Ocena brak

STRES KRYTYCZNYCH WYDARZEŃ ŻYCIOWYCH, MECHANIZMY ZARADCZE I POMOC - Stres traumatyczny

Autor /Placyd77 Dodano /09.09.2011

Zespół stresu pourazowego został wprowadzony do klasyfikacji zaburzeń psychicznych DSM-IV w 1980 roku pod nazwą Post Traumatic Stress Disorders - PTSD, choć ten typ zaburzeń reaktywnych i psychogennych znany był też w psychopatologii wcześniej. W klasyfikacji ICD-10 jest to zaburzenie oznaczone F 43 i nazwane „ostrą reakcją na stres i zaburzenie stresowe pourazowe".

Aby wystąpił zespół stresu pourazowego, osoba musi doświadczyć stresu o charakterze traumatycznym, czyli powodującym uraz (traumę).

Przypomnijmy, że uraz rozumiemy jako uszkodzenie fizyczne i/lub psy­chiczne wskutek nagłego wydarzenia, któremu organizm i psychika nie może się przeciwstawić ze względu na to, że jest ono zbyt silne i wszechogar­niające. Silne, nagłe wydarzenia powodują uszkodzenia fizyczne i psychiczne oraz stanowią poważne zagrożenia dla życia i zdrowia jednostki i grup społecznych; powodują przeżycia ekstremalne, wykraczające poza ramy dotychczasowych doświadczeń człowieka. Należą do nich kataklizmy, kata­strofy, wypadki, napady, uprowadzenia, akty terroru, uwięzienie, gwałty i różne formy fizycznej i psychicznej przemocy.

Budzą one w bezpośredniej reakcji lęk, przerażenie, uczucie paniki i burz­liwe reakcje pod postacią dezorganizacji zachowania, silnej ekspresji emocji lub atak na zagrożenie, ucieczkę albo lękowe zahamowanie aktywności, co nazywa się reakcją stuporu. Stres traumatyczny powoduje silne reakcje dezorganizacji u osób osłabionych, wyczerpanych, z objawami dysfunkcjonalności OUN. Ostre reakcje zanikają po paru dniach i są czasem objęte niepamięcią.

W wyniku doświadczenia stresu traumatycznego może dojść do powstania charakterystycznego zespołu zaburzeń, na który składają się:

A. Reakcje utrzymujące w psychice treść wydarzeń traumatycznych:

1. powracające (wdzierające się) przykre wspomnienia, w postaci myśli i obrazów; u dzieci może się to wyrażać w zabawach o tematyce traumy;

2. powracające przykre, koszmarne sny na temat zdarzenia; w sennych koszmarach dzieci trudno rozpoznać temat traumy;

3. działanie i poczucie, że sytuacja traumy się powtarza, rodzaj halucy­nacji, iluzji hipermnezja napadowa - flashback,

4. uczucie intensywnego stresu, lęku w sytuacjach przypominających wydarzenie;

5. reakcje fizjologiczne przerażających emocji w sytuacjach przypomi­nających wydarzenie traumatyczne.

B. Reakcje unikania bodźców skojarzonych z traumą:

1. unikanie rozmów, wspomnień i myśli na temat traumatycznych wy­darzeń;

2. unikanie miejsc i czynności przypominających traumę;

3. niemożności przypomnienia sobie ważnych treści traumy;

4. zmniejszone zainteresowanie sprawami i działaniami;

5. uczucie obojętności i chłodu wobec innych ludzi;

6. niezdolność do przeżywania ciepłych, serdecznych uczuć;

7. ograniczona perspektywa czasu przyszłego.

C. Zaburzenia wegetatywne i pobudzenia typu:

1. zaburzenia snu (zasypiania i czasu trwania);

2. drażliwość, gniew, czasem wybuchowy;

3. nadmierna czujność;

4. trudności z koncentracją;

5. nasilona reakcja przestrachu.

Zespół stresu pourazowego rozpoznaje się wówczas, gdy powyższe objawy utrzymują się dłużej niż miesiąc i w znacznym stopniu ograniczają aktywność życiową człowieka.

Objawy PTSD mogą pojawić się bezpośrednio po wydarzeniu, ale mogą także zostać odroczone do 6 miesięcy. Niekiedy obroną przed tymi przykrymi doznaniami może być nadużywanie alkoholu i środków uspokajających.

Oprócz objawów PTSD, doświadczenia traumatyczne mogą także wpływać na zaburzenia funkcjonowania osobowości, zwłaszcza wówczas, gdy urazy mają miejsce we wczesnym dzieciństwie, a ich sprawcami są osoby bliskie i znaczące.

Wśród wielu psychologicznych konsekwencji traumatycznych doświadczeń wymienia się zburzenie wizji przewidywalnego świata, co wiąże się z po­czuciem braku bezpieczeństwa i integralności oraz nienaruszalności własnych granic. Wśród negatywnych emocji dominuje lęk, ale też gniew i bezsilność. Powoduje to w efekcie unikanie kontaktów z ludźmi i kryzysy suicydalne.

W wielu sytuacjach traumatycznych wydarzeń, takich jak napad, gwałt, przemoc udział w postępowaniu sądowo-prawnym może się wiązać ze zjawiskiem „wtórnego zranienia". Ma to miejsce wówczas, gdy otoczenie powąt­piewa w przeżycia ofiary, gdy w jakiś sposób stygmatyzuje ofiarę, gdy obwiniają i gdy osoba poszkodowana nie może uzyskać właściwej pomocy.

Bardzo skomplikowane jest zjawisko wiktymizacji, tj. stałe myślenie o sobie w kategoriach ofiary, nietolerancja dla własnych słabości, obwinianie siebie i wreszcie nieuchronne przyjęcie tożsamości ofiary. Tej postawie można także niechcący sprzyjać, pisząc o ludziach doświadczonych traumą jako o ofiarach, a nie jako o osobach poszkodowanych, ale zdolnych do przezwyciężenia tych doświadczeń.

W pomocy ludziom, którzy doświadczyli wydarzeń urazujących potrzebna jest wiedza o możliwościach asymilacji i poznawczo-emocjonalnego opra­cowania traumy. Istnieją badania analizujące procesy powrotu do równowagi po traumatycznych doświadczeniach. Doświadczenia terapeutów pokazują, że powrót do zdrowia osoby z zaburzeniami typu traumatycznego przechodzi przez pewne etapy:

l) etap bezpieczeństwa, 2) etap badania urazu i praca typu żałoba, 3) etap odbudowania związków społecznych i podjęcie normalnego funkcjonowania. Razem składają się one na bardzo długi proces terapeutyczny, który może mieć swój początek w systemie interwencji kryzysowej. W każdym z etapów ważne jest wzmacnianie poczucia kontroli i siły pacjenta. Drugi etap jest najtrudniejszy, wymaga bowiem pracy ze wspomnieniami, nad asymilacją i redefinicją traumy. Uzyskiwana zdolność do znalezienia znaczenia traumy i jej przepracowania oraz porzucenia toż­samości ofiary na rzecz osoby radzącej sobie, jest kluczowym momentem w powracaniu do zdrowia. Do tego procesu potrzebna jest pomoc umoż­liwiająca wentylowanie emocji, stosowanie pracy z przeniesieniem i redefini­cją doświadczeń. Powrót do równowagi jest szczególnie trudny, gdy wy­stępuje społeczna stygmatyzacja wydarzenia.

Zdaniem Horowitza fazy reakcji na stres traumatyczny, to: l) faza krzyku, czyli emocjonalnego wybuchu, 2) faza zaprze­czania wydarzeniom i następnie występujące 3) wtargnięcia, 4) faza przepra­cowania i asymilacji traumy i 5) faza względnego zakończenia opracowania traumy.

Lis-Turlejska badając odległe konsekwencje traumatycznych doświadczeń więźniów obozów koncentracyjnych zwróciła uwagę na ich zasoby odpornościowe i umiejętności radzenia sobie, wśród których najwyż­sze znaczenie dla dobrego samopoczucia i zadowolenia z życia uzyskały zachowania polegające na konfrontacji z traumą, na integracji doświadczeń obozowych z późniejszym życiem, nadanie tym doświadczeniom sensu i kontaktowanie się z byłymi więźniami. Pozytywne wyniki dawało dzielenie się swoimi przeżyciami, dawanie świadectwa i doświadczanie wspólnoty. Tym zachowaniom towarzyszyło oczywiście także wsparcie emocjonalne ze strony innych, zwłaszcza rodziny.

Reakcje na stres traumatyczny są uwarunkowane wieloma czynnikami. Należą do nich:

• typ wydarzenia - rodzaj uszkodzenia, znaczenie utraconych wartości, stopień zagrożenia bytu jednostkowego i grupowego; przemoc osób blis­kich, czas trwania sytuacji urazującej itp.;

cechy indywidualne - uwrażliwienia i podatności na patologię, jak: wiek (dzieci, starcy), stan zdrowia, deficyty biologiczne, psychologiczne, spo­łeczne, zasoby odpornościowe tkwiące w człowieku, jego konstytucji, biologii, w strukturze Ja i właściwościach psychicznych;

cechy środowiska po traumie i w czasie powrotu do równowagi, poziom wsparcia i altruizmu w środowisku, postawy wobec wydarzeń, skłonność do stygmatyzacji itp.

Stres traumatyczny może mieć także charakter przewlekły lub często nawracający. W takich sytuacjach żyją członkowie rodzin z problemem alkoholowym i przemocą rodzinną niealkoholowego pochodzenia. Rodzina, w której co najmniej jeden z jej członków jest uzależniony od alkoholu i cierpi na chorobę alkoholową stanowi środowisko traumatyczne, w którym najbardziej cierpią osoby słabe i bezbronne, którymi są najczęściej dzieci. W tych rodzinach nakładają się też na siebie różne problemy patologii: uzależnienia i współuzależnienia, traumy (ostre i „rozmyte"), przemoc i zja­wiska kryzysowe.

Do góry