Ocena brak

Sztuka Egiptu - Okres Bizantyjsko-Koptyjski - Sztuka koptyjska

Autor /Nortug Dodano /08.04.2013

Przy końcu epoki starożytnej raz jeszcze nad Nilem rozwinęła się sztuka o własnym odrębnym wyrazie, niewiele już zdradzająca związków z dawnym stylem egipskim, chociaż jej twórcami byli dalecy potomkowie poddanych faraonów. Jednak stulecia, jakie upłynęły od czasu utraty niepodległości przez Egipt i silny wpływ, jaki wywarła sztuka uprawiana i popierana przez wyższe warstwy społeczne składające się z elementów etnicznie obcych Egiptowi, a także całkowita zmiana podstawowej ideologii miały oczywisty wpływ na wytworzenie się nowego stylu. Wyróżnić w nim można obok elementów rodzimych także bardzo silne wpływy sztuki hellenistycznej, a także bizantyjskiej, syryjskiej a później muzułmańskiej.

Termin „sztuka koptyjska", którym określa się zespół dzieł zarówno rzeźbiarskich - w głównej mierze stanowiących elementy wystroju architektonicznego - i malarskich oraz wyrobów rzemiosła artystycznego, nie jest łatwy do zdefiniowania.

Arabscy najeźdźcy, którzy w VII wieku opanowali Egipt, określali jego chrześcijańskich mieszkańców terminem „kibt" - od którego pochodzi nazwa Kopt, koptyjski. Termin ten zresztą Arabowie przejęli z oficjalnego, greckiego określenia „Aigyptioi", co oznaczało po prostu rodzimych mieszkańców doliny Nilu i od czego pochodzi do dziś powszechnie używana nazwa Egipt, Egipcjanie.

W sztuce terminem „koptyjski" określa się okres nowej kultury, opartej na chrześcijaństwie. Chronologicznie kultura koptyjska zazębia się z jednej strony z kulturą późnego antyku, z drugiej zaś - z kulturą islamu. Sztuka tworzona przez chrześcijańskich Koptów nie jest więc ściśle umieszczona ani w ramach politycznej historii, ani też nie była jedynym panującym stylem. Sam termin „sztuka koptyjska” nie jest rozumiany jednoznacznie, wciąż toczą się dyskusje wokół jego poprawnej definicji, autorzy kolejnych opracowań wciąż od nowa analizują pojęcie stylu koptyjskiego. Jedno jest pewne - pod tym terminem należy rozumieć wytwórczość artystyczną odrębną od oficjalnej sztuki związanej z władzą polityczną.

W dziedzinie rzemiosła artystycznego granica pomiędzy wyrobami późnoantycznymi a koptyjskimi jest nieuchwytna. Jeżeli przyjmiemy za kryterium zaliczania do stylu koptyjskiego dzieł stworzonych przez chrześcijan, to w odniesieniu do ogromnej większości zdobionych przedmiotów codziennego użytku - ze słynnymi wzorzystymi tkaninami koptyjskimi na czele - nie da się określić wiary ani twórcy, ani użytkownika. Dopiero powszechne wprowadzenie chrześcijaństwa i symbolika z nim związana, występująca w motywach dekoracyjnych stanowi o „koptyjskości" tych przedmiotów. Inaczej ma się sprawa z architekturą, rzeźbą i malarstwem.

Po edykcie Teodozjusza w 381 roku chrześcijaństwo stało się religią panującą. W opustoszałych pogańskich świątyniach, częściowo już zniszczonych przez.czas, bądź przez fanatyzm wyznawców nowej wiary, adaptowano pomieszczenia dla potrzeb sakralnych, zacierając dawne symbole i zdobiąc budowle nowymi. Z tekstów wiadomo jednak, że już w pierwszej połowie III wieku powstawały w Aleksandrii i w Delcie kościoły, a w IV wieku wiele ich wzniesiono zarówno w Aleksandrii, jak w dawnej rzymskiej fortecy Babylon (na miejscu której znajduje się Stary Kair). Najstarsze, sięgające IV wieku budowle odkryte zostały w Abu Mena, w pobliżu Aleksandrii, w wielkim centrum pielgrzymek do grobu świętego Menasa. Z V wieku zachowały się natomiast liczne kościoły, wszystkie budowane jako bazyliki trójnawowe o prezbiterium zakończonym apsydami. Do najstarszych należy krypta kościoła Św. Sergiusza w Starym Kairze, przypuszczalnie stanowiąca pierwotnie kaplicę garnizonową, a także ruiny bazyliki w Dendera, w obrębie dawnego zespołu sakralnego bogini Hathor. Koło Sohag w Górnym Egipcie zachowały się kościoły w klasztorach (zwanych Białym i Czerwonym) ufundowane około roku 440 przez Szenute, jednego z wielkich mężów wczesnego chrześcijaństwa w Egipcie. Ponadto z tych też czasów być może pochodzą ruiny wielkiej bazyliki w Hermopolis, a także kościółw monasterze Św. Jana koło Antinoe.

Kształt bazyliki wywodzi się w pierwszym rzędzie z architektury rzymskiej, podobnie, jak z niej wywodziły się elementy rzeźbiarskiego wystroju kościołów. W dekoracji zaś kapiteli, gzymsów i nadproży motywy hellenistyczne i rzymskie mieszały się z egipskimi, zgodnie z późnoantyczną tendencją stylu mieszanego.

Większość kamiennych dekoracji architektonicznych wykonywano z wapienia i piaskowca, a ich bardzo charakterystycznymi motywami były ornamenty ze splecionych wici roślinnych, głównie lauru i winorośli; występowały one w formie fryzów i zawierały często w polach utworzonych przez splecione gałązki wyobrażenia zwierząt rzeczywistych, lub fantastycznych. Koptyjskie fryzy, być może spopularyzowane przez analogiczne do architektonicznych ornamenty wzorzystych tkanin, oddziałały niewątpliwie na sztukę europejską VII i VIII wieku, szczególnie w dziedzinie dekoracji architektonicznych.

Koptowie w swe ornamenty często wplatali symbole chrześcijańskie lub adaptowane przez chrześcijan pogańskie. Symbolem, który miał bardzo długi żywot był staroegipski znak życia - anch, trwający w sztuce koptyjskiej w niemal niezmienionym kształcie jako jedna z form krzyża. Zgodnie z tendencjami sztuki późnoantycznej ulubionym rodzajem reliefu staje się wówczas płaskorzeźba wypukła, o bardzo głęboko wciętym tle.

W modelowaniu postaci zanikły dawne kanony, dominują frontalne ujęcia. Część płaskorzeźb, przedstawiających pogańskie postacie mitologiczne może pochodzić z budowli świeckich, uważa się jednak, że takie motywy, jak Izyda z Horusem na kolanach, narodziny Afrodyty, bóstwo Nilu wraz z towarzyszącymi mu Nereidami, trytonami, ptactwem wodnym i rybami, postacie Erosów, a nawet wyobrażenia Ledy z łabędziem nie przeszkadzały Koptom w dekoracji ich kościołów. W każdym razie tego rodzaju typowo pogańskie sceny spotykane są w płaskorzeźbach datowanych nawet na VII wiek, obok przedstawień o tematyce chrześcijańskiej. Wśród scen biblijnych i z życia świętych króluje wyobrażenie Madonny z Dzieciątkiem - niewątpliwa kontynuacja ikonograficznego schematu Izydy karmiącej Horusa.

Okresem najbujniejszej twórczości w stylu koptyjskim stały się wieki V i VI. Z okresu tego pochodzi wielka ilość płaskorzeźb zdobiących nisze i gzymsy. Rzeźby te są potraktowane swobodnie, z dużym wyczuciem dekoracyjności. Charakterystyczną ich cechą jest horror vacui - obawa przed pozostawianiem pustej przestrzeni, która zapełniana była dodatkowymi ornamentami.

Na początku VI wieku styl płaskorzeźb koptyjskich przypomina ryty w drewnie, dzięki bardzo twardej, suchej linii konturów. W dwieście lat później w miejsce starannie uprzednio opracowanej płaszczyzny tła, z której wyłaniały się postacie, zaczęto zostawiać ją niemal w stanie surowym, bez wygładzania, a wewnętrzny modelunek plastyczny wyobrażonych przedmiotów zaczął być zastępowany rytymi liniami. Płaskorzeźby stają się coraz bardziej płaskie. Nastąpiła dekadencja stylu, który po najeździe Arabów istnieje jeszcze przez kilka wieków, ulegając stopniowo schematyzmowi, upadkowi formalnemu i wpływom sztuki muzułmańskiej.

Prócz płaskorzeźb stanowiących wystrój architektoniczny osobną kategorię reliefów tworzą stele nagrobne, które dzięki inskrypcjom są dokładnie datowane i pozwalają na ustalanie kryteriów chronologii dla innych dziedzin sztuki.

Do wybitnych osiągnięć artystycznych twórcy koptyjscy doszli w dziedzinie snycerstwa w kości i drewnie. Ta dziedzina oddziałała zresztą na styl reliefów w kamieniu. Do nie mniejszych osiągnięć doszło malarstwo, rozwijane zarówno w postaci wielkich malowideł ściennych jak również ikon.

Monumentalne malowidła ścienne z VII i VIII wieku zachowały się w klasztorze w Bawit. Z tego samego czasu pochodzi wyobrażenie Madonny z niszy klasztoru Św. Jeremiasza w Sakkara, dziś przechowywane w Muzeum Koptyjskim w Kairze. Wśród malowideł powstałych do IX wieku wyróżnia się trzy lokalne style, później widoczny jest silny wpływ syryjski. W XII i XIII wieku oddziaływała na malarstwo koptyjskie sztuka islamu.

Do ważnych dziedzin artystycznej twórczości koptyjskiej należą tkaniny, zachowane w dużych ilościach dzięki zmianie zwyczajów pogrzebowych: od IV wieku zmarłych chowano w ich codziennych ubiorach. Olbrzymia ilość tkanin o wzorach z barwionych nici wykazuje te same tendencje w ornamentyce, jak płaskorzeźba. Wcześniejsze prezentują motywy hellenistyczne o naturalistycznej kolorystyce, w VII i VIII wieku tematyka scen figuralnych zmienia się na chrześcijańską, a jednocześnie następuje schematyzacja form.

Tkaniny stanowią najczęściej fragmenty szat, zdobionych barwnymi medalionami i pasami naszytymi na jednobarwne płótno. Wzorzyste elementy tkano z wełny i lnu. W muzeach znajduje się w chwili obecnej około 35 tysięcy zabytkowych tkanin koptyjskich, z których zaledwie jedna została znaleziona w okolicznościach pozwalających na jej dokładne datowanie. Do niedawna kryteria datowania pozostałych tkanin były dość mgliste, i dopiero monumentalny katalog zbioru należącego do muzeum Luwru, opracowany przez wybitnego znawcę sztuki wczesnochrześcijańskiej Pierre du Bourgueta w 1964 roku, przyniósł nowoczesną próbę klasyfikacji chronologicznej, opartą na drobiazgowej analizie materiału. Autor dowiódł, że przyjmowana dotychczas w nauce granica czaśowa występowania tych tkanin, ustalona na VII—VIII wiek, jest błędna, i że zdobione charakterystycznymi wzorami ubiory noszone byłyznaczniedłużej-przynajmniejdoXII wieku. Przesunięcie zasięgu chronologicznego o 400 do 500 lat ma kapitalne znaczenie, gdyż zarazem ulegają przesunięciu i uściśleniu kryteria datowania okresów pośrednich. A zagadnienie ustalania dat koptyjskich zabytków, niemal z reguły pozbawionych jakichkolwiek innych elementów pozwalających na dokładne określenie czasu ich powstania, ma podstawowe znaczenie w badaniach tej sztuki i studiach nad jej ewolucją.

Tkaniny koptyjskie, które przetrwały do naszych czasów dzięki suchośći klimatu egipskiego, stanowią unikalny zbiór zabytkowych dostarczając bezcennych danych do historii technik tkackich.

Styl koptyjski przejawiał się także w wielu innych dziedzinach rzemiosła artystycznego, w ceramice, koroplastyce i w wyrobach z metalu. Do szczególnie charakterystycznych należą lampki gliniane, wotywne figurki, czy naczyńka na świętą wodę - tak zwane ampułki świętego Menasa oraz lampy i kadzielnice z brązu.

Powstanie sztuki koptyjskiej wielu badaczy wiąże z faktem bardzo silnej opozycji, jaka istniała wśród ludności Egiptu przeciwko Grekom i wszystkiemu co greckie; opozycja ta szczególnie była silna w czasach, gdy pod panowaniem Bizancjum znienawidzoną górną warstwę urzędniczą tworzyli właśnie Grecy, oni też byli posiadaczami największych majątków ziemskich i oni reprezentowali ortodoksyjny kierunek w Kościele. Schyłek zaś tej sztuki przypadłw zupełnie odmiennych warunkach: Arabowie nie spotkali się z niechęcią ludności, a tolerancja religijna, z jaką potraktowali egipskich chrześcijan i obsadzenie nimi stanowisk urzędniczych tworzyły dogodne warunki dla rozwoju sztuki - lecz zabrakło u jej podstaw tego właśnie elementu opozycji i buntu, który był jej siłą. Kiedy od początku VIII wieku chrześcijanie-w przeciwieństwie do muzułmanów - zmuszeni byli płacić coraz to wyższe podatki, wielu z nich przeszło na islam. Osłabienie społeczności koptyjskiej następowało nie na płaszczyźnie religijnej, lecz fiskalnej. Nowo powstające kościoły nie tylko w formie architektonicznej zaczęły ulegać wpływom architektury islamskiej (konstruowane z cegły kopułki), ich wystrój również czerpał z niej wzory (stiukowe dekoracje). Mimo przejściowych represji religijnych, jakie nastąpiły za panowania kalifa Haruna ar-Raszida, a później Al-Hakima i krwawego tłumienia powstań koptyjskich, spowodowanych uciskiem podatkowym, w zasadzie budowa nowych kościołów nigdy nie ustała, chociaż liczba wiernych wciąż się zmniejszała, a podatki zrujnowały wiele uboższych klasztorów. Sztuka zaś ulegała coraz to większej asymilacji z muzułmańską i ostatnie przejawy rodzimej, koptyjskiej twórczości nie sięgają dalej, niż IX i X wieku. Do najpóźniej rozwiniętych dziedzin tej sztuki należy malarstwo miniatur w księgach religijnych. Początki jego sięgają dopiero VIII wieku.

W ten sposób dobiegł końca ostatni akt rodzimej twórczości, zapoczątkowanej nad Nilem przed tysiącleciami. A pomimo faktu, że dzieła powstałe w stylu koptyjskim nigdy nie osiągnęły artystycznej rangi, jaką miała wielka sztuka Egiptu faraonów, jako przejaw twórczej inwencji ludzi żyjących w całkowicie odmiennych warunkach politycznych, społecznych i religijnych zasługują z pewnością na szersze omówienie, niż to było możliwe na tym miejscu.

Podobne prace

Do góry