Ocena brak

Sposoby i osobliwości pokrycia ciała strunowców - Ssaki (Mammalia)

Autor /Hipolit666 Dodano /13.10.2011

Okrywa ciała.

Skóra stanowi zewnętrzną warstwę ciała stykającą się bezpośrednio z otoczeniem, toteż od-grywa wielką rolę w utrzymaniu stałości środowiska wewnętrznego. Chroni ona organizm przed utratą ciepła i wody, ale spełnia również wiele innych funkcji, np. ochrony przed uszkodzeniami mechanicz-nymi, dostarczania informacji o świecie zewnętrznym.

Skóra ssaków charakteryzuje się znaczną grubością, okryciem włosami i obecnością gruczo-łów skórnych. Składa się z dwu warstw: zewnętrznego naskórka i leżącej pod nim skóry właściwej. U podstawy skóry leży luźna tkanka łączna, zwana tkanką podskórną, u wielu ssaków bogata w tłuszcz. Głębsza warstwa naskórka, rozrodcza, zbudowana jest z żywych komórek. Na jej powierzchni leży warstwa zrogowaciała, której martwe komórki wypełnia kreatyna. Złuszczają się one stale i zastępują je nowe komórki pochodzące z warstwy rozrodczej. Naskórek, szczególnie gruby i ssaków nagich jest najgrubszy, choć słabo zrogowaciały u niektórych waleni. Grubość naskórka zależy od okolicy ciała, np. szczególnie gruby jest u człowieka na powierzchni stóp. Grubieje również pod wpływem czynni-ków mechanicznych (odciski).

Skóra właściwa składa się z włókien i komórek łącznotkankowych, zawiera naczynia, a u wielu gatunków także i włókna mięśniowe. Znajdujące się tu zakończenia nerwowe są receptorami bodźców dotykowych i termicznych.

Włosy są naskórkowymi tworami rogowymi występującymi tylko u ssaków. Każdy włos

składa się z korzenia ukrytego w pochwie włosowej i wystającej ponad naskórek łodygi. Korzeń wy-kazuje u swej nasady zgrubienie, opuszkę, obejmującą łącznotkankową brodawkę włosa, której naczy-nia odżywiają opuszkę. Do włosa dochodzą mięśnie gładkie, których skurcz (widoczny u człowieka jako "gęsia skórka") stroszy włosy zmieniając ich kąt nachylenia w stosunku do powierzchni skóry. U ssaków opatrzonych futrem stroszenie to zwiększa własności izolacyjne okrywy włosowej zapewniając lepszą ochronę przed zimnem.

Włosy nie żyją długo. Po uzyskaniu pełnej długości korzeń staje się coraz cieńszy, a komórki pokrywające szczyt brodawki rogowacieją. Wreszcie włos wypada, a na jego miejscu tworzy się no-wy. Proces ten może odbywać się w sposób ciągły (np. u człowieka), albo okresowo - w takim przy-padku nazywamy go linieniem. U ssaków strefy umiarkowanej i chłodnej odbywa się ono najczęściej dwa razy do roku - jesienią i wiosną. Sierść zimowa jest gęstsza i dłuższa, u niektórych ssaków może też różnić się od letniej barwą, np. u łaski, gronostaja i bielaka jest biała. Ubarwienie większości ssa-ków składa się z barw brunatnych i różnych odcieni szarości. U wszystkich ssaków spotyka się gene-tycznie uwarunkowane anomalie barwne: albinizm, polegający na braku pigmentu (stąd barwa biała) i melanizm, polegający na nadmiarze pigmentu powodującym powstanie barwy czarnej. Te anomalie w przyrodzie usuwane są zwykle przez dobór naturalny, trwale utrzymują się u zwierząt domowych i la-boratoryjnych (np. białe myszki, szczury, króliki).

Wśród włosów u większości ssaków wyróżnić można grubsze i długie włosy ościste i krót-sze, miękkie włosy wełniste, tworzące główną warstwę izolacyjną sierści. Twarde włosy ościste, np. u dzika, nazywają się szczeciną. Przekształconymi włosami są także kolce spotykane u stekowców (kol-czatka), owadożernych (jeż) i gryzoni (jeżozwierz).

Włosy czuciowe, czyli zatokowe mają głównie znaczenie jako organ dotyku, gdyż w ich po-chwie włosowej znajdują się liczne zakończenia nerwowe. Występują zwykle na głowie ("wąsy" u ko-ta), rzadziej na nadgarstku.

Okrywa włosowa, spełniająca zasadniczą rolę w izolacji termicznej ciała, jest gęstsza i dłuż-sza u ssaków żyjących w chłodnym klimacie, zwłaszcza w okresie zimy. Jest też specjalnie dobrze ro-zwinięta u ssaków ziemnowodnych, narażonych na utratę ciepła w wodzie - dostarczają one też naj-cenniejszych futer (norka, wydra, nutria, bóbr, płetwonogie). Natomiast u przebywających stale w wo-dzie waleni, syren, a także u morsa nastąpiła redukcja włosów, a rolę izolacyjną przejęła podskórna tkanka tłuszczowa. Słabo owłosione są także niektóre ssaki okolic równikowych, zwłaszcza duże (sło-nie, nosorożce, hipopotamy).

Łuski występują u ssaków znacznie rzadziej niż u gadów. Znajdują się one np. na ogonie gryzoni, a u łuskowców pokrywają całe ciało. U pancerników ochronę ciała tworzą płytki, będące wy-nikiem skostnień skóry właściwej.

Rogowymi tworami naskórka są pazury, paznokcie i kopyta chroniące końcowe odcinki pal-ców. Pazur ma kształt haczyka składającego się z dwu blaszek: twardszej, wypukłej blaszki grzbie-towej i bardziej miękkiej blaszki podeszwowej.

W paznokciu blaszka grzbietowa jest szeroka i płaska, a blaszka podeszwowa szczątkowa. Najbardziej skomplikowaną budowę ma kopyto, zbudowane z blaszki grzbietowej, blaszki podeszwowej oraz strzałki, odpowiadającej opuszce palcowej.

U krętorogich na wyrostku kostnym czaszki zwanym możdżeniem znajduje się pochwa ro-gowa, która jest tworem trwałym. Również rogi nosorożców są rogowym tworem naskórkowym, lecz pozbawionym możdżenia. Zupełnie odmiennie zbudowane są poroża jeleniowatych, będące parzysty-mi wyrostkami kostnymi na kości czołowej, zwykle zmienianymi co roku. Rosnące poroże pokrywa skóra zwana scypułem, która po całkowitym uformowaniu się poroża zamiera i odpada.

Poroża występują tylko u samców, jedynie u renifera u obu płci. U wielu gatunków (np. u jelenia, sarny, łosia) poroże z wiekiem staje się coraz większe i co roku uzyskuje więcej rozgałęzień.

Wzrost poroża uzależniony jest od hormonów płciowych, a kastracja powoduje zaburzenia w jego roz-woju.

Gruczoły skórne ssaków należą do dwu zasadniczych typów: cewkowate gruczoły potowe i pęcherzykowate gruczoły łojowe. Te ostatnie związane są zwykle z włosami uchodząc do mieszka włosowego, a ich wydzielina, łój, chroni naskórek przed wysychaniem i namakaniem. Gruczoły poto-we mogą być dwu typów. Ekrynowe, rozsiane po całym ciele, wydzielają pot zawierający głównie wodę, z niewielką domieszką soli mineralnych i mocznika. U człowieka i niektórych innych ssaków pot odgrywa rolę w termoregulacji obniżając poprzez parowanie temperaturę skóry. Gruczoły potowe apokrynowe są zwykle zlokalizowane w niektórych okolicach ciała i wydzielają substancje zapacho-we.

Całkowicie brak gruczołów potowych u waleni, syren, słoni i łuskowców. Gruczoły apokrynowe, czasem wspólnie z łojowymi, mogą też tworzyć skupienia uchodzące wprost na powierzchnię skóry lub do torebek powstałych przez jej wpuklenie. Należą do nich np. gruczoły podoczodołowe i między-palcowe u kopytnych, a także gruczoły w okolicy odbytu i otworu płciowego u większości ssaków. Wydzieliny tych gruczołów zawierają substancje zapachowe zwane feromonami. Odgrywają one ważną rolę w życiu płciowym, służą do oznaczania zajmowanego przez osobnika terytorium, ułatwiają odszukanie się osobników stada. Rola substancji zapachowych w życiu ssaków wynika z dominującej roli węchu w ich orientacji. Wydzieliny gruczołów mogą też zawierać substancje cuchnące lub dra-żniące i mają wówczas znaczenie ochronne (np. u ryjówek, skunksów).

Także gruczoły mleczne są przekształconymi gruczołami potowymi.

Podobne prace

Do góry