Ocena brak

Syntezy stylistyczne po I wojnie światowej - Muzyka w Europie: Igor Strawiński

Autor /Halszka Dodano /04.04.2013

W twórczości Igora Strawińskiego (1882-1971) wyróżnia się trzy główne okresy:

I — rosyjski, zdominowany muzyką baletową,

II — neoklasyczny (po I wojnie światowej),

III — pozostający pod wpływem techniki serialnej (po 1950 roku).

Cechy typowe dla całej twórczości kompozytora to zmienne akcenty metryczne w ramach jednorodnego, „motorycznego" ruchu dźwięków, układy ostinatowe i polirytmiczne.

Inspiracją dla twórczości baletowej Strawińskiego stały się imprezy artystyczne zorganizowane w Paryżu przez Sergiusza Diagilewa — założyciela Baletów Rosyjskich, cieszących się na Zachodzie ogromnym powodzeniem. Współpraca Strawińskiego z Diagilewem zaowocowała po­wstaniem kilku interesujących baletów, które zdominowała tematyka zaczerpnięta z rosyjskich podań ludowych i obrzędów rytualnych. Naj­ważniejsze z nich to: Ognisty ptak, Pietruszka, Święto wiosny i Wesele. Premiera Święta wiosny, która miała miejsce w Paryżu w 1913 roku, zakończyła się głośnym skandalem wywołanym przez publiczność. Mu­zyka i choreografia zbyt mocno odbiegały bowiem od norm estetycznych tamtego czasu. O charakterze muzyki zadecydował temat — barbarzyń­ski obrzęd rodem ze starej pogańskiej Rusi, który łączył się ze składaniem Ziemi ofiary z człowieka. Muzyka Święta wiosny osiągnęła wyraz suro­wości, brutalności, połączony z maksymalną potęgą brzmienia orkiestro­wego, nacechowanego ostrością i zmiennością rytmiki. Cechą Święta wiosny, jak i wielu innych utworów Strawińskiego, jest m.in. wykorzys­tanie melodycznych, a także amelodycznych układów dźwiękowych i czę­ste zmiany akcentów metrycznych (zdarza się czasem, że każdy takt ma inne oznaczenie taktowe). W ten sposób kompozytor zapoczątkował proces odchodzenia od regularnego następstwa kreski taktowej. Podsta­wowe motywy melodyczne Święta wiosny wykorzystują tylko kilka (3-4) różnych dźwięków skali diatonicznej. Przywrócenie diatonice porządkują­cego znaczenia jest zresztą jedną z innowacji wniesionych przez Stra­wińskiego. Diatonika stanowi tu jednak zasadę wyłącznie w horyzon­talnym przebiegu utworu. Nie jest ona podporządkowana zasadom harmoniki funkcyjnej, lecz składową nowych prawidłowości tonalnych, daleko wykraczających poza system dur-moll.

Okres I wojny światowej kompozytor spędził w Szwajcarii, gdzie skomponował m.in. Historię żołnierza i kilka utworów wokalno-instru-mentalnych wykorzystujących ludowe teksty rosyjskie. W drugim okresie twórczości Strawiński wyraźnie zwracał się ku europejskiej tradycji muzycznej, co wiązało się z mieszaniem różnych cech i wzorów z prze­szłości z nowoczesnymi środkami kompozytorskimi. W wielu utworach powstałych po I wojnie światowej kompozytor zrealizował ideę szeroko pojętego neoklasycyzmu. W 1920 roku powstał balet Pulcinella, nawią­zujący do barokowego stylu włoskiego, a w 1922 opera buffa — Mawra. W Sonacie fortepianowej oraz w Concerto in Re na skrzypce i orkiestrę widoczne są wpływy Bacha, a w operze-oratorium Król Edyp powraca klimat wielkich dzieł oratoryjnych dojrzałego baroku. Kompozytor na­wiązał także do tradycji muzyki religijnej, czego przykładem jest Sym­fonia psalmów na chór i orkiestrę z 1930 roku. W obsadzie orkiestry — o nietypowym składzie — przewidział kompozytor chóry instrumentów dętych (bez klarnetów), wzmocnił natomiast sekcję trąbek do pięciu (w tym jedna piccolo). Rozbudowanie grupy dętej uzasadnia kompozytor „żywym oddechem" tych instrumentów. Pomimo religijnego, psalmowego klimatu nie ma natomiast organów, które zdaniem Strawińskiego są instrumentem całkowicie pozbawionym „oddechu". W grupie perkusyjnej wprowadził kotły i wielki bęben; osobliwością są też traktowane perku-syjnie dwa fortepiany. Wiolonczele i kontrabasy jako jedyne instrumenty smyczkowe traktowane są najczęściej na wzór barokowego basso conti-nuo. Wybrane fragmenty Psalmów 38, 39 i 150 (Exaudi orationem meam, Domine, Expectans expectavi Dominum i Alleluja, Laudate Dominum) do­stosowane zostały do trzyczęściowej koncepcji formalnej i wyrazowej utworu: w pierwszej akcentują moment skruchy, w drugiej — stanowią prośbę o miłosierdzie, a w trzeciej wyrażają chwałę oddawaną Panu. W celu zapewnienia dziełu szczególnej atmosfery Strawiński wykorzystał tekst łaciński. Z pewną surowością brzmienia orkiestry korespondują fragmenty polifonizujące, a nawet ściśle polifoniczne (fuga instrumen­talna i wokalna w drugiej części dzieła). Główny, powracający wątek tekstowo-muzyczny Symfonii psalmów, Laudate Dominum (Wychwalajcie Pana) podkreśla skupienie i uroczysty nastrój całej kompozycji.

W latach międzywojennych Strawiński skomponował balety nawią­zujące do klasycznej tradycji baletowej: Apollo i muzy, Pocałunek wieszczki, Gra w karty, a także melodramat Persefona do tekstu A. Gide'a. Symfonia in C to dla odmiany rodzaj syntezy formy symfonicznej, zwra­cającej się ku zdobyczom Beethovena i romantyków. W Koncercie na 2 fortepiany odnajdziemy reminiscencje barokowego snucia motywicznego (preludium i fuga), konwencje klasyczne (cykl wariacji), a także klimat muzyki romantycznej (nokturn).

Przejawem zainteresowania kompozytora jazzem są takie utwory, jak: Ragtime na 11 instrumentów (1918), Piano-Rag Musie (1919) oraz Koncert hebanowy na orkiestrę jazzową (1946), stanowiący rodzaj współ­czesnego concerto grosso. O cechach wielu utworów orkiestrowych Stra-wińskiego mówi się często: „śpiewająca blacha, perkusyjne smyczki". Taki rodzaj instrumentacji zastosował kompozytor m.in. w Symfonii instrumentów dętych i Koncercie na instrumenty dęte blaszane i fortepian.

Okres II wojny światowej Strawiński spędził w Stanach Zjedoczonych. Tam też osiadł na stałe, przyjmując w 1945 roku obywatelstwo amery­kańskie. W latach pięćdziesiątych kompozytor zaadaptował technikę dodekafoniczną. Zastosował ją w utworach skomponowanych w ostatnim okresie twórczości, m.in. w Canticum sacrum na głosy solowe, chór i or­kiestrę, Trenach, Requiem, baletach Agon i Potop oraz w Trzech pieśniach z W. Shakespeare'a na mezzosopran, flet, klarnet i altówkę. W 1951 roku powstała opera Rakes Progress (Żywot rozpustnika). Akcja utworu rozgrywa się w Anglii w XVIII wieku i stąd pomysły melodyczne i harmoniczne ukształtowane na wzór muzyki dawnej, a w zakresie stylistyki operowej — nawiązania do A. Scarlattiego i W. A. Mozarta. Żywot rozpustnika — najdłuższy utwór Strawińskiego — jest także ma­nifestem jego poglądów filozoficzno-artystycznych. Dzieła wokalno-instru-mentalne skomponowane w ostatnich latach życia kompozytora to przede wszystkim utwory religijne.

Twórczość Strawińskiego znamionuje bogactwo układów formalnych, wszechstronność operowania technikami kompozytorskimi, ciągłe poszu­kiwanie nowych jakości brzmieniowych. W pismach: Kronika mojego życia (Chronigue de la ma vie, Paryż 1935) i Poetyka muzyczna (Poetigue musicale, Paryż-Nowy Jork 1942), oraz w publikowanych rozmowach z Robertem Craftem próbował kompozytor określić swoje artystyczne credo i poglądy estetyczne.

Podobne prace

Do góry