Ocena brak

Światło a fizyka kwantowa

Autor /julia Dodano /07.03.2011

Wymagany Adobe Flash Player wesja 10.0.0 lub nowsza.

praca w formacie pdf Światło a fizyka kwantowa

Transkrypt

Z. Kąkol-Notatki do Wykładu z Fizyki

Wykład 32
32. Światło a fizyka kwantowa
32.1

Źródła światła

Najbardziej znanymi źródłami światła są rozgrzane ciała stałe i gazy, w których zachodzi wyładowanie elektryczne; np.
• wolframowe włókna żarówek
• jarzeniówki
Promieniowanie wysyłane przez ogrzane (do pewnej temperatury) ciała nazywamy promieniowaniem termicznym.
Wszystkie ciała emitują takie promieniowanie do otoczenia, a także z tego otoczenia je
absorbują.
Jeżeli ciało ma wyższą temperaturę od otoczenia to będzie się oziębiać ponieważ szybkość promieniowania przewyższa szybkość absorpcji (ale oba procesy występują !!).
Gdy osiągnięta zostanie równowaga termodynamiczna wtedy te prędkości będą równe.
Za pomocą spektrometru możemy zanalizować światło emitowane przez te źródła tzn.
dowiedzieć się jak silnie i jakie długości fal wypromieniowuje.
Dla przykładu, na rysunku poniżej pokazane jest widmo promieniowania dla taśmy
wolframowej ogrzanej do T = 2000 K.
ciało doskonale czarne
T = 2000 K

R

λ

zakres
widzialny

wolfram
T = 2000 K

0

1

2

3

4

5

λ (µm)
Zanotujmy, że:
• Widmo emitowane przez ciała stałe ma charakter ciągły,
• Szczegóły tego widma są prawie niezależne od rodzaju substancji,
• Widmo silnie zależy od temperatury.
Zwróćmy uwagę, że w zwykłych temperaturach większość ciał jest dla nas widoczna
dlatego, że odbijają one (lub rozpraszają) światło, które na nie pada a nie dlatego, że

32-1

Z. Kąkol-Notatki do Wykładu z Fizyki

ciała te wysyłają promieniowanie widzialne (świecą). Jeżeli nie pada na nie światło (np.
w nocy) to są one niewidoczne.
Dopiero gdy ciała mają wysoką temperaturę wtedy świecą własnym światłem. Ale jak
widać z rysunku i tak większość emitowanego promieniowania jest niewidzialna bo
przypada na zakres promieniowania cieplnego (podczerwień). Dlatego ciała, świecące
własnym światłem są bardzo gorące.
Jeżeli będziemy rozgrzewać kawałek metalu to początkowo chociaż jest on gorący to
z jego wyglądu nie można tego stwierdzić (bo nie świeci); można to tylko zrobić dotykiem. Emituje więc promieniowanie podczerwone (ciepło). Ze wzrostem temperatury
kawałek metalu staje się początkowo ciemno-czerwony, następnie jasno-czerwony, aż
wreszcie świeci światłem niebiesko-białym.
Wielkość Rλ przedstawiona na wykresie na osi pionowej nazywana jest widmową zdolnością emisyjną promieniowania i jest tak zdefiniowana, ze wielkość Rλdλ oznacza
szybkość, z jaką jednostkowy obszar powierzchni wypromieniowuje energię odpowiadającą długościom fal zawartym w przedziale λ, λ+dλ.
Czasami chcemy rozpatrywać całkowitą energię wysyłanego promieniowania w całym
zakresie długości fal. Wielkość ta nazywana jest całkowitą emisja energetyczna promieniowania R. Emisję całkowitą R możemy obliczyć sumując emisję dla wszystkich
długości fal tzn. całkując Rλ po wszystkich długościach fal.


R = ∫ Rλ dλ
0

Oznacza to, że możemy interpretować emisję energetyczną promieniowania R jako powierzchnię pod wykresem Rλ od λ.
Ilościowe interpretacje widm promieniowania przedstawiają poważne trudności.
Dlatego posługujemy się wyidealizowanym obiektem (modelem), ogrzanym ciałem stałym, zwanym ciałem doskonale czarnym. (Takie postępowaliśmy już w przypadku gazów; rozważaliśmy modelowy obiekt tzw. gaz doskonały.)
Przykładem takiego ciała może być obiekt pokryty sadzą (obiekt nie odbija światła, jego powierzchnia absorbuje światło).
My jednak omówimy inny przykład.
32.2

Ciało doskonale czarne

Rozważmy trzy bloki metalowe posiadające puste wnęki wewnątrz (takie jak na rysunku). W ściankach tych bloków wywiercono otworki (do tych wnęk).

32-2

Z. Kąkol-Notatki do Wykładu z Fizyki

Promieniowanie pada na otwór z zewnątrz i po wielokrotnych odbiciach od wewnętrznych ścian zostaje całkowicie pochłonięte. Oczywiście ścianki wewnętrzne też emitują
promieniowanie, które może wyjść na zewnątrz przez otwór (przykład - otwór okienny).
Każdy z tych bloków (np. wolfram, tantal, molibden) ogrzewamy równomiernie do jednakowej temperatury np. 2000 K. Bloki znajdują się w nieoświetlonym pomieszczeniu,
tak że obserwujemy tylko światło wysyłane przez nie.
Pomiary wykonane pokazują, że:
• Promieniowanie wychodzące z wnętrza bloków ma zawsze większe natężenie niż
promieniowanie ze ścian bocznych (rysunek powyżej),
• Dla danej temperatury emisja promieniowania wychodzącego z otworów jest identyczna dla wszystkich źródeł promieniowania, pomimo że dla zewnętrznych powierzchni te wartości są różne,
• Emisja energetyczna promieniowania ciała doskonale czarnego (nie jego powierzchni) zmienia się wraz z temperaturą według prawa Stefana
RC = σT 4

(32.1)

gdzie σ jest uniwersalną stałą (stała Stefana-Boltzmana) równą 5.67·10-8 W/(m2K). Dla
zewnętrznych powierzchni to empiryczne prawo ma postać:
RC = eσT 4
gdzie zdolność emisyjna e jest wielkością zależną od substancji i, co jeszcze bardziej
skomplikowane, od temperatury.
Rλ dla ciała doskonale czarnego zmienia się z temperaturą tak jak na rysunku poniżej.
obszar widzialny

klasyczna teoria

T = 6000 K

R

λ

T = 5000 K
T = 4000 K
T = 3000 K

0.0

0.5

1.0

1.5

2.0

λ (µm)
Długość fali dla której przypada maksimum emisji jest odwrotnie proporcjonalna do
temperatury ciała.

32-3

Z. Kąkol-Notatki do Wykładu z Fizyki

Uwaga: Krzywe te zależą tylko od temperatury i są całkiem niezależne od materiału
oraz kształtu i wielkości ciała czarnego.
Rozpatrzmy teraz, pokazane na rysunku poniżej, dwa ciała doskonale czarne (dwie
wnęki).

T

T
RA

RB

• Kształty wnęk są dowolne,
Temperatura ścianek obu wnęk jest jednakowa.
Promieniowanie oznaczone RA przechodzi z wnęki A do wnęki B, a promieniowanie RB
w odwrotnym kierunku. Jeżeli te szybkości nie byłyby równe wówczas jeden z bloków
ogrzewałby się a drugi stygł. Oznaczałoby to pogwałcenie drugiej zasady termodynamiki. Mamy więc
RA = RB = RC
gdzie RC opisuje całkowite promieniowanie dowolnej wnęki.
Nie tylko energia całkowita ale również jej rozkład musi być taki sam dla obu wnęk.
Stosując to samo rozumowanie co poprzednio można pokazać, że
RλA = RλB = RλC
gdzie RλC oznacza widmową zdolność emisyjną dowolnej wnęki.
32.3

Teoria promieniowania we wnęce, prawo Plancka

32.3.1 Rozważania klasyczne
Na przełomie ubiegłego stulecia Rayleigh i Jeans wykonali obliczenia energii promieniowania we wnęce (czyli promieniowania ciała doskonale czarnego).
Najpierw zastosowali oni klasyczną teorię pola elektromagnetycznego do pokazania, że
promieniowanie wewnątrz wnęki ma charakter fal stojących (węzły na ściankach wnęki).
Zgodnie z fizyką klasyczną, energia każdej fali może przyjmować dowolną wartość od
zera do nieskończoności, przy czym energia jest proporcjonalna do kwadratu amplitudy.
Następnie Rayleigh i Jeans obliczyli wartości średniej energii w oparciu o znane nam
prawo ekwipartycji energii i w oparciu o nią znaleźli widmową zdolność emisyjną.
Uzyskany wynik jest pokazany na wykresie na stronie 3 (teoria klasyczna). Jak widać
rozbieżność między wynikami doświadczalnymi i teorią jest duża. Dla fal długich (ma32-4

Z. Kąkol-Notatki do Wykładu z Fizyki

łych częstotliwości) wyniki teoretyczne są bliskie krzywej doświadczalnej, ale dla wyższych częstotliwości wyniki teoretyczne dążą do nieskończoności podczas gdy gęstość
energii zawsze pozostaje skończona. Ten sprzeczny z rzeczywistością wynik rozważań
klasycznych nazywany jest „katastrofą w nadfiolecie”.
32.3.2 Teoria Plancka promieniowania ciała doskonale czarnego
W 1900 roku Max Planck przedstawił Berlińskiemu Towarzystwu Fizycznemu empiryczny wzór opisujący widmową zdolność emisyjną dający wyniki zgodne z doświadczeniem.
Rλ =

c1

λ e
5

1
c2 λT

−1

(32.2)

Wzór ten stanowił modyfikację znanego już prawa Wiena i chociaż ważny nie stanowił
sam nowej teorii (był to wzór empiryczny).
Próbując znaleźć taką teorię Planck założył, że atomy ścian zachowują się jak oscylatory elektromagnetyczne, które emitują (i absorbują) energię do wnęki, z których każdy
ma charakterystyczną częstotliwość drgań.
Rozumowanie Plancka doprowadziło do przyjęcia dwóch radykalnych założeń dotyczących tych oscylatorów atomowych:
1. Oscylator nie może mieć dowolnej energii, lecz tylko energie dane wzorem
E = nhv

(32.3)

gdzie v oznacza częstość oscylatora, h -stałą (zwaną obecnie stałą Plancka),
n - pewną liczbę całkowitą (zwaną obecnie liczbą kwantową).
Z powyższego wzoru wynika, że energia jest skwantowana i może przyjmować tylko ściśle określone wartości. Tu jest zasadnicza różnica bo teoria klasyczna zakładała dowolną wartość energii od zera do nieskończoności.
2. Oscylatory nie wypromieniowują energii w sposób ciągły, lecz porcjami czyli
kwantami. Kwanty są emitowane gdy oscylator przechodzi z jednego stanu o danej
energii do drugiego o innej energii
∆E = ∆nhv = hv
gdy n zmienia się o jedność.
Dopóki oscylator pozostaje w jednym ze swoich stanów kwantowych (stany stacjonarne) dopóty ani nie emituje ani nie absorbuje energii.
Sprawdźmy czy ta hipoteza stosuje się do znanych nam oscylatorów takich jak np. sprężyna o masie m = 1 kg i stałej sprężystości k = 20 N/m wykonująca drgania o amplitudzie 1 cm. Dla takiej sprężyny częstotliwość drgań własnych wynosi
v=

1


k
= 0.71Hz
m

32-5

Z. Kąkol-Notatki do Wykładu z Fizyki

Wartość energii całkowitej (mechanicznej) tej sprężyny wynosi
1 2
kA = 1 ⋅ 10 −3 J
2
Jeżeli energia jest skwantowana to jej zmiany dokonują się skokowo przy czym
∆E = hv. Względna zmiana energii wynosi więc
E=

∆E/E = 4.7·10-31
W celu zaobserwowania (zarejestrowania) tych nieciągłych zmian energii trzeba by
wykonać pomiar energii z dokładnością przewyższającą wielokrotnie czułość przyrządów pomiarowych.
Tak więc dla „dużych” oscylatorów natura kwantowa drgań nie jest widoczna podobnie
jak w układach makroskopowych nie widzimy dyskretnej natury materii (cząsteczek,
atomów, elektronów itp.).
Wnioskujemy, że doświadczenia ze zwykłym wahadłem nie mogą rozstrzygnąć o słuszności postulatu Plancka.
Zanim przejdziemy do przedstawienia innych doświadczeń (zjawisko fotoelektryczne i
efekt Comptona) omówmy zastosowanie prawa promieniowania w termometrii.
32.3.3 Zastosowanie prawa promieniowania w termometrii
Promieniowanie emitowane przez gorące ciało można wykorzystać do wyznaczenia
jego temperatury. Jeżeli mierzy się całkowite promieniowanie, to można zastosować
prawo Stefana-Boltzmana.
Przykład 1
Średnia ilość energii (na jednostkę czasu) promieniowania słonecznego padającego na
jednostkę powierzchni Ziemi wynosi 355 W/m2. Jaką temperaturę będzie miała powierzchnia Ziemi, jeżeli przyjąć, że Ziemia jest ciałem doskonale czarnym, wypromieniowującym w przestrzeń właśnie tyle energii na jednostkę powierzchni i czasu?
RC = σT 4
T =4

RC

σ

= 281K = 8 o C

(Wynik bardzo dobrze zgodny z doświadczeniem.)
Ponieważ dla większości źródeł trudno dokonać pomiaru całkowitego promieniowania
więc mierzy się ich zdolność emisyjną dla wybranego zakresu długości fal. Z prawa
Plancka wynika, że dla dwu ciał o temperaturach T1 i T2 stosunek natężeń promieniowania o długości fali λ wynosi
I 1 e hc λkT1 − 1
=
I 2 e hc λkT2 − 1

32-6

Z. Kąkol-Notatki do Wykładu z Fizyki

Jeżeli T1 przyjmiemy jako standardową temperaturę odniesienia to możemy wyznaczyć
T2 wyznaczając doświadczalnie I1/I2.
Do tego celu posługujemy się pirometrem (rysunek poniżej).
włókno pirometru

źródło
promieniowania

mikroskop

A

Obraz źródła (o nieznanej temperaturze) powstaje w miejscu gdzie znajduje się włókno
żarowe pirometru. Dobieramy prąd żarzenia tak aby włókno stało się niewidoczne na tle
źródła (świeci tak samo jasno). Ponieważ urządzenie jest wyskalowane możemy teraz
odczytać temperaturę źródła.
32.4

Zjawisko fotoelektryczne

Na rysunku przedstawiono aparaturę do badania zjawiska fotoelektrycznego. W
szklanej bańce, w której panuje wysoka próżnia, znajdują się dwie metalowe elektrody
A i B.

A

V

B

światło
padające

G

przełącznik


Światło pada na metalową płytkę A i uwalnia z niej elektrony, które nazywamy fotoelektronami.

32-7

Z. Kąkol-Notatki do Wykładu z Fizyki



Fotoelektrony można zarejestrować jako prąd elektryczny płynący między płytką A
oraz elektrodą zbierającą B przy wytworzeniu między nimi odpowiedniej różnicy
potencjałów V (tak aby elektrony były przyciągane do B). Do pomiaru prądu stosujemy czułe galwanometry.
Poniżej pokazana jest zależność prądu fotoelektrycznego od przyłożonego napięcia
(różnicy potencjałów V).
Ia
Ib

V0

-

+

V

Gdy V jest dostatecznie duże, wtedy prąd fotoelektryczny osiąga maksymalną wartość
(prąd nasycenia). Wszystkie elektrony wybijane z płytki A docierają do elektrody B.
Jeżeli zmienimy znak napięcia V, to prąd nie spada do zera natychmiast (przy V = 0
mamy niezerowy prąd).
Oznacza to, że fotoelektrony emitowane z płytki A mają pewną energię kinetyczną.
Nie wszystkie elektrony mają jednakowo duża energię kinetyczną bo tylko część z nich
dolatuje do elektrody B (prąd mniejszy od maksymalnego). Przy dostatecznie dużym
napięciu (V0) zwanym napięciem hamowania prąd zanika. Różnica potencjałów V0 pomnożona przez ładunek elektronu e jest miarą energii najszybszych elektronów (przy V0
nawet najszybsze elektrony są zahamowane, nie dochodzą do B)
Ekmax = eV0

(32.4)

Krzywe a i b na rysunku różnią się natężeniem padającego światła (Ib > Ia). Widać
więc, że Ekmax nie zależy od natężenia światła. Zmienia się tylko prąd nasycenia, a to
oznacza, że wiązka o światła większym natężeniu wybija więcej elektronów (ale nie
szybszych).
Wynik innego doświadczenia pokazuje kolejny rysunek.

32-8

Z. Kąkol-Notatki do Wykładu z Fizyki

Vh (V)
3
2
1

0

4

8

12
14

częstotliwość (10 Hz)

Pokazano tu zależność napięcia hamowania od częstotliwości światła padającego dla
sodu. (Millikan, Nobel w 1923).
Zauważmy, że istnieje pewna wartość progowa częstotliwości, poniżej której zjawisko
fotoelektryczne nie występuje.
Opisane zjawisko fotoelektryczne ma trzy cechy, których nie można wyjaśnić na gruncie klasycznej falowej teorii światła:
1. Z teorii klasycznej wynika, że większe natężenia światła oznacza większe pole elektryczne E (I ~ E2). Ponieważ siła działająca na elektron wynosi eE więc gdy rośnie
natężenie światła to powinna rosnąć ta siła, a w konsekwencji energia kinetyczna
elektronów. Tymczasem stwierdziliśmy, że Ekmax nie zależy od natężenia światła.
2. Zgodnie z teorią falową zjawisko fotoelektryczne powinno występować dla każdej
częstotliwości światła pod warunkiem dostatecznego natężenia. Jednak dla każdego
materiału istnieje progowa częstotliwość v0, poniżej której nie obserwujemy zjawiska fotoelektrycznego bez względu na jak silne jest oświetlenie.
3. Ponieważ energia w fali jest „rozłożona” w całej przestrzeni to elektron absorbuje
tylko niewielką część energii z wiązki (bo jest bardzo mały). Można więc spodziewać się opóźnienia pomiędzy początkiem oświetlania, a chwilą uwolnienia elektronu (elektron musi mieć czas na zgromadzenie dostatecznej energii). Jednak nigdy
nie stwierdzono żadnego mierzalnego opóźnienia czasowego.
Einsteinowi udało się wyjaśnić efekt fotoelektryczny dzięki nowemu założeniu, że
energia wiązki świetlnej rozchodzi się w przestrzeni w postaci skończonych porcji
(kwantów) energii zwanych fotonami. Energia pojedynczego fotonu jest dana wzorem
E = hv

(32.5)

Przypomnijmy sobie, że Planck utrzymywał, że źródło emituje światło w sposób nieciągły ale w przestrzeni rozchodzi się ono jako fala elektromagnetyczna.
Hipoteza Einsteina sugeruje, że światło rozchodzi się w przestrzeni nie jak fala ale jak
cząstka. Stosując tę hipotezę do efektu fotoelektrycznego otrzymamy
hv = W + Ekmax

(32.6)

32-9

Z. Kąkol-Notatki do Wykładu z Fizyki

gdzie hv oznacza energię fotonu. Równanie to głosi, że jeden foton dostarcza energii hv,
która w części (W) zostaje zużyta na wyrwanie elektronu z materiału (jego przejście
przez powierzchnię). Ewentualny nadmiar energii (hv – W) elektron otrzymuje w postaci energii kinetycznej, przy czym część z niej może być stracona w zderzeniach wewnętrznych (przed opuszczeniem materiału).
Rozpatrzmy teraz ponownie (z nowego punktu widzenia) trzy cechy fotoefektu nie dające się wyjaśnić za pomocą klasycznej teorii falowej.
1. Podwajając natężenie światła podwajamy liczbę fotonów a nie zmieniamy ich energii. Ulega więc podwojeniu fotoprąd a nie Ekmax, która nie zależy tym samym od natężenia.
2. Jeżeli mamy taką częstotliwość, że hv0 = W to wtedy Ekmax = 0. Nie ma nadmiaru
energii. Wielkość W nazywamy pracą wyjścia dla danej substancji. Jeżeli v < v0 to
fotony niezależnie od ich liczby (natężenia światła) nie mają dosyć energii do wywołania fotoemisji.
3. Dostarczana jest energia w postaci skupionej (kwant, porcja) a nie rozłożonej (fala).
Możemy przepisać równanie dla fotoefektu w postaci
V0 =

h
W
v−
e
e

(32.7)

Widać, że teoria przewiduje liniową zależność pomiędzy napięciem hamowania, a częstotliwością, co jest całkowicie zgodne z doświadczeniem.
Teoria fotonowa całkowicie potwierdza więc fakty związane ze zjawiskiem fotoelektrycznym, wydaje się jednak być sprzeczna z teorią falową, która też potwierdzona została doświadczalnie (np. dyfrakcja).
Nasz obecny punkt widzenia na naturę światła jest taki, że ma ono dwoisty charakter,
tzn. w pewnych warunkach zachowuje się jak fala, a w innych jak cząstka, czyli foton.
Ta dwoista natura będzie jeszcze omawiana na dalszych wykładach.
32.5

Efekt Comptona

Doświadczalne potwierdzenie istnienia fotonu jako skończonej porcji energii zostało
dostarczone prze Comptona w 1923 r (Nobel w 1927).
Wiązka promieni X o dokładnie określonej długości fali pada na blok grafitowy (rysunek poniżej).

32-10

Z. Kąkol-Notatki do Wykładu z Fizyki

źródło promieni
kryształ grafitu
grafitowy blok
rozpraszający
ϕ

szczeliny
kolimujące

detektor

Compton mierzył natężenie wiązki rozproszonej pod różnymi kątami jako funkcję λ.
Wyniki pokazane są na następnej stronie. Widać, że chociaż wiązka padająca na grafit
ma jedną długość fali to rozproszone promienie X mają maksimum dla dwóch długości
fali. Jedna z nich jest identyczna jak λ fali padającej, druga λ' jest większa (dłuższa) o
∆λ. To tzw. przesunięcie Comptona zmienia się z kątem obserwacji rozproszonego
promieniowania X (czyli λ' zmienia się z kątem).
Jeżeli padające promieniowanie potraktujemy jako falę to pojawienie się fali rozproszonej o długości λ' nie da się wyjaśnić.

32-11

Z. Kąkol-Notatki do Wykładu z Fizyki

ϕ = 0°

ϕ = 45°

ϕ = 90°

ϕ = 135°

0.700

0.750

°
λ, A

Compton potrafił wyjaśnić swoje wyniki przyjmując, że wiązka promieni X nie jest falą, a strumieniem fotonów o energii hv. Założył on, że fotony (jak cząstki) ulegają zderzeniu z elektronami swobodnymi w bloku grafitu. Podobnie jak w typowych zderzeniach (np. kule bilardowe) zmienia się kierunek poruszania się fotonu oraz jego energia
(część energii przekazana elektronowi). To ostatnie oznacza zmianę częstotliwości i
zarazem długości fali. Sytuacja ta jest schematycznie pokazana na rysunku poniżej.

foton
foton
λ

λ'

elektron
v=0

ϕ
θ

elektron
v

Stosując zasadę zachowania pędu oraz zasadę zachowania energii (stosujemy wyrażenia
relatywistyczne) otrzymamy ostatecznie wynik

32-12

Z. Kąkol-Notatki do Wykładu z Fizyki

∆λ = λ ′ − λ =

h
(1 − cos ϕ )
m0 c

(32.8)

gdzie m0 jest masą elektronu (spoczynkową).
Tak więc przesunięcie Comptona zależy tylko od kąta rozproszenia.
Pozostaje tylko wyjaśnić występowanie maksimum dla nie zmienionej λ. Za ten efekt
odpowiedzialne są zderzenia z elektronami rdzenia jonowego. W zderzeniu odrzutowi
ulega cały jon o masie M. Dla węgla (grafitu) M = 22000 m0 więc otrzymujemy niemierzalnie małe przesunięcie Comptona.

32-13

Podobne prace

Do góry