Ocena brak

Szkotyści - Jan Wiklif

Autor /Malina1243 Dodano /05.01.2013

Wiklif urodzony około 1320 r. był ściśle związany z Oksfordem, zmarł w 1384 r.Większość jego pism filozoficznych została wydana w trzydziestu pięciu tomachprzez Wyclif Society w latach 1882-1924. Do najważniejszych należąTrialogus, De ente praedicamentali, De compositione hominis oraz De ideis. W tymostatnim dziele tkwią zapewne korzenie jego skrajnego realizmu, w myśl któregoWiklif przyjmował powszechniki jako idee, różne od j e d n o s t e k i od istotyBoga. Na tym właśnie polegał jego formalizm, ponieważ mówimy tu o różnicyformalnej, a nie realnej. Z pewnością w tym znaczeniu oddziałał on na Husa.Za Bradwardine'em głosił determinizm teologiczny. O wiele lepiej znane są poglądyWiklifa na Kościół i na Eucharystię, które doprowadziły go do herezji. ZagadnieniemKościoła zajmuje się w pismach De dviii domitiio, De ecclesia. Kościółjest dlań zgromadzeniem przeznaczonych do zbawienia i nie posiada żadnego innego zwierzchnika poza Chrystusem. Papież nie może być głową Kościoła,skoro sam może być poza społecznością wybranych do zbawienia. Podobniedo późniejszej tezy protestanckiej głosił, że nie ma żadnych pośredników pomiędzy człowiekiem a Bogiem. Papieżowi i duchowieństwu zakazuje Wiklif zajmowaćsię sprawami doczesnymi, występuje przeciw zakonom i przeciw posiadaniumajątków przez duchownych. Mocno podważył wiarę w boskie źródło powagipapiestwa i w nadprzyrodzoność Kościoła. Jego poglądy walnie przyczyniłysię do późniejszego powodzenia protestantyzmu. Około 1380 r. napisawszy swójtraktat De Euchaństia, w którym odrzucił dogmat o przeistoczeniu, wyraźnie zerwałwięzy łączące go z doktryną Kościoła.

Wspominaliśmy już, gdy omawialiśmy ockhamizm, że jedną z przyczynsukcesu nominalizmu był skrajny realizm tkwiący u podstaw obu ówczesnychkierunków heretyckich, wiklifizmu i husytyzmu. Mówiliśmy też, że do tej porytrudno nam wyrazić jasny pogląd na „kulisy filozoficzne" tych sporów i zrozumiećfilozofię Wiklifa i Husa. Wiemy, że obaj wyznawali realizm, że odwoływalisię do formalizmu Szkota, i że łączyły ich niewątpliwie więzy doktrynalne.Trzeba by jednak bliżej poznać kierunki filozoficzne i spory intelektualne naUniwersytecie Praskim, by uzyskać dokładniejszy pogląd na te sprawy. Jan Huswraz ze swym nieodłącznym doradcą Hieronimem z Pragi byli profesorami naUniwersytecie Praskim. Głosili oni realizm w duchu Szkota i bardzo gwałtowniewalczyli z nominalistami. Doprowadzili wreszcie do tego, że nominaliści musieliopuścić Pragę i przenieść się do Lipska, gdzie założyli uniwersytet. Poglądy filozoficzneHusa znamy z dysputy De ąuolibetw Pradze w 1409. Zapatrywania filozoficzneHieronima są lepiej poznane, nawiązują one do formalitates Szkotai do teorii Wiklifa. Trudno się zorientować w całej gmatwaninie opinii, które pojawiłysię po potępieniu Husa. Nominaliści coraz częściej zaczęli wskazywaćna związek, jaki zachodzi między herezją Husa a szkotyzmem.

Książęta elektorzy chcąc zakazać uprawiania realizmu na UniwersytecieKolońskim, piszą:

Przykładem są profesorowie prascy, których błąd wypływa z tej nauki.

E x e m p l um est de Pragensibus ąuorum error ex tali doctrina emanavit.

Na co odpowiada uniwersytet:

Nie sądzimy jednakże, że sposobności do tego przeklętego błędu dała tanauka, lecz raczej nauka wiklifistów.

Quamquam non credimus, quod occasio huius nefandi erroris ex hac doctrinafuerit sumpta, sed magis ex doctrina wiclefistarum.

Bliższe badania nad tym splotem problemów mogą odsłonić nadzwyczajciekawe perspektywy badań źródeł wielu tendencji w życiu filozoficznym i religijnymw epoce nowożytnej.

Nie sądźmy jakoby wszyscy szkotyści wykazywali tendencje heretyckie.Wprawdzie ci przedstawiciele owej grupy formalistów, których omawialiśmy,byli mocno przesiąknięci krytycyzmem i sceptycyzmem epoki i sympatyzowaliz ruchami religijnymi stanowiącymi etapy prowadzące do protestantyzmu, alemielibyśmy fałszywy obraz rzeczywistości, gdybyśmy sądzili, że nie było umysłównawiązujących do doktryny Szkota. Poza mniej lub bardziej heterodoksyjnymifilozoficznie i teologicznie odpryskami realizmu szkotystycznego, istniałzawsze nurt szkotyzmu wyraźnie ortodoksyjnego, komentatorskiego, nawetsztywnego. T e n nurt nawiązywał do pierwszych szkotystów, do Antoniego Andrzejowego,Franciszka z Meyronnes, a także do Garacciola czy Franciszkaz Marchii. T e n prąd będzie stanowił podstawę dla szkotyzmu XVI i XVII w. Doowych scotizantes należeli nie tylko franciszkanie w XV w., ale i świeccy, powstawałyliczne traktaty o formalitates.

Podobną rolę do Capreolusa pośród tomistów spełniał w szkole szkotystycznej Piotr Tartaretus, który był właśnie świeckim. Działał on w Paryżui w 1490 r. był rektorem Uniwersytetu Paryskiego. Autor wielu bardzo poczytnychkomentarzy zarówno do pism Arystotelesa (Fizyka, Metafizyka, Etyka), jaki do dzieł Dunsa Szkota oraz Piotra Hiszpana. W swoich pismach dał ciekaweświadectwo, do jakiego stopnia rozpowszechniona była wówczas teoria impetus,„co do której zgadzali się prawie wszyscy filozofowie" (in isto modo concordantfere omnes pkilosopki).

Mówiliśmy, że Tartaretus rozpoczyna długi szereg szkotystów, pośródktórych w XVI w. wybijają się na pierwszy plan Franciszek Lychetus i Maurycyz Portu, Irlandczyk, obaj zmarli około 1520 r. J e d n a k ż e via moderna obejmującaockhamizm filozoficzny (nominalizm, krytycyzm i sceptycyzm) i przyrodniczy(nowa fizyka); via antiąua (tomizm i szkotyzm) z jej satelitami (tomizującyi szkotyzujący); awerroizm zarówno filozoficzny, jak i polityczny; „nowąteologię" kryjącą się pod skrzydła nurtów sceptycznych, nie wyczerpuje całegowachlarza życia umysłowego późnego średniowiecza. Pozostaje jeszcze mistycyzmi zwrot ku literaturze pięknej.

Podobne prace

Do góry