Ocena brak

Syntezy stylistyczne po I wojnie światowej - Muzyka w Europie: Siergiej Prokofiew i inni twórcy rosyjscy

Autor /Halszka Dodano /04.04.2013

Twórczość Siergieja Prokofiewa (1891-1953) odegrała ważną rolę w roz­woju muzyki europejskiej 1. połowy XX wieku. W latach 1913-1914 kompozytor przebywał w Anglii i we Włoszech. Cztery lata później wyemigrował do Stanów Zjednoczonych, skąd przeniósł się następnie do Francji (Paryż). Do Rosji powrócił na stałe w 1932 roku.

Pomimo różnorodności form i gatunków podejmowanych przez tego kompozytora, a także ewolucji w zakresie środków warsztatowych, w stylistyce Prokofiewa dominują takie cechy jak motoryczność i skłon­ność do groteski. W wielu utworach zwraca uwagę autentyczna wesołość i dowcip.

Wyraziste układy rytmiczne i motoryka ruchu dźwiękowego zauwa­żalna jest zwłaszcza w takich utworach fortepianowych jak Etiudy, Podszepty diabelskie, Toccata czy Sarkazmy. Agresywność brzmienia fortepianowego kompozytor osiąga za sprawą dużego wolumenu brzmie­nia, silnej dysonansowości akordów, zaostrzonej dodatkowo wyrazistymi akcentami i zmiennością metrum.

Kontynuację doświadczeń w tym zakresie stanowią utwory orkiestro­we, wśród nich Suita scytyjska oraz dwa balety: Błazen i Stalowy krok. Motoryczność łączy się u Prokofiewa z prostotą i miarowością rytmu, z wyraźną skłonnością do metrum parzystego. Szczególne jest upodoba­nie tego kompozytora do rytmów marsza i gawota. Z właściwym sobie poczuciem humoru Prokofiew traktuje je w groteskowy sposób, nadaje im osobliwe rysy i włącza do wielu różnych kompozycji. Jednym z naj-celniejszych przykładów tego rodzaju jest Gawot z Symfonii klasycznej.

Symfonia klasyczna z 1917 roku to jeden z najciekawszych przykła­dów nawiązania do stylu klasyków wiedeńskich w nowej, XX-wiecznej postaci. Sam kompozytor miał się wyrazić o swoim dziele w sposób następujący: „Tak by pisał Mozart, gdyby żył dzisiaj". Zbudowana według wzorów klasycznego cyklu symfonicznego, składa się z czterech części, w których dominuje homofonia. Klasycyzująca jest również instrumen-tacja, zarówno w zakresie doboru instrumentów, jak też w sposobie ich traktowania. Podstawą harmoniki są układy kadencyjne zestawiane w nowy sposób. Wykorzystanie konsonansowych trójdźwięków polega na umieszczaniu ich w nieoczekiwanych, zaskakujących pochodach i modula­cjach, a nie łączeniu wedle tradycyjnych zasad funkcyjnych. W analo­gicznym „klasycyzującym" kształcie i charakterze utrzymane są również inne utwory Prokofiewa: opera komiczna Miłość do trzech pomarańczy, balety: Kopciuszek, Romeo i Julia, koncerty fortepianowe oraz bajka symfoniczna dla dzieci Piotruś i wilk. Spośród pięciu koncertów forte­pianowych „dla dziewięciu rąk", jak mawiał sam kompozytor, największą popularnością cieszą się dwa z nich: III — ze słynnym cyklem waria­cyjnym w części wolnej, oraz IV — na lewą rękę, który — podobnie jak koncert Ravela — został skomponowany na prośbę Paula Wittgen-steina.

Trzecie oblicze twórczości Prokofiewa to liryzm, połączony z kantyle­ną, który nie oznacza jednak dosłownego nawiązywania do romantyzmu, lecz zachowuje dystans należny muzyce współczesnej. W grupie guasi--romantycznych kompozycji wymienić należy przede wszystkim Wizje ulotne na fortepian oraz 2 koncerty skrzypcowe. W wielu utworach Pro­kofiewa, np. w koncertach, sonatach fortepianowych i symfoniach, wszyst­kie trzy postawy twórcze tego kompozytora uzupełniają się i krzyżują.

Szczególne miejsce w twórczości Dmitrija Szostakowicza (1906-1975) zajmują symfonie (15). Ich zewnętrzne cechy, tj. bardzo rozbudowane rozmiary, świadczą o nawiązaniu do symfoniki Mahlera. W potraktowa­niu cyklu symfonicznego u Szostakowicza zwraca uwagę silne skontra-stowanie wewnętrzne utworów, wyrażające się w zestawianiu części o charakterze heroicznym z ogniwami żartobliwymi, scherzowo-grotesko-wymi. Powstanie niektórych symfonii wiąże się z ważnymi wydarzeniami historycznymi, o czym świadczą ich nazwy: II Symfonia C-dur „Paź­dziernikowa", III Symfonia Es-dur „Pierwszomajowa", VII Symfonia C-dur „Leningradzka", XI Symfonia g-moll „Rok 1905", XII Symfonia d-moll „Rok 1917", poświęcona pamięci Lenina. Nawiązanie Szostako­wicza do Mahlera wyraża się też zastosowaniem ^osady wokalno-instru-mentalnej w dwóch symfoniach: XIII — na bas, chór męski i orkiestrę do tekstów J. Jewtuszenki, oraz XIV — na sopran, bas, orkiestrę smyczkową i perkusję do tekstów G. Apollinaire'a, F. Garcii Lorki, W. Kiichelbeckera i R. M. Rilkego (poświęcona B. Brittenowi).

Szostakowicz skomponował dwie interesujące opery: A^os, na podsta­wie noweli Nikołaja Gogola, oraz Lady Makbet Mceńskiego powiatu, zainspirowana powieścią Nikołaja Leskowa, która w późniejszej wersji otrzymała tytuł Katierina Izmajłowa. Opery te były próbą przedstawienia ważnych problemów narodowo-społecznych. Z innych dzieł tego kompo­zytora na uwagę zasługują utwory kameralne (15 kwartetów smyczko­wych oraz Kwintet fortepianowy g-moll) i fortepianowe, wśród tych ostatnich: 24 preludia oraz 24 preludia i fugi, skomponowane w 200. rocznicę śmierci J. S. Bacha, wykorzystujące rozmaite pomysły — od najbardziej tradycyjnych po niezwykle nowatorskie w swej szacie brzmie­niowej.

Utwory Dymitra Kabalewskiego (1904-1987) charakteryzuje przej­rzysta faktura i zasadniczo oszczędna harmonika, mieszcząca się w ra­mach systemu tonalnego. Jest w nich także miejsce na pierwiastki rodzime — kompozytor stosuje śpiewną, liryczną melodykę, zbliżającą się do klimatu rosyjskich pieśni popularnych i ludowych. Najcenniejszą dziedzinę twórczości Kabalewskiego stanowią utwory fortepianowe, wśród nich preludia, sonatiny, sonaty i koncerty. Większość utworów forte­pianowych oraz pieśni została skomponowana z myślą o młodych wy­konawcach, co świadczy o zainteresowaniu kompozytora sprawą wycho­wania muzycznego młodzieży. Groteskowy humor, właściwy niektórym kompozycjom (np. Koncert skrzypcowy, Koncert wiolonczelowy), świadczy o nawiązywaniu do stylu Prokofiewa. Spośród utworów dramatycznych Kabalewskiego popularność zdobyła opera CoZas Breugnon, w której kompozytor wykorzystał oryginalne melodie burgundzkie.

W Moskwie uczył się i działał Ormianin Aram Chaczaturian (1903--1978). Jego twórczość utrzymana jest w charakterystycznym, nieco orientalnym klimacie. Osobliwy styl kompozytora jest bezpośrednim wynikiem stosowania w utworach elementów muzyki kaukaskiej, a w szcze­gólności — ormiańskiej. W muzyce Chaczaturiana występują dwie wy­raźnie ze sobą kontrastujące cechy: kantylenowa, liryczna wręcz melo­dyka oraz żywiołowa rytmika, której źródło tkwi w energicznych tańcach kaukaskich. Do najciekawszych utworów tego kompozytora zalicza się Koncert fortepianowy, balety Szczęście i Gajane, ze słynnym Tańcem z szablami, oraz Symfonia-poemat na orkiestrę, organy i 15 trąbek. Pewna grupa utworów Chaczaturiana stanowi efektowny rodzaj nawią­zania do dawnych stylów w muzyce. Najbardziej reprezentatywne przy­kłady tego rodzaju to balet Spartakus oraz trzy rapsodie koncertowe na instrument solowy z orkiestrą: skrzypcowa, wiolonczelowa i fortepia­nowa. Muzyka baletu Spartakus nie zawiera asocjacji antycznych, ale forma utworu — z chórami, scenami zbiorowymi, a także jego historycz­ny temat — bunt niewolników pod wodzą Spartakusa, nawiązują do idei starożytnego dramatu. Trzy rapsodie realizują zasadę concertare i określane są jako triada koncertów.

Podobne prace

Do góry