Ocena brak

STEMPOWSKI JERZY, pseud.Paweł Hostowiec i in.

Autor /tadziudodaje Dodano /30.03.2012

STEMPOWSKI JERZY, pseud.Paweł Hostowiec i in.,ur. 10 III 1894 w Szebutyńcach (Ukraina), zm. 4 X 1969 w Bernie (Szwajcaria), eseista i krytyk literacki. Syn Stanisława, działacza społ. i masona. Studia uniwersyteckie odbywał przed I wojną świat., w Krakowie, Monachium i Zurychu. Po 1918 .pracował jako korespondent PAT w Paryżu, Genewie i Berlinie, nast. był urzędnikiem Pręż. Rady Min. (m. in. jako szef gabinetu K. Bartla) i w Banku Rolnym; po 1932 także wykładowca w PIST. Czynny w życiu lit. Warszawy, 1934 w ros. klubie lit. Domek. W 1940 udało mu się wyjechać z kraju i osiąść w Bernie, gdzie przebywał do końca życia; współpracował m. in. z paryską „Kulturą" i lond. „Wiadomościami".

Już w okresie 20-lecia był uznanym autorytetem, a jego erudycja i błyskotliwa wyobraźnia przeszły do legendy literackiej. Twórca nowoczesnego eseju lit. w Polsce - obok T. Boya-Żeleńskiego i B. Micińskiego-wypracował własny wzór postawy eseisty, obserwującego z analit. dystansem zjawiska życia, obyczaju i literatury (pisał o sobie jako o „niespiesznym przechodniu", „samotnym włóczędze"). Kontynuował zarówno długą tradycję szlach. dyletantów-erudytów, jak i nawiązywał do świeceniowej formacji filozofów i moralistów (nie darmo przylgnął do S. epitet „przeniesionego w XX w. sawanta oświecenia"). Dzieciństwem związany z okolicą Berdyczowa, wykształcony w najlepszych uczelniach eur., człowiek dojrzały już w 1914, ale daleki od kształtujących się w kraju nurtów polit., 1917 odcięty granicą od kraju dzieciństwa - pozostał do końca życia uwrażliwiony przede wszystkim na problematykę kryzysu i zmienności form kultury eur., sposobów życia, wartości. Krytyczny wobec tradycyjnego wychowania i humanist. wykształcenia (esej O współczesnej formacji humanistycznej), bezlitośnie szyderczy wobec rodzimej tradycji sarmackiej, której anachronicznych kontynuatorów widział współcześnie (kryptopamflet na J. Piłsudskiego Pan Jowialski i jego spadkobiercy 1931), był równocześnie zaniepokojony zjawiskami uniformizacji i spłycenia, niesionymi przez demokratyzację kultury i życia. Postępującemu „chaosowi zjawisk" przeciwstawiał dyscyplinę i nieograniczone możliwości intelektu. W literaturze był zainteresowany gł. kulturowymi, nawet ekon. uwarunkowaniami i zmiennością gustów i stylów (Klimat życia i klimat literatury). Miłośnik klasyków, zwł. starożytnych (np. esej Czytając Tukidydesa), widział w nich wzór dyscypliny intelektualnej i odkrywczości poznawczej. Krytyczny wobec naturalistów i tzw. literatury faktu (Graniczne punkty sztuki u naturalistów); niechętny wobec nurtów awangardowych 20-lecia, chociaż z rzadką przenikliwością ukazywał analogie między eksperymentatorstwem futurystów i nadrealistów a przemianami cywilizacyjno-technicznymi po I wojnie świat. (Chimera, jako zwierzę pociągowe 1933); zdecydowanie wrogi wobec literatury inspirowanej przez egzystencjalizm, zwł. wobec Sartre'a i Becketta (którym zarzucał „zapatrzenie we własny pępek") oraz wobec twórców franc. „nowej powieści" (za rezygnację z metafory, w której widział zwielokrotnienie poznawcze literatury). Rozmijając się po II wojnie świat, z tendencjami współcz. literatury, określał nowe zjawiska jako dziwactwa wywołane przez mechaniczną rotację mód lit., jednocześnie stwierdzał konieczność pojawienia się w literaturze nowego stylu i języka, odpowiadającego doświadczeniom pokolenia powojennego. Mimo takich czy innych zbieżności, S. zajmował wśród współczesnych pozycję odrębną i do dziś w pełni nie rozpoznaną. Wiele wskazuje, że w swej postawie i twórczości był najwybitniejszym do dziś pol. przedstawicielem nowocz. klasycyzmu. Ponadto autor esejów wspomnieniowych (Dzieci Warszawy w początkach XX stulecia, Wronia i Sienna), szkiców z podróży (Pielgrzym 1924, debiut pod pseud. B. Serafin, Dziennik podróży do Austrii i Niemiec 1946), szkicu o kantonie berneńskim (La Terre bernois 1954, nagroda lit. kantonu berneńskiego). Wybory esejów: Eseje dla Kasandry (Paryż 1961), Od Berdyczowa do Rzymu (tamże 1971), Listy z ziemi berneńskiej (Londyn 1974).

Podobne prace

Do góry