Ocena brak

SYMBOLIZM, prąd artyst., przede wszystkim lit.

Autor /DyskotekaGra Dodano /31.03.2012

SYMBOLIZM, prąd artyst., przede wszystkim lit.; powstał w l. osiemdziesiątych XIX w. we Francji i Belgii, nast. rozpowszechnił się w in. krajach. Główni jego przedstawiciele - J. Moreas, R. Ghil, J. Laforgue, Ch. Morice, M. Maeterlinck - uważali za swego mistrza S. Mallarmego, ponadto nawiązywali do twórczości P. Verlaine'a, A. Rimbauda i Ch. Baudelaire'a. Doktryna filoz.-estet. symbolistów związana była z idealizmem typu mistycznego, traktującym otaczający człowieka świat jedynie jako symbol prawdziwego bytu idealnego. Gł. zadanie poezji widzieli symbołiści w przeniknięciu istoty owego bytu. Doktryna ta - opozycyjna wobec pozytywizmu -przeciwstawiała się realizmowi, naturalizmowi i parnasistowskiej poezji opisowej. W miejsce jednoznacznej ekspresji bezpośredniej (dokładny opis czy tradycyjna anegdotyczna narracja) s. wprowadzał wzorzec oparty na ekspresji pośredniej - na równoważniku (ekwiwalencie). W praktyce równoważnikiem tym bywał często tradycyjny —> symbol zbliżony do alegorii (teoretycznie odrzucanej przez symbolistów) oraz personifikacja, uosabiająca np. pojęcia duszy, śmierci, nirwany. W wersji bardziej zgodnej z teorią s. występuje cały zespół chwytów poet. mających na celu wyrażenie nie jakiejś konkretnej idei czy pojęcia, ale takich jakości, które nie posiadają odpowiednich określeń w dotychczasowym systemie językowym, nie dadzą się więc także przedstawić przy pomocy jednoznacznego ekwiwalentu. Owe jakości „niewyrażalne" to przede wszystkim sfera problematyki sugerowanej przez światopogląd idealistyczny (nieskończoność, wieczność, absolut ip.) oraz przez ówczesną psychologię i psychofizjologię (nieokreślone stany nastrojowe oraz nieznane, podświadome pokłady psychiki ludzkiej). Poet. ekwiwalentyzacja takiej sfery problematyki czy nastroju polegała na wprowadzeniu ciągu obrazów o podobnym polu emocjonalnym i znaczeniowym, na odpowiedniej organizacji warstwy eufonicznej i układu metrycznego, specjalnym doborze słownictwa itp. Przy pomocy tych różnorakich środków powstaje język poet., odmienny od języka codzienno-komunikatywnego i nie zawsze zgodny z obowiązującą logiką: aluzyjny i wieloznaczny, oparty na odległych skojarzeniach metaforycznych i obrazowych (w tym kierunku oddziaływała m.in. przyjęta przez s. mistyczna zasada powinowactwa wszechrzeczy). Utwór skonstruowany przy pomocy takiego języka zakładał nową rolę odbiorcy: wymagał nie tyle rozumienia, ile współodczuwania, oddziaływał bowiem - podobnie jak muzyka - nie na zasadzie przekazywania pewnego zasobu informacji, ale poddawania, sugerowania pewnego kompleksu zagadnień czy stanu uczuciowego. Koncepcje te, wraz z in. zdobyczami s. (np. forma —> wiersza wolnego, będąca m.in. wyrazem dążności do zacierania tradycyjnych granic gatunkowych), oddziałały na całą poezję XX-wieczną, także na te nurty, które nie podejmowały metafiz. uzasadnień prądu.

W literaturze pol. oddziaływanie s. widoczne jest w twórczości wielu pisarzy okresu Młodej Polski (L. Staffa, B. Ostrowskiej, braci S. i W. Korab Brzozowskich i in.), choć w związku z typową dla epoki, uwarunkowaną tendencjami indywidualistycznymi, niechęcią do nazw i szkół, nie był nigdy głoszony jako oficjalny program grupy literackiej. Polska wersja s., przyjmując w zasadzie doktrynę s. francuskiego, kładzie główny nacisk na kategorię „nastroju", nawiązuje też do rodzimej tradycji romant., zwł. do Słowackiego. Przedstawiony przychylnie przez A. Langego już 1887 (art. Symbolizm w dod. mies. do „Przegl. Tyg.") i nast. przez innych, np. I. Matuszewskiego (m. in. Nastrojowość, sugestyjność i symbolizm jako główne cechy sztuki nowoczesnej w książce Słowacki i nowa sztuka 1902), s. propagowany był przede wszystkim przez Z. Przesmyckiego (wstęp do przekł. pism M. Maeterlincka 1894, prwdr. „Świat" 1891), J. Żuławskiego (art. Znaczenie symbolizmu w sztuce w Prolegomenach 1902), S. Przybyszewskiego (studium O dramacie i scenie 1905). Nowatorstwo poetyki symbolist. zostało rychło zauważone i skrytykowane przez pisarzy poprzedniej generacji.. A. Świętochowski, B. Prus, P. Chmielowski, wypowiadali się krytyczriie zwł. na temat koncepcji specjalnego języka artyst., rozluźnionych skojarzeń i tzw. transpozycji wrażeń, polegającej m.in. ńa zaskakującym łączeniu wrażeń zmysłowych z pojęciami abstrakcyjnymi (—> synestezja).

Elementy s., najmniej wyraźne w powieści tego czasu, występują gł. w poezji i dramacie. Najczęściej jest to ekwiwalentyzacja melancholijnych stanów uczuciowych, przeprowadzona np. w wierszu K. Tetmajera Na Anioł Pański poprzez szereg obrazów pejzażowych zaludnionych personifikacjami i poprzez odpowiednią rytmizację refrenu. Czasem wybrany element obrazowy, przedstawiony w jednostajnym ruchu, narzuca nastrój i zespół zagadnień mało sprecyzowanych, pozostawiając czytelnikowi dowolną konkretyzację migotliwych znaczeń (Białe łabędzie B. Butrymowicza). Swobodny sposób kształtowania języka poet., bez liczenia się z logiką, przedstawia - bardzo wówczas krytykowany - utwór W. Korab Brzozowskiego Powinowactwo Cieni i Kwiatów - o zmierzchu.

Pierwsze próby zastosowania na gruncie pol. techniki poet. francuskiego s. wiążą się z twórczością W. Rolicza-Liedera, choć obca była jej metafiz. filozofia tego prądu. Najbardziej oryginalną realizację założeń s. przyniosła działająca na zasadzie sugestii, operująca bogatym zespołem nie poddających się jednoznacznej interpretacji symbolów dramaturgia S. Wyspiańskiego, a także poezja T. Micińskiego, reprezentującego ekspresjonizującą odmianę s. (charakterystyczną również dla in. poetów epoki, np. dla J. Kasprowicza). Realizacja założeń s. prowadziła niejednokrotnie do maniery, widocznej w utworach wielu poetów młodopolskich. Równocześnie jednak s. torował drogę poezji współcz., zwł. temu jej nurtowi, który nawiązywał do symbolist. koncepcji odrębnego języka poet. i pojmował twórczość poet. nie jako przekaz powszechnie zrozumiałych informacji, ale jako bodziec do wielorakich wariacji interpretacyjnych. Najdalsze konsekwencje wywiódł z koncepcji s. B. Leśmian, zarówno jako poeta, jak teoretyk, analizujący kreacyjne i magiczne właściwości mowy poetyckiej. Inspiracja symbolistyćzna oddziałała na lirykę J. Czechowicza, M. Jastruna i in, poetów bliskich orientacji katastroficznej (grupa —> „Żagarów", młodzi poeci pokolenia wojennego), pośrednio zaważyła też na radykalnie odmiennym programie Awangardy Krak. (—> „Zwrotnica"), przeciwstawiającej bezpośredniej ekspresji lirycznego wyznania jego poet. pseudonimy i ekwiwalenty.

J.J. LIPSKI Pozycja ,,Hymnów" Kasprowicza na tle kierunków literackich okresu, ,,Pam. Lit." 1966 z. 4; K. WYKA Modernizm polski, wyd. zmień, i rozsz. Kr. 1968; J. NOWAKOWSKI S. i dramaturgia Wyspiańskiego, w: Studia o dramatach Wyspiańskiego, Kr. 1972; M. PODRAZA-KWIATKOWSKA S. i symbolika w poezji Młodej Polski. Teoria i praktyka, Kr. 1975.

Podobne prace

Do góry