Ocena brak

TARNÓW i jego związki z literaturą polską

Autor /pocahontas85 Dodano /01.04.2012

TARNÓW, miasto woj. w zach. części Kotliny Sandomierskiej, nad Białą (dopływ Dunajca). Powstało ze wsi T. Wielki, znanej ze wzmianek od 1309; od 1328 należał w całości do Spytka z Melsztyna (Spycimira Leliwity), wojewody krak.; prawa miejskie 1330. T. był własnością magnacką do 1787 (m. in. Tarnowskich, Ostrogskich, Lubomirskich, Sanguszków). Rozwinął się dzięki dogodnemu położeniu na szlaku handlowym z Krakowa na Ruś i z Wrocławia na Węgry. W 1772 T. znalazł się pod zaborem austr., od 1782 był stolicą cyrkułu, 1785-1806 i od 1826 siedzibą biskupstwa, po nowym podziale administracyjnym, od 1867 miastem powiatowym.

Od XIV w. istniała w T. szkoła parafialna, której nauczycielami byli od pocz. XV w. absolwenci Akad. Krakowskiej. Tarnowianie studiowali w Krakowie, zaś A. Tussinus (Tuszyński) był wykładowcą Akademii 1527-46. Rozkwit miasta związany był z rządami Tarnowskich, zwł. hetmana J. Tarnowskiego, dzięki któremu T. stał się, obok Krakowa, ważnym centrum kulturalnym. Tarnowski, zwolennik ppstępowych reform społ., dbał o rozwój szkolnictwa (1559 wydał ordynację dla szkoły parafialnej) i literatury polskiej. Nauczycielem jego synów był Grzegorz z Sanoka. Gośćmi hetmana na zamku bywali: A. Frycz Modrzewski, L. Górnicki, J.Sz. Herburt, K. Janicki, M. Kromer, A. Nidecki, J. Przyłuski. Jemu, jako miłośnikowi języka pol., H. Wietor dedykował odbite w swej oficynie Księgi, które zową język Erazma z Rotterdamu. Uznanie dla jego zasług wyrazili M, Bielski w Kromce polskiej, J. Kochanowski (przebywał w T. trzykrotnie) w poemacie O śmierci Jana Tarnowskiego, także S. Orzechowski w dziele Żywot i śmierć Jana Tarnowskiego. Hetman korespondował z Orzechowskim, przyczynił się na sejmie 1552 do zdjęcia z niego klątwy i przywrócenia mu praw i godności duchownego; Sprzyjał ruchom reformacyjnym. W zamku tarnowskim znaleźli schronienie luteranin J. Pannonius, przyjaciel Ph. Melanchtona i kalwin S. Cikowski, 1556 przebywał tu krótko J. Łaski (mł). Wpływy reformacji ogarnęły okolice T. W Szczepanowicach powstała szkoła luterańska, bracia pol. działali m. in. w Ciężkowicach, w XVII w. Lusławicach. Tarnowskie było też terenem działania pisarzy sowizdrzalskich (wymienia miasto anonimowy utwór z XVII w. Nędza z Biedą z Polski idą). W 1642-54 w T. mieszkał Sz. Starowolski, kantor tarnowski; tu napisał Dwór cesarza tureckiego, w dziele Monumenta Sarmatorum umieścił napisy nagrobne z kościoła kolegiackiego. W 1756-84 wpływ na życie umysłowe miasta miała kolonia akad. (ufundowana przez W. Kaszewicza), pod opieką Uniw. Krak., od 1780 pod zwierzchnictwem kapituły tarnowskiej, 1784 przekształcona w austr. gimnazjum. Jednymzprof. kolonii był J.I. Przybylski. W 1782 I. Grebel otworzył filię swojej księgami w Krakowie, a 1786 J. Matyaszowski założył pierwszą w T. drukarnię, zw. biskupią.

W klasztorze benedyktynek w T. spędziła ostatnie lata życia i tu zmarła E. Drużbacka; okres ten utrwaliła S. Pruszakowa w poemacie Elżbieta Drużbacka („Gaz. Codz." 1855). W gimn. tarnowskim uczyli się A. i K. Brodzińscy; Kazimierz utrwalił ten fragment życia we Wspomnieniach mojej młodości, a gimnazjum nazwano jego imieniem. T. i okolice, znane z dzieciństwa, opisał K. Ujejski w poemacie Podróż przerwana; związki Ujejskich z T. sięgają XVII w., kiedy to byli właścicielami Krzyża (obecnie dzielnicy miasta) i Chyszowa.

W 1 poł. XIX w. T. był ważnym ośrodkiem niepodległościowego i społ. ruchu spiskowego (J.M. Goslar). Chłopskie powstanie J. Szeli znalazło odźwięk w utworach lit., jak dramat S. Żeromskiego Turoń, poemat dram. B. Jasieńskiego Słowo o Jakubie Szeli, opowiadania S. Czernika Wilcze doły. Podczas powstania styczniowego tarnowskie organizacje nar. znalazły się pod wpływami „czerwonych". W Błoniu podT. osiadł po powrocie do kraju i tam zmarł 1872 R. Piotrowski, pochowany w T. W l. dziewięćdziesiątych XIX w. ożywił się w Tarnowskiem ruch lud., kierowany przez S. Stojałowskiego, J. Bojkę, J. Stapińskiego, W. Witosa. Rozwój tarnowskiego drukarstwa w XIX w. umożliwił popularyzację wolnościowych idei Wiosny Ludów, ożywienie publicystyki i twórczości literackiej. W oficynie J. Karnstaedta (1823—48) ukazała się 1831 pierwsza monografia T., w oprać. W. Balickiego, a także pierwsze czasopismo tarnowskie, gazeta polit. „Zgoda" (1848), pod red. S. Piłata i K. Wilczyńskiego, kontynuowane pt. „Gazeta Tarnowska. Godło: Zgoda" (1849) przez drukarzy R. Minka i F. Schmiedehausena. Czasopisma, utwory lit., podręczniki szkolne drukowali A. Rusinowski (od 1853), J. Styrna (od 1873). Do upowszechnienia oświaty lud. i prasy przyczynił się zwł. J. Pisz (1879-1907, nast. jego żona Aniela), który wydawał kalendarze, np. Tarnowianin (od 1880), czasopismo „Pogoń" (1881-1914), popularne poza T. w Rzeszowskiem, utrwalające wydarzenia kult.; ogłosił też zbiór pieśni nar. S. Surzyńskiego Harfiarz (S. 1-3 1890-95) i W. Doleżana Krótki rys dziejów literatury polskiej (t. 1-2 1898), ponadto drukował popularne broszury Wydawnictwa S. Udzieli i S. Pallana (1892-94). Z. Jeleń wydawał (od 1908) publikacje z zakresu historii, zwł. literatury pięknej i literatury brukowej. Obok drukarstwa ważną rolę w rozwoju życia kult. w zach. Galicji w XIX w. odegrało tarnowskie księgarstwo; czynne były księgarnie: J. Milikowskiego (od 1824; filia lwow. firmy I. Kuhna i Milikowskiego, pod zarządem K.F. Wencla i E. Winiarza), W. Gazdy (od 1868), J. Delonga (od 1882), J. Raschki (1885), Pisza (od 1888), Jelenia (od 1900). Wśród czasopism ważną rolę w popularyzacji literatury odegrał bliski socjalizmowi tyg. „Postęp", z dodatkiem lit. (1890), pod red. Z. Bytkowskiego, zaznajamiający z eur. prądami, zwł. z literaturą ukr. i skandynawską, a także czasopismo społ.-lit., organ TDP, „Gazeta Tarnowska" (1908-09), pod red. K. Ciołkosza, publikujący utwory pisarzy współczesnych.

Tradycje teatr, zapoczątkowały w T. gościnne występy zespołów lwow. (1827) i krak. (1848, 1853); A. Gubarzewski zbudował w mieście teatr letni i zimowy, kierował grającym tu 1857-58 zespołem p.n. Teatr Pol. z Krakowa. Do odwiedzających T. teatrów wędrownych należał m. in. zespół zorganizowany i kier. przez H. Lasockiego (1882-87); występowali m. in. - H. Modrzejewska (1867 i 1882), W. Rapacki, L. i J. Stępowscy. Rozwijał się amatorski ruch teatr. (Kółko Przyjaciół Sztuk Dram.,' zał. 1881), popierany przez towarzystwa oświat, i kulturalne. Tradycje nar. i kult. pielęgnowały Stow. Rzemieślników „Gwiazdka Tarnowska" (zał. 1869 z inicjatywy byłych powstańców), 1881 przekształcone w Stow. Rękodzielników Chrześcijańskich „Gwiazda Tarnowska", Tarnowskie TOL (zał. 1882, połączone 1910 z krak. TOL). Powstały: Tow. Gimnastyczne „Sokół", oddział Tow. Pedag., Koło Tarnowskie TSL (formalnie 1892, faktycznie 1898), Czytelnia Robotnicza TSL im. J. Kilińskiego, Tarnowski Zw. Okręgowy TSL (1905), obejmujący część zach. Galicji.

Do rozwoju życia kulturalnego w mieście przyczynili się znacznie nauczyciele gimnazjalni, w większości wykładający w I Gimnazjum, jak: F. Habura, filolog klas., uczestnik powstania 1863, B. Trzaskowski, polonista, filolog klas., inicjator akcji patriot., działacz TSL i Tow. Pedag., L. German, autor Przeglądu dziejów literatury powszechnej (t. 1—4 1903), tłumacz m. in. na pol. (Niedole Nibelungów) i na niem. (Mana Stuart i Balladyna J. Słowackiego), R. Zawiliński, językoznawca! etnograf, T. Pini, badacz przeszłości T., poeci: B. Butrymowicz (tarnowianin), E. Bieder i F. Nowicki oraz historyk L. Boratyński. W T. spędzili lata gimnazjalne późniejsi wybitni przedstawiciele nauki i literatury: Z. Kaczkowski, E. Porębowicz, K. Chłędowski (o czym pisał w Pamiętniku, t.1 Galicja. 1843-1880), J.A. Kisielewski (wydalony ze szkoły za anty-państw. odczyt wygłoszony na uroczystości ku czci T. Kościuszki); uczniami I Gimnazjum byli tarnowianie: J. Szujski, J. Pietrzycki, E. Haecker, L. Bąkowski. I Gimnazjum miało do 1939 najbogatsze w T. zbiory nauk. i cenną bibliotekę. Starodruki zawierało Muzeum Diecezjalne (zał. 1888). W T. powstał najwcześniej terenowy Oddział Tow. Lit. im. A. Mickiewicza, zał. 1902 przez Piniego. Do rozwoju czytelnictwa przyczyniła się Bibl. Miejska TSL im. J. Słowackiego, którą założyli 1908 H. Linde, W. Sikora, K. Stanisz, Zawiliński. Przyjeżdżali do T. z odczytami P. Chmielowski i S. Dobrzycki. Częstym gościem był S. Wyspiański (m.in. 1889), który rysował zabytki architektoniczne. Na wieczory autorskie przybywali: W. Orkan, L. Rydel, S. Przybyszewski, J. Tuwim. Od przełomu XIX i XX w. repertuar najnowszy i klas. prezentowały zawodowe teatry z Krakowa, Lublina, Lwowa, Poznania, Stanisławowa. Stała scena (Teatr Nowy, zał. 1916) przetrwała 2 sezony. Występowali tu aktorzy scen stołecznych, m. in. S. Jaracz, syn Jana, nauczyciela lud.; urodził się w Żukowicach Starych, w T. się uczył. W 1927 powstało Muzeum Miejskie. TPN w T. działało 1929-33.

Z Tarnowskiego pochodzą: J. Baranowicz, R. Brandstaetter, J. Durr-Durski, F. Konopka, A. Rudnicki. W T. urodzili się Z. Klemensiewicz i H. Worcell, lata szkolne spędzili J. Bielatowicz (poświęcił miastu zbeletryzowaną autobiografię Książeczka), M. Jastrun (Wspomnienia i pamiętmki), J. Stadnicki.

Po II wojnie świat, do 1975 T. był miastem pow.; dawne tradycje kult. podtrzymują: Państw. Teatr. Ziemi Krakowskiej im. L. Solskiego (powstał 1954 z amatorskiego zespołu dram., w którym reżyserował i grał 1945 L. Solski), oraz Miejska Biblioteka Publ. im. J. Słowackiego - inicjator lit. wieczorów dyskusyjnych. W zbiorach Bibl. znajduje się ok. 500 starodruków, jak: Kronika polska M. Bielskiego, Psałterz J. Kochanowskiego (wyd. z 1579), Dworzanin polski Ł. Górnickiego (wyd. z 1639), Statut J. Łaskiego, Histońa Polski Długosza (wyd. w Lipsku), liczne prwdruki J. Kochanowskiego i A. Frycza Modrzewskiego, rkpsy kilkunastu listów Z. Krasińskiego do Sanguszków w Gumniskach. Próbę integracji środowiska twórczego podjęła grupa. Leliwa (1964-69). W 1966 powołano Tow. Przyjaciół Ziemi Tarnowskiej, które jest inspiratorem obchodów (co 2 lata) Dni T., z okazji których odbywają się od 1970 Tarnowskie Spotkania Lit., oraz folklorystyczna impreza, Festiwal Ziem Nizinnych. Do inicjatyw wydawn. Towarzystwa Przyjaciół Ziemi Tarnowskiej należą: czasopismo społ.-polit. „Zeszyty Tarnowskie" (1968-74), cykl folderów poświęcony wybitnym tarnowianom oraz album monograficzny T. (1975). W Klubie Nauczyciela i przy redakcji „Tarnowskich Azotów" skupiono grupy początkujących pisarzy. Członkowie tych grup oraz zespołu „Zeszytów Tarnowskich" weszli w skład Klubu Lit. utworzonego przy ZLP w Krakowie, z inicjatywy jego prezesa, S. Otwinowskiego. Do realizacji zadań klubu przyczynili się zwł. Cz. Sowa Pawłowski, literat, E. Węgrzyn, pedagog i poeta. Klub zorganizował konkurs „Mój T." Z miastem związał twórczość lit. i publicyst. Z. Dziuban, poeta, autor powieści Awantura o tarnowski gród-, po wojnie należał do organizatorów życia kult.-oświat. miasta. Ziemi tarnowskiej poświęcił liczne utwory T. Nowak, który spędził w T. lata uczniowskie.

Tarnowskie Tow. Przyjaciół Węgier pielęgnuje pamięć o tarnowianinie, gen. J. Bemie. W T. znajduje się popiersie A. Mickiewicza, tablica pam. K. Brodzińskiego (na domu, w którym mieszkał).

J. DUŻYK Ziemia tarnowska, Kr. 1965; B. JAŚKIEWICZ Z dziejów Miejskiej Biblioteki Publicznej im. J. Słowackiego w T. 1908—1968, Tamów 1970; L. MADEJCZYK Związki T. z pisarstwem polskim (XV-XVm w.), „Zesz. Tarnowskie" 1971; B. JAŚKIEWICZ Życie kulturalne T. w latach 1772-1918, Prace Humanist. Rzesz. TPN4 (1975) nr 5-, T. Dzieje miasta i regionu, t. .1, red. F. Kiryka, Z. Ruta, Tarnów

Podobne prace

Do góry