesie selekcji przyjmuje je do siebie i w ten sposób elita rządząca zachowuje cały czas najwyższy standard.

Pareto mówił: „elita musi dbać o świeżą krew” – odświeżanie krwi. Jest to układ idealny. Jednak elita ma tendencję do zamykania się, do hermetyzacji. Elita rządząca wcale nie chce usuwać, tych którzy przestali spełniać te bardzo wysokie wymogi stawiane przez elitę. Ci, którzy są przy władzy chcą jak najdłużej utrzymać się w elicie. Elita musi być zawsze mniejszością, nie może się rozrosnąć. Zatem jeśli elita nie odrzuca tych członków, nie może przyjmować też nowych. Elita, by mogła prawidłowo funkcjonować, musi dbać o odświeżanie krwi. Zatem osoby, które chcą dostać się do elity, a z wymienionej wcześniej przyczyny nie mają takiej możliwości – zakładają kontrelitę. Co jest głównym celem kontrelity? Głównym celem kontrelity jest stanie się elitą, a więc przejęcie władzy. Prawdziwym motywem – rezyduum jest przejęcie władzy, ale pod rygorem wycięcia z życia politycznego, kontrelita nie może się do tego przyznać.

Pareto twierdzi kontrelita musi spełnić trzy warunki: nie może się przyznać, że jej jedynym celem jest przejęcie władzy, trzeba stworzyć ideologię – sztandar ideologiczny, który będzie tłumaczył, dlaczego my powinniśmy pełnić władzę, a nie oni, ta ideologia musi być atrakcyjna dla społeczeństwa, kontrelita musi wiedzieć, czego chce w danej chwili społeczeństwo, do czego dąży. Musi stworzyć ideologiczny program, który będzie odpowiadał masom, ale żeby to zrobić, musi spełnić trzeci warunek, czyli rozpropagować swoją ideologię w dołach społecznych. Spełniając te warunki, kontrelita przejmuje władzę, zajmuję miejsce elity. Jednak, zamiast dbać o świeżą krew, zamyka się hermetyzuje. Z mas wyrasta nowa kontrelita, a jeśli spełnia trzy wymienione wyżej warunki zajmuje miejsce elity i cały proces zaczyna się od nowa.

V. Pareto mówi, że gdyby popatrzeć z dłuższej perspektywy na krążenie elit, proces ten jest constans. Jeśli elita dłużej przytrzyma władzę, bo jest w stanie przez długi okres czasu zrzucać kontrelitę, to wtedy ta zmiana będzie gwałtowniejsza. Strategie sprawowania władzy: Pareto uważał, że stosowanie siły jest absolutnie obowiązkiem rządzących, pod warunkiem że jest to siła legalna. Ale zdarza się, że jest nielegalna, jest to przemoc prywatna w celu obalenia obowiązujących norm. Pareto stwierdził, że jeżeli ktoś w sposób nielegalny obala władzę, natychmiast stara się zalegalizować swoją władzę. W każdym społeczeństwie mamy do czynienia ze stałym procesem wymiany elit, jednak z różną dynamiką, nazywał to falowaniem społecznym. Od nastawienia elity rządzącej do rekrutacji zależy intensywność tworzenia elit. Zaletą jest by krążenie elit odbywało się łagodnie.

V. Pareto mówił, że nawet w społeczeństwie bardzo podzielonym, o bardzo silnej stratyfikacji, jak np. hinduska też dochodzi, tylko w bardzo zwolnionym tempie do krążenia elit.

Podjęto krytykę teorii krążenia elit, zarzucano ademokratyczność, drugim zarzutem jest to, że ta koncepcja jest aetyczna. Ta koncepcja nie precyzuje, w jakich dziedzinach tworzą się elity

Krytycyzm:

Jeżeli twierdzi, że elitami politycznymi są ci wszyscy, którzy mają pozycję umożliwiającą sprawowanie władzy, to tu jest bardzo duży stopień formalizacji abstrakcji. Neutralność aksjologiczna. Pareto odrzuca teorię wielkich mężów. Zarzucano mu, że w ogólne nie bierze pod uwagę tego, że na społeczeństwo może odcisnąć piętno pojawienie się jakiejś wybitnej osobowości. V. Pareto twierdził, że jeżeli pojawia się wielka postać, to dlatego że była ona potrzeba. Nie ma czegoś takiego, jak wielcy mężowie. Jest to teoria ryzykowna.

Zarzucano Pareto, że za dużo w jego teorii jest elit szczegółowych. Ademokratyczność – nie ma sensu żadna demokracja, jeśli chodzi tylko o zdobycie i utrzymanie władzy, o kontrolę społeczną. Pareto nie ustosunkowywał się do słów krytyki, uważał swoją teorię za nieskończoną.

Dzisiaj wydaje się, że jest możliwe połączenie teorii V.Pareto w demokracji. Dlatego, że zrezygnowano z dążenia do teorii demokracji bezpośredniej i zrozumiano, że demokracja to nie są rządy wszystkich. To są rządy pośrednie. Zatem demokracja to są rządy ludu, poprzez elitę z niego wyłonioną. Jednak obawiano się, że sztuka rządzenia może sprowadzić się tylko i wyłącznie do manipulacji. Nie jest to koncepcja akceptowana przez wszystkich. Stanisław Kozer-Kowalski w swojej książce o społeczeństwie, interpretował cyrkulacje elit jako antyelitalne. Jeżeli przyjmiejmy to, co mówił V. Pareto, to nie decyduje o tym kto jest elitą urodzenie, tylko zdolności (rezydua).

Podobne prace

Do góry