Ocena brak

TARNOWSKI STANISŁAW, hrabia

Autor /pocahontas85 Dodano /01.04.2012

TARNOWSKI STANISŁAW, hrabia, ur. 7 XI 1837 w Dzikowie, zm. 31 XII 1917 w Krakowie, historyk literatury, krytyk, publicysta. Studiował prawo i filozofię w Krakowie i Wiedniu (1854-60). W 1860 był jednym z korespondentów galie. tzw. Biura Pol. powołanego przez Hotel Lambert, 1861-62 w czasie pobytu w Paryżu był współpracownikiem Biura pod kierunkiem W. Kalinki i J. Klaczki. Podczas powstania styczniowego pracował w tzw. Biurze Krak. w redakcji „Czasu", w wydziale wojsk. tzw. Komitetu Obywatelskiego Galicji zach. przy formowaniu oddziału partyzanckiego Z. Jordana. Aresztowany i więziony w Ołomuńcu, został 1865 ułaskawiony. Od 1866 wydawał z grupą przyjaciół mies. —»Przegląd Pol.", od 1870 współwłaściciel „Czasu". Od 1867 poseł na sejm galic., od 1885 czł. Izby Panów w Wiedniu. Należał do grupy konserwatystów krak., nazywanej „stańczykami", od satyry polit. —» Teka Stańczyka (1869), której T. był współautorem i która wywarła ogromny wpływ na życie Galicji. W 1870 złożył na UJ egzamin doktorski i natychmiast uzyskał habilitację; 1871-1909 prof. historii literatury pol. na UJ, dwukrotnie rektor. Od 1873 czł. AU, od 1890 prezes. Twórczość T. poświęcona była gł. literaturze XVI i XIX w. Ogłosił m. in. prace: Frycz Modrzewski. „O poprawie Rzeczypospolitej" („Przegl. Pol." 1867), Profesora Małeckiego „Juliusz Słowacki" (1867), Komedie Aleksandra Fredry (1876), Henryk Rzewuski (1887), Rozprawy i sprawozdania (t. 1-4 1895-96, o literaturze polskiej XIX w.) o dramatach Schillera (1896), Henryk Sienkiewicz (1897). Centralne miejsce w jego dorobku zajmują monografie: Pisarze polityczni XVI w. (1886), Jan Kochanowski (1888), Zygmunt Krasiński (t. 1-2, 1893). Liczne recenzje, artykuły, biografie i nekrologi poświęcił współcz. pisarzom, publicystom i w ogóle wybitniejszym postaciom obozu konserwatywnego (Ks. Hieronim Kajsiewicz 1873, Ks. Walerian Kalinka 1887, Szujskiego młodość 1892, Paweł Popiel jako pisarz 1895, Józef Szujski jako poeta 1901, Julian Klaczko t. 1-2, 1909). Swe studia i wykłady scalił i podsumował w syntezie Historia literatury polskiej (t. 1-5 1900, t. 6 1905-07), szczegółowo traktując tu obok poezji także piśmiennictwo polit. i historyczne. Był również czynnym publicystą polit. swego ugrupowania (Z doświadczeń i rozmyślań 1891, Studia polityczne t. 1-2, 1895). W szkicach z podróży Z wakacji (1888) zajmował się gł. śladami historii i kultury pol., jak również ówczesną sytuacją rodaków na ziemiach wsch. dawnej Rzplitej i na Pomorzu. Zajmował się także - w sposób dyletancki - krytyką artyst. (Matejko 1897). Po ogłoszeniu Teki Stańczyka pisywał sporadycznie utwory satyr;, jak np. komedia Wędrówka po Galilei (1873, wespół z W. L. Anczyoem) i parodia Czyściec Słowackiego (1903), ośmieszająca Wyspiańskiego. Był utalentowanym prelegentem; poza wykładami często występował z odczytami publ. o literaturze.

W odróżnieniu od pozytywistów T. mało poświęcał uwagi biografii, dążył natomiast do uzyskania uogólnionego portretu psychol. pisarza - charakteśystyki wyobraźni, inteligencji, uczuciowości, wywnioskowanej z jego twórczości i uczestnictwa w życiu publicznym. Opowiadał się za poezją, która zachowuje równowagę między ideałem a rzeczywistością i dąży do wydobycia uniwersalnych pierwiastków psychiki ludzkiej; powszechna natura ludzka powinna jednak przebijać przez odrębną fizjonomię narodową. Bliższa mu była literatura klasycyzująca niż romantyzm, który akceptował tylko w jego umiarkowanej odmianie. Posjulat uniwersalnych uogólnień, umiaru i harmonii, a jednocześnie dezaprobata dla brzydoty i pospolitości w literaturze powodowały niechętny stosunek T. do realizmu. Estetykę tę uzupełniał kanon ideowo-moralny. T. oceniał utwory z punktu widzenia konserwatywnie pojmowanego patriotyzmu, a zarazem rygorystycznych kryteriów religijności i „zdrowia moralnego". W granicach nakreślonych przez te zasady i upodobania umiał jednak sugestywnie ewo-kować tonację uczuciową i estet. omawianych autorów, pokazać i żywo uprzytomnić czytelnikowi nie dostrzegane dotąd ich walory (studia o Fredrze, Rzewuskim, dramatach Słowackiego, Panu Tadeuszu). Dbał przy tym o efektowność stylist. swych prac, uruchamiając cały zasób środków retorycznych. Z współcz. pisarzy uznawał bez zastrzeżeń tylko Sienkiewicza; literaturę Młodej Polski z niewielkimi wyjątkami gwałtownie potępiał, był też w tym pokoleniu bardzo niepopularny. Ostro atakował go Żeromski, ośmieszali Nowaczyński i Boy oraz Brzozowski; Feldman piętnował T. jako jednego z „pomniejszycieli olbrzymów". Gł. dzieło T., Historia literatury polskiej, była od początków przestarzała pod względem erudycyjnym i zaskakująca niezrozumieniem zjawisk literatury najnowszej, miała jednak zarazem cechy nowatorskie jako próba procesualnego ujęcia dziejów literatury.

O literaturze polskiej XIX wieku, wybór i wstęp H. Markiewicz, W. 1971.

OLP IV 3 (H. Markiewicz); F. HOESICK S. T. Rys życia i prac, t.1-2, W. 1906; „Czas" 1937 nr 305 pośw. T.; I. CHRZANOWSKI S. T., w: Portrety uczonych polskich (zbiór.), Kr. 1974 (prwdr. 1937); H. MARKIEWICZ S.T. - po stu latach, w: Przekroje i zbliżenia, W. 1967.

Podobne prace

Do góry