Ocena brak

SYNESTETYCY - TYPY I RODZAJE SYNESTEZJI

Autor /Chuck Dodano /04.07.2011

Synestezja nie jest zjawiskiem jednorodnym, występuje w sposób zróżnicowany indywidualnie. W wyniku studiów nad literaturą dotyczącą zjawiska synestezji można wyróżnić ogólnie kilka typów synestezji ze względu na sposób łączenia ze sobą współwrażeń.

W zależności od ilości zaangażowanych w percepcję modalności wyróżnić można synestezję: dwumodalną lub wielomodalną. Najczęściej występuje synestezja łącząca dwie modalności zmysłowe, np. wzrokową i słuchową (P.G.Grossenbacher, 1997). Synestezja wielozmysłowa, w której współwrażenia doznawane są w kilku modalnościach zmysłowych, pojawia się niezwykle rzadko. Czteromodalna synestezja występowała u Szereszewskiego (A.Łuria, 1970).

W zależności od kierunku wywoływania współwrażeń można mówić o synestezji jedno- lub obukierunkowej (P.G.Grossenbacher i C.T.Lovelace, 2001; A.N.Rich i J.B.Mattingley, 2002). O synestezji jednokierunkowej mówimy wówczas, gdy w połączeniu dwu wrażeń tylko jedno z nich ma możliwość uruchamiania drugiego, np. w synestezji kolorowego słyszenia dźwięk wywołuje wrażenie koloru ale bodziec w postaci koloru nie wyzwala wrażenia dźwięku. W synestezji obukierunkowej każde z dwu połączonych ze sobą współwrażeń może stymulować drugie, np. zarówno dźwięk wywołuje współwrażenie koloru jak i percepcja koloru wywołuje wrażenie dźwięku. Forma obukierunkowa zdarza się bardzo rzadko i może prowadzić do zaburzeń percepcji na skutek interferencji współwrażeń synestezyjnych z rzeczywistymi bodźcami środowiska (patrz: T.Hunt, 1994).

Synestezja może być wywoływana na skutek percepcji danego bodźca lub też w wyniku myślenia o bodźcu czy też wyobrażania go sobie (M.J.Dixon, D.Smilek, C.Cudahy i Ph.M.Merikle, 2000). W zależności od źródła stymulacji wyróżnia się synestezję perceptualną lub konceptualną (P.G.Grossenbacher, 1996; P.G.Grossenbacher i Ch.T.Lovelace, 2001). Również synestezyjne współodczucie może być doznawane zewnętrznie, percepcyjnie, albo wewnętrznie – jako wyobrażenie. A.Wellek (1954) wyodrębnił cztery typy synestezji:

- podwójne

- wtórne wyobrażenie

- wtórne wrażenie

- podwójne wyobrażenie

W zależności od rodzaju modalności zmysłowych istnieje 20 potencjalnych konfiguracji doznań w synestezji jednokierunkowej i ogromna możliwość związków międzyzmysłowych w synestezji wielomodalnej, jakkolwiek najczęściej spotykana jest synestezja: kolorowego-słyszenia, kolorowego-wąchania i dotykowego-smakowania.

W synestezji kolorowego-słyszenia dźwięki wywołują wrażenia kolorów. W zależności od rodzaju stymulacji można ogólnie wyróżnić dwa typy synestezji kolorowego-słyszenia: synestezję leksykalną i synestezję muzyczną (L.E.Marks, 1975, 1999).

W synestezji leksykalnej (lingwistycznej) dźwięki mowy wywołują kolory. Stymulację mogą stanowić cyfry, litery alfabetu, lub słowa (imiona, dni tygodnia, słowa znaczące, bądź też wszystkie słowa i fonemy). W badaniach S.Barona–Cohena i jego współpracowników (S.Baron-Cohen, J.Harrison, L.Goldstein i M.Wyke, 1993) forma synestezji kolorowego-słyszenia, w której słowa wywołują wrażenia kolorowych plam, nie związanych z poszczególnymi literami czy fonemami, składającymi się na dane słowo, została nazwana synestezją chromatyczno-leksykalną.

W analizie szczegółowej skojarzeń synestezyjnych wielu badanych przypadków, badacze wyróżnili dwa kolejne typy synestezji leksykalnej: synestezję chromatyczno-grafemiczną i synestezję chromatyczno-fonematyczną. W synestezji chromatyczno-grafemicznej poszczególne litery (np. pierwsza litera lub dominująca litera w danym wyrazie) nadają kolor całemu słowu, a w odmianie chromatyczno-fonematycznej kolor słowa zdeterminowany jest kolorem dominującego fonemu. Synestezyjne wrażenia mogą objawiać się w formie kolorowych plam (jednobarwnych lub wielobarwnych: w paski, prążki, kropki innego koloru) bądź w postaci kolorowego napisu (poszczególne kolorowe litery lub całe słowo w jednym kolorze, pisane własnym charakterem pisma lub czcionkami drukowanymi).

W synestezji muzycznej dźwięki muzyczne wywołują wrażenia kolorowych plam o nieokreślonym kształcie lub kolorowych (poruszających się) form abstrakcyjnych figur geometrycznych (L.E.Marks, 2003). A.P.Scholes (1978) wyróżnił pięć rodzajów stymulacji, wywołujacej synestezję w muzyce:

  • kolor kojarzony jest z całą twórczością poszczególnych kompozytorów, np. muzyka Mozarta określana jest jako niebieska, Chopina – zielona, Beethovena – czarna;

  • kolory odpowiadają poszczególnym utworom, np. „Aida” jest niebieska, „Latający Holender” – mgliście zielony;

  • kolor koresponduje z tembrem głosu lub barwą dźwięku poszczególnego instrumentu, np. flet – błękitny, klarnet – różowy, instrumenty dęte blaszane – różne odcienie czerwieni;

  • kolor wiąże się z tonacją muzyczną, np. tonacja E-dur jest niebieska, D-dur żółta, b-moll czarna;

  • kolor kojarzony jest z absolutną wysokością dźwięku, np. dźwięk h jest szary, f – zielony, as – purpurowy.

W zależności od rodzaju stymulacji i związanego z nim sposobu przetwarzania, A.Wellek (1954) wyodrębnił cztery podtypy synestezji muzycznej: statyczny, prosty, kompleksowy i dynamiczny. Zarówno pojedyncze dźwięki muzyczne jak i muzyka obejmująca większe kompleksy melodyczne, rytmiczne i harmoniczne, może być kojarzona z kolorem lub obrazem (kolorowymi figurami i liniami).

Podobne prace

Do góry