Ocena brak

TEATR SZKOLNY

Autor /pocahontas85 Dodano /01.04.2012

TEATR SZKOLNY, typ teatru obejmujący widowiska wystawiane w średnich szkołach humanist. (założonych według wzorów J. Sturma) w XVI-XVIII w. przez nauczycieli (autorów i reżyserów) oraz uczniów (wykonawców), na użytek publiczny. Teatr ten miał na celu, obok nauki łaciny, wychowanie rel. i moralne młodzieży i przygotowanie jej do życia obywatelskiego. Należał do programu szkolnego. Jednorazowe na ogół występy, dość liczne jednak, bo do kilkunastu nawet rocznie (na początek i na koniec roku szkolnego, z okazji świąt kośc. i wydarzeń polit.), odbywały się w salach szkolnych, kościołach, na ulicach i placach, niekiedy w osobnych budynkach teatr.; poza łaciną używano języka pol., niem. (gimnazja protest.) i francuskiego (2 poł. XVIII w.). Obok regularnych gatunków dram. (—> tragedia, —> komedia) wprowadzane były: —> tragikomedia, —> dialog, —> dramat, —> declamatio, sąd prawny (actio forensis) itp.; kultywowano też, zwł. w teatrze jezuickim, formy średniow. teatru popularnego: procesje, —> misteria, —> moralitety, —> intermedia; dawano wykład alegoryczny treści. Tematykę czerpano z Biblii, historii staroż. i średniow. (postacie królów, świętych), wydarzeń współcz. (sztuki o zabarwieniu panegirycznym); często wykorzystywano motywy orientalne. Ramy gatunków, kompozycji i treści ustalały poetyki szkolne (m. in. teorię dramatu jezuickiego formułował w 1 poł. XVII w. M.K. Sarbiewski).

Pewne formy t.sz. widać już w 1 poł. XVI w. (wyst. przez studentów krak. na Wawelu Ulyssis prudentia in adversis 1516 i Iudicium Paridis J. Lochera 1522; sztuki W. Gnapheusa w Elblągu 1540), właśc. jednak rozwój zaczął się w l. sześćdziesiątych w gimnazjach różnowierczych (—> Gdańskie Gimnazjum Akad.) oraz jezuickich i był związany częściowo z ich założeniami dydakt. i prowadzoną przez nie propagandą religijną.

T.sz. różnowiercze działały gł. na Pomorzu: —> Elbląg (do 1762), —> Gdańsk, —> Toruń, Bojanowo, Kwidzyń, nadto teatr braci czes. w —> Lesznie, któremu tekstów dostarczał J.A. Komensky; na ogół przerabiano sztuki znanych autorów protest. z Niemiec, Holandii i Szwajcarii (J. Agricoli, R. Gwalthera, S. Bircka, N. Frischlina i in.). We wczesnym okresie zasłużyli się zwł. K. Hegendorfer i Gnapheus. Obok wątków antycznych i bibl. podejmowano oryginalną w t.sz. tematykę romansową (np. przeróbki nowel Boccaccia) i polit. (gł. utrwalającą świadomość związku z Polską). T.sz. jezuitów przez 200 z górą lat istnienia (do 1773) objął ok. 60 scen, w Koronie, na Litwie i Rusi; (do gł. ośrodków należały: —> Pułtusk, —> Wilno, —> Warszawa, —> Poznań, Jarosław, —> Kalisz, —> Lublin, —> Braniewo, —> Lwów, Kroże). Dwa okresy szczytowe w jego rozwoju: do ok. 1625 (G. Knapiusz, K. Pętkowski, S. Skarga) i od poł. XVIII w. (—> F. Bohomolec, wpływy franc., powstanie komedii); w w. XVII nowe koncepcje i formy dramatu wniosła —> litewska szkoła barokowa. T.sz. pijarów obejmował 25 scen (najważniejsze były w Podolińcu i warsz. —> Collegium Nobilium, nadto w Rzeszowie, Piotrkowie i Łowiczu); w okresie pierwszym, 1664-1743, opierał się na wzorach jezuickich, w drugim, 1744-82, zreformowany został przez —> S. Konarskiego, który oparł repertuar na przekładach franc. tragedii klasycyst. (P. Corneille, J. Racine, a zwł. Wolter); wprowadził też na scenę szkolną naśladujące franc. mistrzów tragedie oryginalne, przekazujące w kostiumie antycznym aktualne treści dydakt.-polit. (Perykles A. Wiśniewskiego, wyst. 1746, —> Tragedia Epaminondy Konarskiego, wyst. 1756). W szkołach-filiach Akad. Krak. przetrwał t.sz. aż do końca XVIII w.; nie osiągnął jednak większego znaczenia (Szkoły Nowodworskie, akademie: Lubrańskiego, Zamojska i Chełmińska). Osobne miejsce zajmowały t.sz. teatynów i bazylianów. Pierwszy z dwiema tylko scenami: we Lwowie w l. sześćdziesiątych XVII w. (działalność misyjna wśród Ormian) i w Warszawie od l. czterdziestych XVIII w. (repertuar świecki, gł. P. Metastasio), drugi - na ziemiach rus. w poł. XVII w. po reformie samych szkół (poetyka oparta na wzorach jezuickich i pijarskich, gł. ośrodki: Żyrowice 1750-81, Buczacz i Włodzimierz Wołyński 1754-73).

T.sz. spotkał się w Polsce z dużym zapotrzebowaniem społ. i rozwijał mimo ograniczeń władz - tak zakonnych, jak miejskich. Spełniał też istotną rolę popularyzatora kultury, przygotowując, zwł. w dziełach jego XVIII-wiecznych reformatorów, grunt dla rozwoju teatru narodowego (—> dramat: oświecenie).

Na przełomie XVIII i XIX w. odżywały jeszcze różnego rodzaju t.sz. zakonne (jak misjonarzy w Wejherowie ok. 1770, bernardynów w Telszach XVIII/XIX w., karmelitów w Krożach 1805-13), o mniejszym już znaczeniu i nie związane organicznie z programem szkolnym.

Teksty dramatyczne t.sz., najczęściej nie druk., znamy z nielicznych ocalałych —> kodeksów dramatycznych (niekiedy przekazywały one tylko tytuł lub program sztuki). Ważniejsze edycje: Tragoediae sacrae, wyd. A. Stender-Petersen (Tartu 1931), Antitemiusz, wyd. J. Durr-Durski (1957), F. Bohomolca Komedie konwiktowe, wyd. J. Kott (1960); Dramaty staropolskie, wyd. J. Lewański t. 4 (1961) i 6 (1963); G. Knapiusza Tragoediae: Philopater, Faelicitas, Entropius, wyd. L. Winniczuk (1965); Dramma comicum: Odostratocles, wyd. L. Winniczuk (1969); Tragoediae: Mauritius, Belisarius, wyd. Z. Piszczek (1971).

S. WINDAKIEWICZ Teatr kolegiów jezuickich w dawnej Polsce, Kr. 1922; S. PIGOŃ Z dziejów dawnego t.sz. w Polsce w XVII. w, Z ogniw życia i literatury, Wr. 1961 (prwdr. 1938); J. POPLATEK Studia z dziejów jezuickiego teatru szkolnego w Polsce Wr. 1957; S. TYNC Teatr polskich szkół różnowierczych, „Pam. Teatr." 1960 z. 3/4; W. HAHN Pijarski t.sz. w Polsce, Nasza Przeszłość 15 (1962); T. BIEŃKOWSKI Fabularne motywy antyczne w dramacie staropolskim i ich rola ideowa, Wr. 1967; tenże Teatr i dramat szkół różnowierczych w Polsce, Odr. i Ref. w Pol. 13 (1968); J. OKOŃ Dramat i teatr szkolny. Sceny jezuickie w Polsce XVII w., Wr. 1970; Ł KADULSKA Ze studiów nad dramatem jezuickim wczesnego oświecenia. 1746-1765, Wr. 1974; J. OKOŃ Akademicki dramat o Bolesławie z roku 1637, „Pam. Teatr." 1976 z. 1/2; K. TARGOSZ Teatr Szkół Nowodworskich w Krakowie w XVII wieku, tamże; J. LEWAŃSKI Dramat i teatr średniowiecza i renesansu w Polsce, W. 1981.

Podobne prace

Do góry