Ocena brak

Styl życia a struktura tożsamości

Autor /Pietrek555 Dodano /03.07.2011

W tym miejscu przywołajmy koncepcję stylów życia proponowaną A. Sicińskiego (2002). Przez styl życia rozumie on „zespół codziennych zachowań (sposób postępowania, aktywność życiową), specyficzny dla danej zbiorowości lub jednostki (treść i konfigurację owych zachowań); a inaczej mówiąc: charakterystyczny sposób bycia odróżniający daną zbiorowość lub jednostkę od innych. Na całość, jaką stanowi styl życia, składają się przy tym: zachowania ludzi zróżnicowane co do zakresu i formy (...); motywacje owych zachowań (przypisywane im znaczenia i wartości); a także pewne funkcje rzeczy będących rezultatami, bądź celami, bądź instrumentami owych zachowań (...)” (op. cit., s. 22-23). Główną kategorią analizy stylu życia jest wg niego kategoria wyborów dokonywanych przez człowieka (op. cit., s. 77), a główne kryterium, pozwalające na dokonanie klasyfikacji stylów życia odnosi się do możliwości dokonywania wyborów (jest – nie ma) i dotyczy sytuacji wybierania. Pozostałe kryteria odnoszą się do orientacji życiowej osoby, która ma możliwość dokonywania wyborów w środowisku, w którym żyje (op. cit., s. 83):

  1. gotowość korzystania z możliwości dokonywania wyborów (jest – nie ma),

  2. postępowanie zgodnie z utrwalonymi wzorcami zachowania (tak – nie),

  3. charakter ukierunkowania podjętego działania (autoteliczne – instrumentalne),

  4. orientacja podjętego działania (konserwatywna – innowacyjna).

Kolejne stosowanie tych kryteriów pozwala Sicińskiemu (op. cit.; por. schemat na s. 84) na wyodrębnienie sześciu stylów życia. Dokonajmy ich krótkiej charakterystyki - poszerzając jednak lakoniczny opis dokonany przez samego autora w cytowanej pracy - poprzez ich odniesienie do koncepcji J. Marcii (1980) oraz do wyodrębnionych przez E. H. Eriksona (1964, 1968, 1087) trzech struktur tożsamości i analizowanych przez nas wyżej trzech typów psychologicznych kontekstów rozwoju – stagnacji, stabilizacji i transformacji, przyjmując, iż kontekst pierwszy czyli stagnacja jest najbardziej „zamknięty”, a kontekst trzeci czyli transformacja jest najbardziej „otwarty”.

Styl I – kształtujący się w toku życia w kontekście społecznym znacznie ograniczającym możliwość dokonywania wyborów przez człowieka; styl taki będzie się kształtował przede wszystkim w warunkach stagnacji, w środowiskach zamkniętych (np. w rodzinach o małej liczbie kontaktów zewnętrznych), mocno skodyfikowanych czy zrytualizowanych, w których jednostka podlega silnym naciskom w postaci oczekiwań społecznych, wyraźnie określających sposób jej postępowania w różnych sytuacjach i jednocześnie silnej kontroli zewnętrznej. Warunki takie sprzyjają kształtowaniu się tożsamości nadanej, czy wg Eriksona - struktury Ja typu totality.

Styl II – kształtujący się wtedy, gdy człowiek potencjalnie ma możliwość dokonywania wyborów, ale nie czyni tego i unika sytuacji, w których musiałby takie decyzje podejmować. Tutaj „czynnikiem odpowiedzialnym” za taki styl działania mogą być pewne właściwości jednostki, np. przekonanie o braku możliwości wpływu na zdarzenia, poczucie bezradności, lęk przed oceną, „neurotyczne” uwiązanie w przeszłości, ale także czynniki społeczne takie, jak brak wzorców aktywnego czy skutecznego działania (np. w rodzinach w kolejnym pokoleniu bezrobotnych i z poczuciem społecznego wykluczenia lub rzeczywiście wykluczonych–np. bezdomnych).

Styl III – kształtujący się w takim otoczeniu, które nie tylko umożliwia, ale i zachęca do podejmowania samodzielnych wyborów, problem jednak polega na tym, iż jednostka z jednej strony dysponuje ubogim repertuarem środków działania, np. jako skutkiem zaniedbań wychowawczych, deprywacji, życia w środowisku ubogim czy nadmiernie jednolitym kulturowo, a z drugiej nie bardzo wie, co jest dla niej ważne, na czym jej zależy. Jest - w wymiarze poznawczym - gotowa do podejmowania decyzji i dokonywania wyborów, ale nie umie tego robić (ubogi repertuar behawioralny) i nie potrafi określać celów/priorytetów swych działań (niska gotowość motywacyjna), w wielu sytuacjach więc nie jest w stanie korzystać z ofert środowiska. Widoczne jest to szczególnie w czasach transformacji, gdy ludzie mimo obiektywnych możliwości nie umieją skorzystać z szansy, jakie one niosą.

Styl IV – kształtujący się w kontekście społecznym wzmacniającym aktywność jednostki, ale jednocześnie nastawiony na podejmowanie takich działań, które ważne są dla człowieka „same przez się”, stanowią „cel sam w sobie”. Tutaj aktywność jednostki jest bardziej skoncentrowana na tym, „jak” niż „po co” i przypomina działanie dziecka czerpiącego przyjemność bardziej z samego procesu działania niż z osiągania celu. Jest to styl charakterystyczny dla osób z tożsamością dyfuzyjną bądź moratoryjną.

Styl V – charakteryzujący się przede wszystkim podejmowaniem działań nastawionych na zachowanie status quo, tj. działań o charakterze zachowawczym, konserwujących istniejącą sytuację. Styl ten jest „przedłużeniem” tożsamości typu totality (nadanej) i może być bardzo efektywny w warunkach stagnacji i stabilizacji społecznej. Utrwala on bowiem zastany ład społeczny i jednocześnie dostarcza jednostce informacji zwrotnych, iż jej działania są skuteczne. Działa tu mechanizm samowzmacniania, gdyż jednostka taka aktywnie poszukuje „podobnych do siebie”, i jak pisał Erikson (1964, s. 429-442) „zachowuje swoją spoistość dzięki zasadzie włączania w obręb całości wszystkiego, co ‘naturalnie’ bądź ‘logicznie’ należy do jednej kategorii, i bezwzględnego wykluczania poza obręb całości wszystkiego, co obce, (...) przypomina więc figurę, w której podkreślane są granice”. Styl VI – cechujący się dominacją działań prowadzących do zmiany istniejących stanów rzeczy, działań o charakterze innowacyjnym, twórczych, zmieniających warunki, w których jednostka żyje. Jest najbardziej charakterystyczny dla osób o statusie tożsamości osiągniętej czyli dla tożsamości typu wholeness, która wg Eriksona (ibidem) jest takim typem integracji, który „oznacza takie złożenie części, nawet zupełnie różnych części, które tworzy płodny związek i przynoszącą korzyści organizację”.

Wykorzystując koncepcję A. Sicińskiego. Ze względu na dominujący typ kontekstu psychologicznego, w którym jednostka zaspokaja swe potrzeby i spełnia podstawowe kierowane ku niej oczekiwania społeczne wyróżnimy trzy grupy stylów życia.

Styl A - najbardziej adaptacyjny w warunkach stagnacji społecznej i przez te warunki podtrzymywany: zanurzony w historii osobistej i społecznej, oderwany od aktualności (w sensie eriksonowskim) i budujący jedynie krótkoterminowe plany i doraźne prognozy, a więc stymulujący i podtrzymujący głównie zmiany neurotyczne, rzadziej naturalne – kształtuje się i rozwija struktura tożsamości typu totality (przy dominacji zmian neurotycznych) lub typu confusion/diffusion (przy dominacji zmian naturalnych).

Styl B - najbardziej adaptacyjny w warunkach stabilizacji społecznej: zanurzony w osobistej i społecznej historii życia jednostki, ale jednocześnie efektywny tu i teraz i oparty na własnym projekcie swego życia, a więc uruchamiający zmiany prawdziwie rozwojowe – owocuje to strukturą tożsamości typu wholeness.

Styl C - najbardziej adaptacyjny w warunkach transformacji społecznej: oderwany od osobistej i społecznej historii, które mogą stanowić obciążenie nie pozwalające w pełni korzystać z wielości i różnorodności aktualnych ofert; realizuje się dwiema ścieżkami: (1) instrumentalne wykorzystywanie teraźniejszości i skupianie się na realizowaniu krok po kroku scenariusza swego życia czyli uruchamianie zmian programowych - powstaje i krystalizuje się struktura tożsamości typu totality (lepiej: new-totality) albo też (2) nadmierne korzystanie z szansy eksploracji, rozpraszanie się i stałe poszukiwanie czyli uruchamianie zmian naturalnych - powstaje i utrwala się struktura tożsamości typu confusion/diffusion (przy braku odpowiednich wzorców społecznie odpowiedzialnego zachowania) lub moratoryjnego (przy zakotwiczeniu w dobrze społecznie funkcjonujących strukturach formalnych i/lub nieformalnych).

Podobne prace

Do góry