Ocena brak

Szkielety ssaków

Autor /wera Dodano /31.01.2012

Szkielety ssaków, mimo różnorodności kształtów i rozmiarów tych zwierząt, od drobniutkich gryzoni po wielkie walenie, wykazują wiele wspólnych cech.
Ssaki, jako zwierzęta kręgowe, mają kręgo­słup, który składa się z wielu połączonych ze sobą kości, zwanych kręgami. Chociaż do gromady ssaków zalicza się zwierzęta o rozma­itych kształtach i wielkości, ich szkielet jest zbu­dowany według tego samego planu. Dzieli się go na dwie zasadnicze części - szkielet osiowy, w skład którego wchodzą czaszka, kręgosłup i żebra oraz szkielet kończyn, składający się z kości kończyn i obręczy, za pomocą których kości koń­czyn łączą się z kręgosłupem. Te dwie części szkie­letu ssaka współdziałają ze sobą, stanowiąc oparcie dla ciała zwierzęcia i zabezpieczając narządy we­wnętrzne. Są też miejscami przyczepu dla mięśni.

Kręgosłup
W kręgosłupie ssaka można wyróżnić pięć od­cinków. Są nimi odcinek szyjny, piersiowy, lędź­wiowy, krzyżowy i ogonowy. W odcinku szyjnym prawie wszystkie gatunki ssaków - zarówno my-szoskoczki, jak i żyrafy - mają siedem kręgów. Szyja żyrafy jest tak długa, nie dlatego, że jest w niej więcej kręgów, lecz ponieważ każdy kręg szyjny jest wydłużony. Walenie także posiadają siedem kręgów szyjnych, jednak ich kręgi są krót­kie i szerokie, co ułatwia utrzymanie ciężaru ogromnej głowy. U niektórych waleni kręgi szyj­ne są zrośnięte ze sobą, co jeszcze bardziej wzmac­nia konstrukcję odcinka szyjnego. Są tylko dwie grupy ssaków o innej liczbie kręgów szyjnych -manaty (6 kręgów) i leniwce (6-9 kręgów).
Pierwsze dwa kręgi w tej części kręgosłupa są wyspecjalizowane i mają odmienną budowę od po­zostałych. Są to atias-dźwigacz oraz obrotnik.
Następnym odcinkiem kręgosłupa jest część piersiowa. U większości ssaków w części piersio­wej jest 12-13 kręgów, chociaż u niektórych wale­ni jest ich tylko 9, a u leniwców dwupazurzastych aż 24. Do początkowych kręgów odcinka piersio­wego są przymocowane żebra, które formują klat­kę piersiową zabezpieczającą serce i płuca. W ko­lejnym odcinku, lędźwiowym, jest zwykle sześć kręgów, jednak i tutaj też są wyjątki - dziobak ma dwa kręgi, a delfiny 21. Odcinek krzyżowy jest złożony z trzech do pięciu kręgów. Liczba kręgów w odcinku ogonowym u różnych gatunków ssa­ków jest bardzo zróżnicowana. U człowieka pięć kręgów ogonowych zrasta się w jedną kość ogono­wą, natomiast u gatunków o długich ogonach w tej części kręgosłupa może być nawet pięćdziesiąt po­jedynczych kręgów.

Kształt kręgosłupa
Kształt kręgosłupa jest podobny u wszystkich ssa­ków. Ludzie to jedyny gatunek ssaków, który może utrzymywać przez dłuższy czas pozycję wyprosto­waną. Zmodyfikowany kształt naszego kręgosłupa, który przypomina literę S jest formą przystosowa­nia do dwunożności, Taka postać kręgosłupa umoż­liwia udźwignięcie ciężaru ciała, a jednocześnie lepszą amortyzację i zapobiega wstrząsom poszcze­gólnych kręgów. Zwierzęta chodzące na czterech nogach mają kręgosłup prosty, natomiast zwierzę­ta takie jak orangutan, które przez krótki czas mogą poruszać się na dwóch kończynach, mają kręgo­słup wygięty.

Czaszka
Czaszka ochrania mózg i narządy zmysłów - wzro­ku, słuchu i węchu. Od momentu, gdy ssaki wy­kształciły się z grupy gadów ssakokształtnych, ich mózg powiększał się i przybierał coraz bardziej skomplikowaną budowę. Dlatego czaszki współ­czesnych ssaków mają większe rozmiary niż czaszki mniej zaawansowanych kręgowców, takich jak ryby, płazy, gady i ptaki. Tę część czaszki, w której znajduje się mózg i ważniejsze narządy zmysłów, nazywa się mózgoczaszką, natomiast rejon czaszki otaczający początkowy odcinek ukła­du pokarmowego to trzewioczaszka. W niej znaj­dują się zęby oraz podniebienie twarde, struktura kostna oddzielająca jamę nosową od jamy gębo­wej i umożliwiająca ssakowi oddychanie podczas jedzenia. Kolejną cechą czaszki ssaka są liczne zro­sty i mniejsza liczba kości. Czaszka ssaka składa się mniej więcej z 35 kości, czaszka płaza z 50, a gada nawet z 95 kości.
Różnice w budowie czaszek różnych gatunków ssaków są odzwierciedleniem odmiennego trybu życia. Na przykład takie ssaki jak jelenie i króliki mają oczodoły umieszczone po bokach głowy, co daje im większe pole widzenia. Drapieżniki, takie jak lwy i wilki, mają oczodoły umieszczone z przo­du czaszki, co gwarantuje lepszą ostrość widzenia.

Kończyny
Największe zróżnicowanie budowy szkieletu po­między gatunkami ssaków można dostrzec w budo­wie kończyn. Kończyny kręgowców lądowych wy­wodzą się z parzystych płetw ryb trzonopłetwych. Pierwotne ssaki miały cztery kończyny, a każda z nich była pięciopalczasta. Współczesne gatunki ssaków żyją w różnych środowiskach i wykształ­ciły rozmaite przystosowania w budowie kończyn, dzięki czemu poszczególni przedstawiciele gro­mady ssaków mogą latać, pływać, wspinać się na drzewa i kopać podziemne korytarze.
Nietoperze są jedyną grupą ssaków zdolną do lotu aktywnego. Ich skrzydła są zbudowane z ela­stycznej skórnej błony rozpiętej na kościach koń­czyn przednich i tylnych. W kończynach tych ssa­ków szczególnie wydłużone są kości palców. Przednie kończyny kreta są krótkie i łopatowate, co pozwala mu sprawnie i szybko kopać w ziemi i poruszać się w podziemnych korytarzach. Ssaki, które spędzają dużo czasu na drzewach, takie jak lemury i małpy Nowego Świata, mają chwytne ogony, które pełnią rolę piątej kończyny umożli­wiającej poruszanie się w koronach drzew. Ich tylne odnóża są dłuższe niż kończyny przednie, co daje im odpowiednią siłę do wykonywania dalekich sko­ków z gałęzi na gałąź.

Bieganie i chodzenie
U ssaków kopytnych, takich jak konie i antylopy, niektóre palce uległy redukcji i u form współcze­snych nie występują. Ssaki te mają smuklejsze kości kończyn i w efekcie biegają, opierając cię­żar ciała na końcach palców - są więc zwierzęta­mi palcochodnymi. Reszta stopy jest uniesiona. Dzięki tak ukształtowanej kończynie ssaki kopyt­ne mogą szybko biegać, co ma dla nich zasadni­cze znaczenie podczas ucieczki przed wrogami naturalnymi. W przeciwieństwie do nich niedź­wiedzie mają krótkie, masywne kończyny i cho­dzą, opierając ciężar ciała na opuszkach całej powierzchni stóp - są ssakami stopochodnymi.
Wielkie małpy mają przeciwstawnie ustawiony nie tylko kciuk, ale i duży palec stopy. Jest to jesz­cze jedno przystosowanie do życia wśród koron drzew, które pozwala na pewny chwyt w czasie przemieszczania się z gałęzi na gałąź i zręczne manipulowanie przedmiotami.

Ssaki wodne
Interesujące przystosowania do życia w określonym środowisku można zaobserwować u tych gatunków ssaków, które większość życia spędzają w wodzie. Duże walenie i delfiny utraciły kończyny tylne, dzięki czemu uzyskały bardziej opływowy kształt ciała. W szkielecie niektórych waleni do dzisiaj występują drobne, nie spełniające żadnych istot­nych funkcji, szczątkowe kości kończyn.
Foki i lwy morskie większość czasu spędzają w wodzie, jednak w okresie rozrodu muszą wy­chodzić na ląd. Ich układ szkieletowy jest przysto­sowany do poruszania się zarówno w wodzie Jak i po lądzie. Kręgi odcinka szyjnego i piersiowego kręgosłupa są duże i stanowią dobry punkt przy­czepienia dla silnych mięśni wykorzystywanych podczas pływania i pełzania po ziemi. Kości czę­ści ramieniowej i przedramieniowej kończyny są skrócone, natomiast wydłużeniu uległy kości stopy. Palce kończyn przednich i tylnych są spięte skórzastą błoną i dzięki temu wyglądają jak płetwy.

Do góry