Ocena brak

Styl utworu literackiego

Autor /bambo Dodano /18.02.2011

Styl utworu literackiego

 Polega na określonym wyborze i szczególnej organizacji elementów językowych. Styl utworu bywa w mniejszym lub większym stopniu zindywidualizowany, właściwy tylko temu jedynemu tekstowi. W jakiejś mierze determinują go zawsze czynniki ponadindy-widualne: styl pisarza, styl gatunku literackiego, styl prądu czy epoki.

 

Jeśli styl utworu w sposób zamierzony przez twórcę i jawnie naśladuje jakiś wcześniej ukształtowany i dający się rozpoznać wzorzec stylowy, mówimy wtedy o zjawisku stylizacji. Stylizacja zmierzająca do całkowitego upodobnienia do wzorca — to pastisz. Stylizacja mająca na celu skarykaturowanie wzorca — to parodia. Jakiekolwiek użycie w dziele wybranego ł charakterystycznego elementu innego dzieła (np. tytułu, motywu, sceny, znaczącego imienia bohatera) — to aluzja. Dosłowne przytoczenie fragmentów innego utworu lub jakiejkolwiek cudzej wypowiedzi — to cytat. Oparcie utworu w całości lub we fragmencie na innym utworze, przy równoczesnym przekształceniu go i przystosowaniu do nowego zamysłu, tak jednak, by podobieństwo do pierwowzoru pozostawało uchwytne — to parafraza.

W obrębie utworu szczególnej organizacji poetyckiej podlegać mogą wszelkie elementy językowe o różnym charakterze i stopniu złożoności, a więc zarówno brzmieniowe (głoski, akcenty, pauzy, intonacje), jak też wypełnione znaczeniowo (morfemy, wyrazy, grupy wyrazowe, zdania i układy zdaniowe).

Ważniejsze sposoby poetyckiej organizacji elementów brzmieniowych

l. Instrumentacja głoskowa, czyli zauważalne, większe od przeciętnego, nagromadzenie określonych głosek lub ich kombinacji na pewnym odcinku lub w pewnych miejscach tekstu. Jej wyrazistym przypadkiem jest aliteracja, czyli tożsamość początkowych głosek w sąsiadujących wyrazach, np.:

zwija się zaułek zawiły zagubiony we własnych załomach

(J. Czechowicz Elegia uśpienia)

Podstawowe funkcje instrumentacji głoskowej:

  1. dźwiękonaśladownictwo, inaczej onomatopeja, czyli imitowanie zapomocą doboru brzmień językowych jakichś uchwytnych słuchowozjawisk rzeczywistości (plusk wody, szum wiatru, warkot motoruitp.), o których zazwyczaj jest mowa w tekście;

  2. nadawanie utworowi ogólnych znamion „poetyzacji": nastrojo-wości, melodyjności, muzyczności, odróżniających go od mowyzwykłej;

  3. uprzytamnianie lub sugerowanie pokrewieństw i więzi znaczenio, wych między podobnie brzmiącymi wyrażeniami (zob. dalej: gra słów, s. 321).

  1. Rytmizacja i wierszowość — zob. dalej s. 323.

  2. Rymy i strofy — zob. dalej s. 327.

Ważniejsze sposoby poetyckiej organizacji słownictwa

1. Powtórzenia słów lub zespołów słownych — swobodne lub zlokalizowane w określonych miejscach tekstu. Powtarzanie jednakowychsłów na początku kolejnych wersów lub zdań — to anafora, np.:

Jak moje oczy topią się — mdleją, Jak myśli rzucają ze dna, Jak iskry sypią, jak łzami leją, Ty wiesz! — lecz tylko ty jedna.

(J. Słowacki Ostatnie wspomnienie)

  1. Uprzywilejowanie pewnych formacji słowotwórczych, np. zdrobnień(inaczej deminutiwów), zgrubień (inaczej augmentatiwów) czy złożeń, charakterystycznych m. in. dla stylu XVIII-wiecznej poezji (np.u A. Naruszewicza: zbożosiejny, jękorymny, bystropromienny).

  2. Zestawianie słów bliskoznacznych lub synonimów, albo przeciwnie— słów skontrastowanych znaczeniowo. Szeregowanie słów w porządku rosnącej lub malejącej intensywności jakiejś cechy — togradacja, np. Aż z wolna zelżał, zmaM, ustal żal (S. Żeromski, Dumao hetmanie).

  3. Operowanie zestawieniami słów spokrewnionych, np. mających jakiś wspólny morfem:

Powozów druga w ulicy ulica Zwroty, zawroty, powroty, wywroty... (C. Norwid Slawa)

  1. Dobór charakterystycznego słownictwa spoza współczesnego językaliterackiego (archaizmy, prowincjonalizmy, dialektyzmy itp.).

  2. Przekształcenia znanych form wyrazowych i frazeologicznych, tworzenie nowych wyrażeń, np. mironczarnia, niepewny cozrobień, muż-nięty (z M. Białoszewskiego).

Ważniejsze sposoby poetyckiej organizacji składni

l. Zmiany zwykłego szyku słów w obrębie zdania, czyli inwersje, szczególnie upodobane przez poetów barokowych; np. Po cóż do cudzych 2 miodu szlachta jeździ krajów? (W. Potocki Na chłopów podgórskich).

1. Uzasadnione poetycko wprowadzanie konstrukcji zdaniowych niepełnych, czyli elips, a nawet nieprawidłowych, czyli anakolutów. Przykład wielce wymownej eliptyczności:

Kiedy w daleką odjeżdżasz krainę, Ja kończę moje na ziemi wygnanie, Ale samotny — ale łzami płynę — I to pisanie...

(J. Słowacki Bo to jest wieszcza najjaśniejsza chwała...)

3. Operowanie celowo skomponowanymi układami zdaniowymi. Gromadzenie zdań wyjątkowo krótkich, np. Przeczytaj, osądź. Nie pochwalisz?Spalę (I. Krasicki Monachomachia) lub też przeciwnie:długich, wieloczłonowych, kunsztownie rozplanowanych, tzw. okresów retorycznych. Stosowanie paralelizmów, czyli ciągów zdań o takiej samej lub podobnej budowie, np.:

Gęby za lud krzyczące sam lud w końcu znudzą, I twarze lud bawiące na końcu lud znudzą.

(A. Mickiewicz Gęby za lud krzyczące...)

  1. Budowanie antytez, czyli zestawień zdaniowych opartych na opozycjach znaczeń, np. Potępi nas świętoszek, rozpustnik wyśmieje (Mickiewicz).

  2. Stosowanie zdań o wyrazistych intonacjach, ujawniających zaangażowanie emocjonalne mówiącego i jego nastawienie wobec odbiorcy. Oto niektóre z typowych ukształtowań tego rodzaju:

 

  1. wykrzyknienie (inaczej eksklamacja), czyli zdanie wykrzyknikowe, wyrażające emocje mówiącego;

  2. apostrofa, czyli bezpośredni, uroczysty zwrot do słuchaczy lubinnych osób, a także abstrakcyjnych pojęć, zjawisk natury czy bóstw,które w ten sposób stają się jakby partnerami dialogu. Odmianąapostrofy jest inwokacja — postawione na wstępie eposu wezwaniedo muz lub Boga z prośbą o patronowanie dziełu i autorowi. PanTadeusz na przykład rozpoczyna się apostrofą: Litwo! Ojczyznomoja! oraz inwokacją: Panno święta, co Jasnej bronisz Częstochowy/I w Ostrej świecisz Bramie;

 

c) pytanie retoryczne, czyli twierdzenie wypowiedziane w formie pytania, które ma podkreślić siłę opinii mówiącego i wywołać dla niej aprobatę odbiorców, np.:

O rzadki darze przedziwnej wymowy, Któż ci się oprzeć, któż sprzeciwić zdoła?

(I. Krasicki Monachomachia)

 

Do góry