Ocena brak

SZKARŁUPNIE (Echinodermata)

Autor /KolesHaHa Dodano /02.08.2013

Typ bezkręgowców zaliczanych do wtóroustych, obejmujący wyłącznie gatunki morskie, nieposiadające zdolności osmoregulacji. Obecnie występuje około 7000 gatunków, a znanych jest ok. 13 000 gatunków wymarłych. Spotykane są raczej w wodach przybrzeżnych, jako formy pływające, pełzające, osiadłe czy też drążące w twardym podłożu. Grupa ta, jako jedna z nielicznych, nie zawiera pasożytów. Typ dzieli się na sześć gromad: rozgwiazdy (.Asteroidea), wężowidła (Ophiuroidea), jeżowce (Echinoidea), strzykwy (Holothurioidea), liliowce (Crinoidea) i kołonice (Concentricycloidea).

Ciało dojrzałych osobników wykazuje symetrię promienistą, najczęściej pięciopromienistą, zaś larwy zawsze są dwubocznie symetryczne, wska-żuje to na wtórną symetrię form dojrzałych. Szkar-łupnie cechuje bogactwo kształtów.i.kolorów, 'występują formy gwiaździste, kuliste, walcowate, cylindryczne czy kielichowate. Przeważnie żyją ponad rok, strzykwy nawet 16 lat. Szkarłupnie nie posiadają wyodrębnionej głowy. Acefailzacja jest tak dalece posunięta, że brak także zwojów nerwowych okołogłowowych. Oś główna ciała przechodzi przez bieguny dwóch stron, z których jedna, obdarzona otworem gębowym nazywana jest oralną, zaś przeciwna aboralną. Wokół osi głównej rozmieszczone są promieniście pozostałe struktury ciała.

Ciało pokrywa orzęsiony nabłonek, czasem zawierający komórki czuciowe i wytwarzające śluz. Pod nim umieszczona jest tkanka łączna odpowiedzialna za produkcję elementów zewnętrznego szkieletu. Najbardziej wykształcony szkielet, w formie przylegających płytek, posiadają jeżowce. Niektóre gatunki posiadają w ścianie ciała mię-śniówkę, zbudowaną z mięśni gładkich, które u rozgwiazd układają się okrężnie i podłużnie. Wewnętrznie na ścianie ciała umieszczony jest nabłonek perytonealny.

Układ newowy nie wykazuje obecności zwojów mózgowych i dzieli się na trzy części: ektoneurai-ną, hiponeuralną i endoneuralną. Każda część składa się z pierścienia i odchodzących od niego promieniście pni. Część ektoneuralna leży blisko powierzchni ciała po stronie oralnej. Unerwia okolice otworu gębowego i przełyku, posiada łączność z komórkami nerwowymi naskórka i pełni głównie funkcje czuciowe.

Głębiej położony układ hiponeuralny odpowiada za unerwienie mięśni, nóżek ambulakralnych i układu krwionośnego. Najsłabiej rozwinięty jest układ endoneuralny, leżący po stronie aboralnej, który unerwia mięśnie łączące elementy szkieletowe. Głównym fragmentom układu nerwowego towarzyszy układ pseudo-hemalny, będący częścią celomy. Prawdopodobnie pełni on funkcje odżywcze lub ochronne dla układu nerwowego.

Narządy zmysłów szkarłupni są słabo rozwinięte. Nóżki ambulakralne odpowiadają za dotyk, być może także za wrażenia chemiczne. Rozgwiazdy i jeżowce posiadają prymitywne oczy, informujące wyłącznie o natężeniu światła. Strzykwy i jeżowce posiadają prymitywny narząd równowagi, tzw, sfe-ridia. Układ pokarmowy szkarłupni złożony jest z krótkiego przełyku, żołądka i jelita zakończonego odbytem, którego nie posiadają niektóre rozgwiazdy i wężowidła. Rolę narządów oddechowych u szkarłupni pełnią głównie skrzela, ale także nóżki ambulakralne. U strzykw występują tzw, płuca wodne.

Charakterystyczny dla szkarłupni jest układ wodny o ściśle promienistej budowie. Składa się z centralnie umieszczonych kanałów okrężnego i wysycanego węglanem wapnia - kamiennego. Od kanału centralnego odchodzą kanały promieniste, które w ramionach, przez liczne odgałęzienia, przechodzą w nóżki ambulakralne. Szkarłupnie pozbawione są typowego układu krwionośnego. Jego rolę pełni układ hemalny, zbudowany z zatok i kanałów pozbawionych własnych ścian nabłonkowych. Płyn w nich zawarty pochodzi z procesów trawienia, czyli raczej odpowiada limfie kręgowców, a jego krążenie nie jest regularne.

Za wydalanie u szkarłupni odpowiedzialne są komórki ameboidalne (celomocyty), krążące w celomie, które po wychwyceniu produktów przemiany materii są usuwane na zewnątrz. Część produktów jest usuwana dyfuzyjnie lub odkładana wewnątrz organizmu. Szczególnym organem szkarłupni jest narząd osiowy, złożony z elementów układu wodnego, krwionośnego i pseudohemalne-go. Nie posiadają go jedynie strzykwy. Szkarłupnie rozmnażają się przede wszystkim płciowo, tylko niektóre gatunki rozgwiazd i wężowideł potrafią się rozmnażać wegetatywnie przez podział. Liczba gonad zależy od gromady, umiejscowione są w celomie po stronie aborainej.

Większość gatunków jest rozdzielnopłciowa, osobniki hermafrodytyczne spotykane są rzadko w gromadach rozgwiazd, strzykw i wężowideł. Zapłodnienie jest najczęściej zewnętrzne, tylko u gatunków żyworodnych (np. u niektórych strzykw i kołonic) wewnętrzne. Jaja bruzdkują całkowicie, równomiernie lub nierównomiernie. Gastrulacja jest wynikiem inwaginacji, celoma powstaje przez enterocelię. Powstaje orzęsiona, wolnopływająca gastrula, z której rozwijają się -» larwy, różne w poszczególnych gromadach. Wiele gatunków szkarłupni cechuje się dużymi zdolnościami regeneracyjnymi.

Rozgwiazdy występują głównie w zasolonych morzach, żyją na dnie, mogą osiągać nawet 80 cm rozpiętości ramion. Ciało mają grzbieto--brzusznie spłaszczone, z wyodrębnioną centralnie tarczą i dochodzącymi ramionami, zwykle w liczbie 5, ale spotyka się także osobniki liczące 6, 9, 11, 13, 16 a nawet 30 ramion. Wiele gatunków posiada zdolność wynicowywania części żołądka, co umożliwia trawienie zdobyczy, np. małża, na zewnątrz. Brak ich w Bałtyku, w morzu Śródziemnym pospolicie występuje gatunek tar-czogwiazda kolczasta, Wężowidła, podobne do rozgwiazd, są od nich mniejsze. Tarcza jest wyraźnie odgraniczona, ramiona (zwykle 5 sztuk) długie i cienkie, u niektórych gatunków dodatkowo mogą się dichotomicznie rozgałęziać.

Znoszą także mniejsze zasolenia mórz, stąd są spotykane w Bałtyku, np. wężowidło białawe. Pięknym przedstawicielem wężowideł jest głowa Gorgony, o gęsto rozgałęzionych pięciu parach ramion, które w nocy pełnią funkcję „parasola” służącego do wyłapywania zwierzęcego planktonu. Jeżowce są spotykane w morzach stref tropikalnej i subtropikalnej, o pełnym zasoleniu. Mają charakterystyczne, kuliste ciało, zaopatrzone w kilka rzędów kolców, których długość może przekraczać średnicę ciała. Służą one zarówno do ochrony jak i pomocy w przemieszczaniu się osobnika.

W gospodarce pewne znaczenie ma jeżowiec jadalny, który jest poławiany dla jadalnych gonad. Strzykwy ze względu na kształt ciała nazywane są ogórkami morskimi. Osiągają nawet metr długości. Żyją na dnie morskim, czasem się w nim zagrzebują. Kształt ich ciała odbiega od innych szkarłupni, jest wyciągnięte w osi oralno-aboralnej, beczułko-wate; brak ramion. Ściany ciała niektórych gatunków są jadalne, szczególnie cenione w kuchni chińskiej.

Najbardziej pierwotną gromadą są liliowce. Wśród nich znajdziemy gatunki pełzające i osiadłe, mogące osiągać nawet 3 metry długości. Tarcza liliowców ma postać kielichowatą, z niej wyrasta pięć podzielonych podwójnie ramion, które mogą się dodatkowo dzielić, zaopatrzonych na końcach w tzw. piórka. Od strony aboralnej odchodzi z tarczy stylik, zakończony wąsami, zredukowany u form pełzających. Ostatnia gromada szkarłupni, kołonice, odkryta została dopiero w 1986 roku u wybrzeży Nowej Zelandii. Liczy tylko dwa gatunki. Kołonice mają niewielkie rozmiary, poniżej 1 cm, ciało ma postać krążka, brak ramion. Oba gatunki zasiedlają obszary morza bogate w rozkładające się drewno.

Szkarłupnie pojawiły się w dolnym kambrze, szczyt ich rozwoju przypadł na koniec ery paleozo-icznej. Są bardzo odrębną grupą organizmów, pewne ich cechy (układ wodny czy pseudohemal-ny) nie pojawia się w żadnym innym typie. Mają duże znaczenie w biocenozach morskich, jako de-trytusofagi i padlinożercy.

Pewne gatunki rozgwiazd mogą znacząco przyczyniać się do niszczenia raf koralowych i wywoływać szkody na fermach mułków czy ostryg. Przykładem może być niszczycielska działalność żywiącej się polipami korony cierniowej, która w wyniku nadmiernego namnożenia doszczętnie niszczyła 60 km rocznie Wielkiej Rafy Koralowej w latach 70 ubiegłego wieku. Obecność szkieletu powoduje, że szkarłupnie stanowią mało atrakcyjny pokarm, żywią się nimi tylko nieliczne mięczaki, ryby, skorupiaki oraz inne szkarłupnie.

Podobne prace

Do góry