Ocena brak

SPÓR O PRZEDMIOT POZNANIA - DWIE WERSJE SPORU: METAFIZYCZNA I TEORIOPOZNAWCZA

Autor /Ed123 Dodano /08.07.2011

Wyróżnia się spór o to, czy istnieje byt niezaleŜny od świadomości poznającej (lub inaczej formułując: w jaki sposób istnieją przedmioty naszego poznania?), oraz spór o to, co poznajemy (co jest przedmiotem naszego poznania), a w szczególności: czy poznajemy przedmioty niezaleŜne od świadomości poznającej? Przy rozpatrywaniu tych sporów naleŜy - między innymi - odróŜnić między zewnętrznoscią (transcendencją strukturalną) a niezaleŜnością (transcendencją radykalną) przedmiotów poznania. W marksizmie idealizm (metafizyczny) utoŜsamia się ze spirytualizmem i przeciwstawia materializmowi.  Inni odróŜniają realizm i idealizm metafizyczny i teoriopoznawczy.

Są i tacy, którzy realizm i idealizm teoriopoznawczy traktują jako szczegółowe postaci stanowisk w sprawie poznawalności prawdy (agnostycyzm, sceptycyzm, dogmatyzm). Trzeba tu zaznaczyć,  Ŝe w filozofii europejskiej termin „idea" ma zasadniczo dwa znaczenia. Przy pierwszym - oznacza przedmiot swoistego typu, ogół obiektywnie (co nie znaczy, Ŝe realnie) istniejący; tak jest u Platona i fenomenologów. Przy drugim - rozpowszechnionym od czasów  Kartezjusza i empirystów brytyjskich - oznacza przedstawienie (czegoś), a nawet wszelkie przeŜycie świadome. Z tym  Ŝe uŜywający tego terminu w drugi sposób często nie odróŜniali (wyraźnie) aktu świadomości (np. aktu przedstawienia) od jego treści i przedmiotu (stąd sławną tezę G. Berkeleya „esse = percipi" moŜna interpretować bądź jako utoŜsamienie istnienia przedmiotu z byciem treścią aktu  świadomości, bądź jako utoŜsamienie istnienia przedmiotu z byciem przedmiotem - intencjonalnym korelatem, wytworem - aktu). Podstawowe rozróŜnienia w tej sprawie ustalono dopiero na przełomie XIX i XX w., głównie dzięki K. Twardowskiemu i innym brentanistom. Realizm i idealizm mogą być formułowane jako stanowiska dotyczące wszelkiego bytu (lub jego poznania) albo jako stanowiska dotyczące pewnych dziedzin czy kategorii bytu (i poznania). Realizm metafizyczny głosi istnienie bytu niezaleŜnego od  świadomości poznającej (przy czym byt taki to niekoniecznie byt realny!). Idealizm metafizyczny temu zaprzecza.

Realizm teoriopoznawczy głosi,  Ŝe byt obiektywnie istniejący jest poznawalny (co do swego istnienia i co najmniej niektórych własności) lub - inaczej formułując -  że poznajemy byt niezaleŜny od naszego poznania (od naszej  świadomości). Idealizm teoriopoznawczy - negacja realizmu - bądź twierdzi,  że poznajemy tylko własną świadomość (strumień  świadomości) i jej zawartość (idealizm immanentny), bądź twierdzi,  że poznajemy tylko wytwory, konstrukty naszej  świadomości (idealizm transcendentalny)78. BliŜszego określenia wymaga tu słowo „zaleŜny". Z idealizmem wiąŜe się s o l i p s y z m . Solipsyzm metafizyczny głosi, Ŝe istnieje tylko jeden byt, mianowicie podmiot poznający, właśnie aktualnie filozofujące „ja". MoŜe przy tym być solipsyzm substancji („ja" jako przedmiot trwający w czasie), solipsyzm strumienia  świadomości oraz solipsyzm chwili, aktualnie zachodzącego przeŜycia.

Solipsyzm teoriopoznawczy głosi, iŜ poznawalny jest tylko jeden byt, mianowicie podmiot poznający: aktualnie filozofujące lub przynaleŜne do mojego strumienia  świadomości „ja". NaleŜy uwzględnić róŜnicę między solipsyzmem jako stanowiskiem a solipsyzmem jako zabiegiem metodycznym, jako punktem wyjścia rozwaŜań teoriopoznawczych (R. Descartes, R. Carnap). E. Husserl uwaŜał,  Ŝe poznawany przez nas świat realny jest konstytuowany przez mnogość komunikujących się wzajemnie czystych podmiotów poznających; jego idealizm transcendentalny nie byl solipsystyczny. Sceptycyzm głosi nierozstrzygalność (na drodze racjonalnej) omawianego sporu.

Podobne prace

Do góry