Ocena brak

STAROGARD GDAŃSKI a literatura polska

Autor /edulek Dodano /30.03.2012

STAROGARD GDAŃSKI (do 1945 Starogard), miasto w woj. gdańskim, nad Wierzycą; stolica Kociewia. W 1198 lewobrzeżny gród S. nadany został przez ks. Grzymisława joannitom, leżąca na prawym brzegu wieś należała od 1305 do Piotra Święcy. Tegoż roku nabyli ją Krzyżacy, a od 1360 stali się także właścicielami grodu. Prawa miejskie 1348. Odzyskany przez Rzplitą 1466, był S. siedzibą starostwa i sejmików woj. pomorskiego. W 2 poł. XVII w. zniszczony przez Szwedów, od 1772 pod zaborem pruskim. Próba opanowania miasta podczas powstania 1846 pod dowództwem F. Ceynowy zakończyła się niepowodzeniem, Ceynowa został schwytany pod S. i osadzony tu w więzieniu. Po I wojnie świat, miasto wróciło do Polski.

Pierwsza szkoła, zał. przez joannitów, istniała tu prawdop. już w XIII w. Znaczniejsze ożywienie kult. nastąpiło jednak dopiero wraz z reformacją i wiązało się z działalnością jej zwolenników, m. in. teologa H. Ringiusa oraz humanistów A. Dosiusa i J.J. Rama. Powstała tu wówczas także szkoła protest., stanowiąca jeszcze na początku XVII w. centrum życia umysłowego (zniszczona po 1730). W okresie zaboru prus. ośrodek oporu przeciw germanizacji, liczący, zwł. od poł. XIX w., wiele pol. organizacji kult.-oświat. i teatrów amatorskich. W gimnazjum niem. (zał. 1880) zawiązało się tajne koło filomackie, pielęgnujące język i kulturę polską. W1906/07 S. został objęty strajkiem dzieci szkolnych w obronie praw do nauki w języku ojczystym. Działały m. in. tow. Gimnastyczne „Sokół" (od 1908) oraz Tow. Ludowe (zał. 1910), szczególnie zasłużone w podtrzymywaniu tradycji narodowych. W1910-14 L. Kowalski, autor zbiorku poet. Kwiatki znad drogi mojego życia (1935), prowadził w S. polską drukarnię, wydawał i redagował „Naszą Gazetę" (pierwsze tutejsze pismo) z tyg. dodatkiem powieściowym „Wieczory Rodzinne" (1912) i „Przyjaciel Domu Polskiego" (1913). W 1919-39 ukazywał się „Dziennik Starogardzki" (później pt. „Goniec Pomorski") z dodatkami lit. lub lit.-nauk.: „Wrzos" (1923), „Ognisko domowe" (1927-30), „Kociewie" (1938-39). W dzienniku zamieszczano utwory Kraszewskiego, Korzeniowskiego, Prusa, Sienkiewicza, Reymonta, Rodziewiczówny, Konopnickiej, Kasprowicza. Na jego łamach drukowana była, wyd. także osobno, powieść regionalna R. Rutkowskiej Hanka (1938). Jednym z pierwszych redaktorów pisma był F. Sędzicki, którego utwór Godka o Januszu Skwierku, ukazał się w S. 1923. Wychodziła tu również „Gazeta Starogardzka" (1926-35). W 20-leciu gościły w S. liczne teatry zawodowe, m. in. z Poznania, Torunia, Warszawy, Wilna. Odbywały się przedstawienia miejscowych teatrów amatorskich, wśród których wyróżniał się zespół Scena Pol. (1923-39), wystawiający utwory Mickiewicza, Słowackiego, Fredry, Bałuckiego, Wyspiańskiego, Grzymały-Siedleckiego. Od 1927 oddział Powszechnych Wykładów Uniw. organizował cykle wykładów popularnonauk. prowadzone przez profesorów Uniw. Poznańskiego. Młodzieżowe Tow. im. Tomasza Zana inicjowało imprezy lit.-muz. poświęcone: Wyspiańskiemu (1933), Mickiewiczowi (1938) oraz współcz. pisarzom i poetom - Berentowi, Morcinkowi, Kossak-Szczuckiej, Lechoniowi, Rostworowskiemu, Staffowi. Kontynuatorem tradycji kult. miasta było Zrzeszenie Kociewskie (zał. 1956), połączone nast. ze Zrzeszeniem Kaszubsko-Pomorskim. Działają tu Stacja Upowszechniania Wiedzy o Regionie, liczne biblioteki i dom kultury; w stadium organizacji jest muzeum regionalne. W 1978 odbyła się tu sesja nauk. poświęcona folklorowi ko-ciewskiemu. W 1956. wzniesiono pomnik Mickiewicza. Pod S. w Pączewie urodził się J. Brejski, w Skórczu działał folklorysta, autor Kociewia (1924), F. Szornak. Miasto i okolice pojawiają się w utworach lit.: B. Sychty Wesele kociewskie, F. Fenikowskiego Zapadły zamek, S. Goszczurnego Mord w lesie kociewskim.

J. MILEWSKI Dzieje S.G., Gdynia 1956; B. SKURKO-KANCLERZ Z życia kulturalnego S.G. w okresie międzywojennym, w: Kociewie, S. Pomorze Gdańskie Nr 6, Gd. 1969; Kociewie: gawędy i wiersze, oprac. W. Kirstein, Gd. 1976.

Podobne prace

Do góry