Ocena brak

STANOWISKA W SPRAWIE JAKOŚCI ZMYSŁOWYCH

Autor /Ed123 Dodano /08.07.2011

Czy jakości zmysłowe obiektywnie przysługują przedmiotom materialnym? Czy spostrzeŜenia zmysłowe wiernie nas informują o treściowym uposaŜeniu  świata realnego? Rozmaite odpowiedzi na te pytania zgrupować moŜna w kilka zasadniczych stanowisk:

1)  Realizm integralny (jako stanowisko przedfilozoficzne: naiwny) głosi, Ŝe obiektywnie istnieją wszystkie spostrzegane rodzaje jakości zmysłowych. Mogą wprawdzie zachodzić złudzenia i pomyłki, niemniej jednak podmiot poznający w zasadzie nie wytwarza tego, co spostrzega.

2) Realizm krytyczny (częściowy) głosi, Ŝe nie wszystkie rodzaje spostrzeganych jakości zmysłowych istnieją obiektywnie. Co najmniej niektóre z nich są wytworem działania lub organizacji podmiotu poznającego albo szczególnych okoliczności spostrzegania. NaleŜy rozróŜnić „rzecz w sobie" i „rzecz dla nas" - między jedną a drugą zachodzi róŜnica jakościowa. Locke wprowadzając (nie bez poprzedników) rozróŜnienie między jakościami pierwotnymi i wtórnymi, pierwsze uznał za obiektywne, drugie za subiektywne.

3) Realizm krytyczny przybrać moŜe szczególną postać, zwaną fenomenalizmem. Zdaniem fenomenalizmu bezpośrednio poznajemy jedynie sferę zjawisk, fenomenów, sferę co najmniej częściowo zaleŜną od  świadomości poznającej (podmiotu poznania). Fenomenaliści owe fenomeny (u anglosaskich analityków: „dane zmysłowe") uwaŜają przewaŜnie za skutki lub podobizny „rzeczy samych w sobie". Według jednych fenomeny pośredniczą w poznawaniu „rzeczy samych w sobie", według innych zasłaniają je i problematyczne staje się istnienie „rzeczy samych w sobie".

4)  Idealizm w sprawie jakości zmysłowych głosi, że jakości te są subiektywne, zaleŜą od świadomości poznającej. G. Berkeley zwracał Locke'owi uwagę, iż jakości pierwotne występują zawsze w towarzystwie jakości wtórnych i że uznanie jednych za subiektywne pociąga za sobą uznanie za subiektywne i pozostałych.

A jeżeli tak, to ginie nam sfera rzeczy samych w sobie, ginie sfera przedmiotów realnych jako niezaleŜnych w swym istnieniu i uposaŜeniu od świadomości poznającej. 5) MoŜna poza tym głosić w tej sprawie bądź neutralizm (według którego jakości zmysłowe nie są ani obiektywne, ani subiektywne; owa dychotomia jest późniejsza - ale skąd płynie? neutralizm jest wysoce problematyczny), bądź agnostycyzm lub sceptycyzm. Zarówno (np.) wśród neoscholastyków, jak i materialistów dialektycznych spotkać moŜna realistów integralnych i realistów krytycznych (stanowiska te bywają teŜ nazywane percepcjonizmem i interpretacjonizmem). Jedną z wielu odmian realizmu krytycznego reprezentuje B. J. Gawęcki swoim „realizmem ewolucyjnym". JeŜeli ciała (przedmioty materialne, przedmioty fizyczne) istnieją realnie, to mają zespól własnych cech.

To, co przede wszystkim dane  w doświadczeniu, to właśnie przysługujące im jakości zmysłowe (w pewnym układzie, ustrukturowaniu). Znane argumenty świadczą jednak o tym, iŜ to, Ŝe jakaś rzecz jawi się jako czerwona, pachnąca, szeleszcząca itd., zaleŜy od naszej organizacji psychofizycznej, od naszego uposaŜenia w pewne organy zmysłowe, takŜe od przypadkowych okoliczności spostrzegania. RóŜne gatunki organizmów widzą (mogą widzieć) inaczej otaczający nas świat; odmienne cechy lub te same cechy, lecz w innym zakresie i stopniu  mogą się jawić pod postaciami odmiennych jakości zmysłowych. To, co się widzi, zaleŜy od tego, kto widzi i w jakich warunkach89. Najbardziej zobiektywizowana nauka, jaką jest fizyka - twierdzi wielu realistów krytycznych - do opisu i wyjaśnienia  świata nie potrzebuje języka jakości zmysłowych, wystarczy jej bezjakościowy język matematyczny. Sytuacja teoretycznie nie jest prosta. MoŜna jednak stwierdzić, co następuje:

1.  Jeśli w argumentacji posługujemy się rezultatami fizyki, biologii i innych nauk szczegółowych, tym samym przyjmujemy ich wiarogodność. Sądzimy więc,  Ŝe wiemy, jakie rzeczy (same w sobie) są lub być mogą. U podstaw zabiegów poznawczych tych nauk stoją stwierdzenia empiryczne. Ich akceptacja to przecieŜ akceptacja nośności informacyjnej jakościowo-zmysłowego widzenia świata. Fizyka bynajmniej nie podwaŜa tego widzenia, jedynie opisuje i wyjaśnia świat (i samo widzenie jako naturalny proces zachodzący w obrębie tego  świata) z innego aspektu, za pomocą swoistej aparatury pojęciowej.

2. Być moŜe nie naleŜy przysługiwania jakości zmysłowych (zwłaszcza niektórych, i to tak wziętych, jak jawią się w spostrzeŜeniu) pojmować naiwnie, jako dosłownego „tkwienia" w danym przedmiocie materialnym. W kaŜdym razie występowanie jakości zmysłowych podlega określonym prawidłowościom, niezależnym od  świadomości poznającej.

To, że dane ciało ma barwę, wydaje dźwięk itd., znaczy,  że przedmiot ów jest taki, iŜ w określonych okolicznościach tak a tak się zachowuje, w ten a ten sposób się przejawia wobec takich a takich „odbiorców" jego bycia w  świecie. Występowanie jakości zmysłowych (to,  Ŝe przedmiot jawi się jako uposaŜony, „odziany" w nie) jest wyznaczone przez przedmiot, jest jego własnością relacjonalną, a informacje dostarczone przez spostrzeŜenia nie tracą właściwej im roli i doniosłości poznawczej. Proponowane tu stanowisko określić moŜna jako realizm integralny w słabszej (osłabionej) postaci. Dalszym osłabieniem realizmu  byłoby potraktowanie jakości zmysłowych jako potencjalnych własności realnych ciał. Ograniczenia poznania zmysłowego przezwycięŜa często poznanie intelektualne.

Podobne prace

Do góry