Ocena brak

Syntezy stylistyczne po I wojnie światowej - Muzyka w Europie: Twórcy niemieccy

Autor /Halszka Dodano /04.04.2013

Wśród twórców, którzy znaleźli własną i oryginalną metodę pogodzenia nowoczesności z tradycją, znalazł się niemiecki kompozytor Paul Hin-demith (1895-1963). Uważa się go za odnowiciela muzyki niemieckiej. W Niemczech do początku lat dwudziestych naszego stulecia panował jeszcze neoromantyzm, reprezentowany m.in. przez R. Straussa. Hasło Nowej Rzeczowości (Neue Sachlichkeif) (Neue Sachlichkeit — kierunek w kulturze niemieckiej rozwijający się po I wojnie światowej do ok. 1933 roku jako reakcja na ekspresjonizm, uznający prostotę i obiek­tywność środków wyrazu oraz zaangażowanie społeczne za najważniejsze cechy sztuki.) zastosowane przez Hindemitha w muzyce zainicjowało odwrót od estetyki romantycznej i ekspresjoniz-mu. W programie Nowej Rzeczowości znalazło wyraz dążenie do odrzu­cenia idei „uczucia metafizycznego" i romantycznej koncepcji sztuki--religii.

Hindemith jest autorem cyklu siedmiu polifonizujących utworów pt. Kammermusik (Muzyka kameralna), Koncertu na orkiestrę, cyklu Kon-zertmusik (Muzyka koncertowa), opery komicznej Neues vom Tage (No­wości dnia), w której orkiestra ilustruje pracę maszyn tkackich, a maszy­ny do pisania pod dyktando chóru wystukują listy handlowe. Wszystkie wymienione utwory odrzucają wielki zespół symfoniczny na rzecz ze­społów kameralnych i koncertującego traktowania poszczególnych in­strumentów. Dotyczy to również Koncertu na orkiestrę — gatunku wprowadzonego właśnie przez Hindemitha, będącego jakby połączeniem koncertu i symfonii, gatunku, który w muzyce XX wieku osiągnął godną odnotowania popularność.

Pewna grupa utworów odzwierciedla zainteresowania filozoficzno-re-ligijne kompozytora oraz przemyślenia na temat społecznego powołania artysty. Należą do nich: cykl pieśni 6 Lieder aus Das Marienleben (Żywot Maryi), legenda taneczna Nobilissima visione (Najszlachetniejsza wizja), opera Mathis der Maler (Mateusz malarz) oraz trzyczęściowa symfonia pod takim samym tytułem.

O ile w latach dwudziestych XX wieku Hindemith postrzegany był jako twórca awangardy, to począwszy od lat trzydziestych jego twórczość uznano za przejaw tzw. neoklasycyzmu. Hindemith przejawiał wyraźną predylekcję do gatunków, form i technik kompozytorskich minionych epok, lecz sam materiał muzyczny, którym się posługiwał, był na wskroś nowoczesny.

Kompozytor napisał traktat teoretyczny — Unterweisung im Tonsatz, w którym zaproponował nową systematykę współbrzmień. Podzielił je na dwie zasadnicze klasy: bez trytonu (A) i zawierające tryton (B), określając ponadto stopień tzw. „ostrości" współbrzmień:

A— I bez sekund i septym

A— III z sekundami i septymami

A— V nieokreślone (np. akord zwięk­szony; dwie czyste kwarty na­łożone na siebie)

B— II bez małych sekund i wiel­kich septym

B— IV z małymi sekundami i wiel­kimi septymami z jednej (lub więcej) trytonem w akordzie

B— VT nieokreślone (np. akord ma-łotercjowy)

Klasyfikacja akordów uwzględnia też obecność lub nieobecność takich interwałów jak: sekunda mała, septyma wielka, sekunda wielka oraz septyma mała. Akordy mają określoną wartość harmoniczną w zależności od występujących w nich interwałów. Zdaniem Hindemitha akordy bez trytonu są harmonicznie stabilniejsze, a zatem bardziej wartościowe niż akordy z trytonem.

Systematyka współbrzmień Hindemitha podważa zasadę tercjowej budowy akordów i ich wieloznaczności funkcyjnej. Zasadom sformuło­wanym w teorii odpowiada cykl preludiów i fug (z przedzielającymi je in-terludiami) na fortepian pt. Ludus tonalis (Gry tonalne). Końcowe Post-ludium jest zwierciadlanym odbiciem wstępnego Preludium. Porządek tonacji dwunastu fug odpowiada tzw. szeregowi Hindemitha: C-G-F-A-E--Es-As-D-B-Des-H-Fis, który kompozytor zaproponował we wspomnianym traktacie i który wskazuje na stopień oddalenia kolejnych tonacji od tonacji zasadniczej.

Pierwszy szereg stanowi hierarchiczne uporządkowanie dźwięków według malejącego stopnia pokrewieństwa z dźwiękiem podstawowym. Drugi szereg to interwały wyprowadzone z tonów kombinacyjnych. W cyklach symfonicznych i koncertowych przenikają się wzajemnie po­lifonia, technika wariacyjna i technika koncertująca, które służą kom­pozytorowi do osiągnięcia charakterystycznego dla danej części cyklu typu ruchu oraz związanej z nim ekspresji. W okresie III Rzeszy dzieła Hindemitha zaliczono do tzw. entartete Kunst, wykreślono z życia kon­certowego, a on sam musiał opuścić berlińską Hochschule fur Musik (1937). Odtąd przebywał na emigracji, początkowo w Szwajcarii, później w Stanach Zjednoczonych, gdzie wykładał m.in. na Harvard University. Kompozytor opublikował te wykłady w 1952 roku pt. A Composer's World (Świat kompozytora), zawierając w nich syntezę własnych poglą­dów estetycznych i założeń warsztatowych.

Wśród innych wybitnych kompozytorów niemieckich, którzy rozpoczęli swą twórczość w okresie międzywojennym, znaleźli się: Carl Orff, Karl Amadeus Hartmann i Boris Blacher.

Carl Orff (1895-1982) zajmował się szczególnie średniowiecznymi „grami" (łac. ludus) scenicznymi, jak również antyczną kulturą teatralną. Z tego właśnie powodu styl kompozytora pełen jest cech archaizujących, o czym informują już choćby tytuły utworów. Wśród nich na uwagę zasługuje kantatowa trylogia Trionfi, na którą składają się: Carmina Burana (nazwa średniowiecznego rękopisu bawarskiego zawierającego pieśni mieszczańskie), Catulli Carmina (Pieśni Katullusa), Trionfo di Afrodite (Triumf Afrodyty), oraz opery podejmujące antyczne tematy: Antygona, Prometeusz, Król Edyp. To, co w sposób szczególny intereso­wało kompozytora w tragedii antycznej, to jej na pół recytowany, na pół śpiewany tekst. Wykonanie dzieł wokalnych Orffa odbywało się więc, i odbywa, z udziałem znakomitych wykonawców, którzy godzą umiejęt­ności dramatycznych śpiewaków i recytatorów. W muzyce Orffa zwraca uwagę diatonika przebiegu melodycznego, unikanie chromatyki i modu­lacji. Na plan pierwszy wysuwa się rytm, charakteryzujący się dużą prężnością i żywiołowością.

Rytm — twierdził kompozytor — nie jest sprawą abstrakcyjną, jest samym życiem, jest siłą języka, jednością między językiem, ruchem i tańcem.

Muzyka wokalna stanowi zasadniczą dziedzinę twórczości Orffa. Wśród dzieł instrumentalnych na uwagę zasługuje Mały koncert na kla­wesyn i instrumenty dęte według XVI-wiecznych kompozycji lutniowych.

Z kompozytorskich i pedagogicznych doświadczeń Orffa wyłoniła się specyficzna koncepcja nauki muzyki, polegająca na inspirowaniu dziecka i kierowaniu nim przez nauczyciela w akcie tworzenia muzyki. Owo tworzenie realizuje się przede wszystkim w improwizacjach muzyczno-ruchowych, budowaniu motywów i form dźwiękowych za pomocą instru­mentarium złożonego z instrumentów perkusyjnych, fletów prostych oraz niedużych instrumentów strunowych. Metoda Orffa — rozpowszechniona w wielu krajach — znalazła zastosowanie nie tylko w wychowaniu muzycznym małych dzieci, ale także w muzyko terapii, rehabilitacji i pedagogice specjalnej.

Twórczość Karla Amadeusa Hartmanna (1905-1963) zogniskowała się głównie w formie symfonii i koncertu (m.in. 8 symfonii, Koncert na fortepian, instrumenty dęte blaszane i perkusję, Koncert na altówkę, fortepian, instrumenty dęte i perkusję). Styl tego kompozytora świadczy o silnym wpływie ekspresjonizmu. Przekonują o tym: silnie dramatyczny wyraz utworów, ich nasycone i dysonansowe brzmienie, atonalna moty-wika oraz ostra pulsacja rytmiczna.

W utworach Borisa Blachera (1903-1975) dostrzec można wyraźne wpływy jazzu, czego najlepszym przykładem są Koloratury jazzowe na sopran, saksofon i fagot. Indywidualną zdobyczą tego kompozytora są tzw. metra zmienne — rodzaj oryginalnej techniki rytmicznej, która polega na szeregowaniu taktów o różnej długości, według wybranej formuły liczbowej (np. 2/a, %, 4/s, 5/s, 6/s, 7/g). Technika ta stanowi podstawę ukształtowania takich utworów, jak Ornamenty na fortepian, Ornament orkiestrowy, II Koncert fortepianowy.

Podobne prace

Do góry