Ocena brak

ŚWIĘTOCHOWSKI ALEKSANDER, pseud. Władysław Okoński, Poseł Prawdy, O. Remus, Oremus, Liber, Gezyasz, Nauczyciel i in.

Autor /werciakol Dodano /31.03.2012

ŚWIĘTOCHOWSKI ALEKSANDER, pseud. Władysław Okoński, Poseł Prawdy, O. Remus, Oremus, Liber, Gezyasz, Nauczyciel i in., ur. 18 I 1849 w Stoczku (Podlasie), zm. 25IV 1938 w Gołotczyźnie pod Ciechanowem, publicysta, dramaturg, prozaik, działacz kult. i społ., historyk i filozof. Lata szkolne spędził w Siedlcach i Lublinie. Studiował na wydz. filol.-hist. Szkoły Gł. i ros. UW 1866-70. Próbował pracy nauczycielskiej, ale zniechęcony poświęcił się pisarstwu. Debiutował artykułem archeol. o Kazimierzu Dolnym 1866 w „Tygodniku Ilustr." pod pseud. Henryka Dołęgi. W 1871 zaczął pisać do —» „Przeglądu Tyg.", któremu nadał charakter organu walczącego —» pozytywizmu. W 1874, nie zrywając kontaktu z pismem, wyjechał do Lipska na studia filoz., uwieńczone 1876 doktoratem na podstawie rozprawy O powstawaniu praw moralnych (ogł. w wersji niem. 1876 i pol. 1877). Myślał o karierze uniw. w Galicji, ale zniechęcony panującymi tam stosunkami, wrócił do Warszawy. Współpracę z „Przeglądem Tyg." zerwał 1878, obejmując t.r. redakcję —» „Nowin", którą prowadził do 1881. Rubryką Listy z Paragwaju rozpoczął długą serię swych felietonów ciągłych.

W pierwszym okresie twórczości (tj. do ok. 1880) uprawiał publicystykę lit. (m. in. programowy art. My i wy, „Przegl. Tyg." 1871, cykl art. Praca u podstaw, napisanych z L. Mikulskim, tamże 1873) i filoz. (m. in. —» Dumania pesymisty) oraz dramat (Niewinni 1875, Helvia 1876, cz. 1 trylogii —» Nieśmiertelne dusze - Ojciec Makary 1876, Poddanka 1877, Piękna 1878). Był jedynym w tej epoce twórcą scen. o głębszych ambicjach filozoficznych. Już we wczesnych nowelach,.m. in. w cyklu —» O życie (1879), Klemens Boruta (1880), przejawił właściwy sobie ton: narrację powściągliwą i ironiczną, dążącą raczej do zdemaskowania bohatera niż do jego obiektywnego przedstawienia. W bojowym okresie pozytywizmu zdobył jedno z pierwszych miejsc w literaturze, ale już w l. osiemdziesiątych nie dotrzymał kroku rówieśnikom w działalności ściśle lit., wybijając się za to w publicystyce. W 1881 założył własne, niezależne pismo —»Prawda", które odegrało ogromną rolę w kształtowaniu umysłowości nast. generacji pol. inteligencji. Zjednał dla pisma wielu wybitnych współpracowników, m. in. L. Krzywickiego; sam pisywał dużo, felieton ciągły —» Liberum veto, liczne nowele, obrazki powieściowe i dramaty. Ś. redagował „Prawdę" do 1902.

Autorytet Ś. jako publicysty został zachwiany w wyniku konfliktu z opinią publ. po art. Wskazania polityczne (Ognisko, księga pam. ku czci T.T. Jeża, 1882), w którym pisarz wyrzekał się w imieniu narodu myśli o niepodległości, wysuwając w zamian jakp cel osiągnięcia ekonomiczne. W „Prawdzie" prowadził kampanię przeciw socjalistom, rozpoczętą 1878 w „Nowinach" art. Socjalizm i jego błędy. Twórczość S. w tym czasie była bogata i wszechstronna: objęła m. in. felietony Pod włoskim niebem (1882), dramaty —» Aspazja (1885), Aureli Wiszar (1888) i Regina (1899), nast. części Nieśmiertelnych dusz, wielki cykl dram. —» Duchy (1895-1909), oraz nowele (m. in. Bartłomiejka 1900). W nowelistyce Ś. znalazł oryginalną drogę; bohaterowie jego utworów, jak postaci dramatu, prowadzą dyskusje na tematy ogólnoludzkie, gł. etyczne, szukając dla nich egzemplifikacji we własnym doświadczeniu życiowym. Problematyka dyskusji to społ. przydatność lub szkodliwość prawdy, prawo człowieka do jej głoszenia wbrew przyjętym konwencjom obycz., prawo do wyjawienia powierzonej tajemnicy (Tragikomedia prawdy: Sam w sobie 1893, Klub szachistów 1894 i in.). Problemom społ. poświęcone zostały nowele: Na pogrzebie (1881), Oddechy (1886), Woły (1886); arcydziełkami sztuki narracyjnej są drobne utwory, które S. nazwał bajkami: Strachy Pentelikonu (1888), Hymn niemych (1888), Wesele Satyra (1889). Uprawiał także systematycznie krytykę lit., najważniejsze studia pośwę-cił Sienkiewiczowi („Prawda" 1884) i Prusowi (tamże 1890). Brał udział w działalności konspiracyjnego Tow. Literackiego, które przygotowało broszurę Stan ogólny Królestwa Polskiego (wyd. w Galicji 1891 pod krypt. T.L.), oraz należał do członków-założycieli —» Kasy im. Mianowskiego. W 1895 S. obchodził swój pierwszy jubileusz: 25-lecie pracy pisarskiej, następny - brutalnie odwołany przez władze carskie w przeddzień uroczystości - próbowano zorganizować mu 1908.

Przed 1905 Ś. rozwinął żywą działalność polit. i społ.: był m.in. założycielem i przywódcą Zw. Postępowo-Demokratycznego (inteligenckiej partii liberalno-burżuazyjnej), brał udział w pracach Lub. Tow. dla Szerzenia Oświaty „Światło". W 1906 założył Towarzystwo Kultury Pol. i 1908-13 redagował jego organ, mies. „Kultura Pol.; 1913-15 wydawał „Humanistę Polskiego". Przeniósłszy się do Gołotczyzny, zorganizował wraz z A. Bąkowską dwie szkoły rolnicze (w Gołotczyźnie i Bratnem), opiekował się zdolnymi dziećmi chłopskimi, ruchem spółdzielczym. W 1915 założył z J. Weyssenboffem i H. Konicem Klub Demokr., organizację o orientacji proalianckiej, która przestała istnieć wraz z wkroczeniem Niemców do Warszawy. Z ostatniego okresu twórczości Ś. pochodzą powieści Drygałowie (1913), Nałęcze (1928), Twinko (powst. 1928, wyd. 1936), budzące żywy oddźwięk wśród współczesnych dzięki ładunkowi przekornej publicystyki społ. i polit., pozbawione jednak walorów artyst., które by zapewniły im zainteresowanie potomnych. Inny natomiast ciężar gatunkowy ma publicystyka polit. i filozoficzna Ś. z tych lat - ostre w krytyce elity władzy, pisane zarówno przed zamachem majowym, jak i po nim felietony Liberum veto, paszkwil na współcz. umysłowość pol. i stosunki w obozie rządzącym —» Genealogia teraźniejszości (1936) oraz Historia chłopów polskich w zarysie (t. 1-2 1925-28, wznów. t. 1 1947, t. 1-2 1949), imponująca bogactwem zebranego materiału, szerokością spojrzenia, umiejętnością kryt. interpretacji faktów, wielkimi ambicjami ideologa i publicysty naświetlającego jeden z najważniejszych w dziejach narodu problemów. Ś. związany był do ok. 1930 z prasą endecką, potem gł. z prasą antysanacyjnych ugrupowań centrowych (Front Morges), od 1931 pisywał do —» „Wiadomości Literackich". Antysanacyjne ostrze publicystyki oraz wypowiedzi zamaskowanych tematyką hist. sprawiło, że Ś. był ignorowany przez czynniki rządowe - nie był członkiem PAL, nie otrzymał nigdy orderu. Przyznano mu natomiast nagrodę lit. Łodzi 1927 oraz nagrodę im. Popowskiego 1930 (za powieść Nałęcze).

Pisma, wyd. 2 rozsz., t.1-8, W. 1908-09; Pisma wybrane, t.1-3, wstęp W. Kubacki, W. 1951; Nowele i opowiadania, wybór i oprac. S. Sandler, Wr. 1965; Wspomnienia, Wr. 1966; Wybór pism krytycznoliterackich, W. 1973.

OLP IV 2 (J. Kulczycka-Saloni); FwP (Red.); P. CHMIELOWSKI A.Ś., w: Nasza literatura dramatyczna, Petersb. 1898; R. WROCZYŃSKI Idee dramatów A.Ś. na tle pozytywizmu warszawskiego, Kr. 1934; S. SANDLER Ze studiów nad Ś., W. 1957; J. RUDZKI A.Ś. i pozytywizm warszawski, W. 1968; J. RUDZKI A.Ś. i pozytywizm warszawski, W. W. 1968; M. BRYKALSKA A.Ś. redaktor „Prawdy", Wr. 1974.

Podobne prace

Do góry