Ocena brak

Sowy

Autor /Werner Dodano /31.01.2012

Na świecie występuje ponad 100 gatunków tych ptaków i spotkać je można w prawie wszystkich rodza­jach środowiska naturalnego. Pomimo tego, większość z nich posiada cechy, które sprawiają, ze można natychmiast rozpoznać, iż mamy do czynienia z sową.
Uznaje się, że pierwszy sowopodobny ptak żył w końcowym okresie mezozoiku, ery rozciągającej się od 248 do 65 mln lat te­mu. W okresie następnym, eocenie (65 do 40 mln lat temu), w Europie występowało już prawdopo­dobnie kilka gatunków sów. Dopiero między 10 a 25 mln lat temu pojawiły się ptaki posiadające cechy znanej nam współcześnie sowy.
Charakterystyka.
Pierwszą rzucającą się w oczy cechą sowy jest jej wielka w porównaniu z innymi ptakami głowa. Osadzone na niej są duże, okrągłe, skierowane w przód oczy, otoczone koliście uformowanymi piórami twarzy (tzw. szlarą). U płomykówki twarz jest w kształcie serca, jednak u typowej sowy jest ona okrągła. Dziób jest krótki, z za­krzywioną górną połówką i nozdrzami usytuowanymi u jej nasady. Ogólnie sowy mają gęste i miękkie upierzenie, krótki prostokątny ogon i stosunkowo duże, zaokrąglone skrzydła. Są one krótsze u sów polujących pod pokrywą drzew i dłuższe u tych, które częściej przebywają na otwartych terenach, bądź migrują. Zawsze jednak skrzydła są duże w stosunku do wagi sowy, co sprawia, że podczas lotu ptak ten nie musi bez ustanku nimi pracować, ale prawie bez wysiłku unosi się i szybuje w powietrzu. Lotki sowy są wyjątkowo miękkie, dlatego jej lot jest prawie bezdźwięczny, co jest istotne ze względu na zwy­czaj polowania nocą.
Upierzenie.
Kolor upierzenia sowy jest zwykle „maskujący", to znaczy - zlewa się z otoczeniem, żeby ptak pozostawał niewidoczny w ciągu dnia, kiedy nie­ruchomo siedząc odpoczywa. Sowy występujące na terenach leśnych są zwykle brązowe, z ten­dencją ku szarości u tych żyjących w lasach igla­stych. Sowy zamieszkujące pustynie oraz tereny bardziej otwarte są jaśniejsze - na pustyni przyj­mują zdecydowanie piaskowy kolor. Za wyjąt­kiem sów rybożernych, upierzenie tych ptaków sięga palców ich nóg. Zewnętrzny palec może poruszać się w tył bądź w przód, co zwiększa przyczepność i chwytliwość. Wszystkie sowy mają długie, ostre jak brzytwy pazury.
Samica sowy jest zwykle trochę większa od samca, nie różni się jednak od niego kolorem upierzenia. Wyjątkiem jest sowa śnieżna, której samiec jest prawie całkowicie biały, natomiast samica charakteryzuje się wyraźnymi brązowa­wymi pasami.
Sowy znane są ze swego doskonałego wzroku i słuchu. Duże oczy przystosowane są do polo­wania przy słabym oświetleniu. Powszechnie uważa się, że sowy widzą w ciemności, nato­miast zupełnie tracą wzrok przy świetle dzien­nym - żaden z tych sądów nie jest jednak praw­dziwy. Jako że oczy skierowane są w przód, sowy widzą w podobny sposób jak ludzie.
Osiągają jednak większe pole widzenia, ponie­waż mogą obracać swoją głowę o prawie 180° w każdą stronę. Uszy umieszczone są po obu stronach szlary; w przypadku niektórych odmian są niesymetryczne - jedno jest większe nawet o 50% od drugiego i jest od niego wyżej umiej­scowione. Ucho wewnętrzne wszystkich sów jest szczególnie rozbudowane, a część mózgu odpo­wiedzialna za słuch charakteryzuje się dużo większą ilością komórek nerwowych niż u więk­szości ptaków. Wynikający z tego czuły słuch pozwala niektórym sowom zlokalizować ofiarę w całkowitej ciemności a nawet niekiedy pod pokrywą śniegu. Niektóre gatunki posiadają ster­czące w okolicach uszu pióra, które jednak nie mają znaczenia dla jakości słuchu, i prawdopo­dobnie spełniają funkcję rozpoznawczą w obrę­bie gatunku.
Zwyczaje.
Prawie wszystkie gatunki sów prowadzą nocny tryb życia. Wyjątkiem jest tu pójdźka, występu­jąca na południu Wielkiej Brytanii i w Europie, oraz wyróżniająca się małymi uszami sowa błotna, rozpowszechniona w Wielkiej Brytanii i w Eurazji. Także dwa gatunki żyjące na Arktyce - sowa jarzębata i sowa śnieżna - polują zwykle w czasie jasnych nocy polarnych w lecie, i w ciągu kilku godzin dnia w zimie.
Za dnia większość sów odpoczywa w odpo­wiednim do tego celu miejscu - na osłoniętej gałęzi lub półce skalnej, w różnych szczelinach, bądź na podstrzeszach opuszczonych domów. Niektóre zakładają gniazda w dołach, natomiast kilka ziemnych gatunków żyje w norach.
Większość sów prowadzi osiadły tryb życia, spędzając je w całości na jednym obszarze.
Niektóre jednak migrują. Na przykład syczek, w lecie żyjący w środkowej i południowej Euro­pie, na okres zimy przenosi się do północnej Afryki i nad Morze Śródziemne. Także sowa błotna leci w zimie na południe. Wiele sów - na przykład sowa jarzębata i sowa mszarna - wę­druje, kiedy zmusza je do tego konieczność poszukiwania lepszych łowisk. Osiadłe sowy przejawiają cechy zwierząt znaczących swój teren i stają się agresywne wobec intruzów, szczególnie innych ptaków drapieżnych.
Sowie odgłosy.
Sowy wydają z siebie dużo różnych dźwięków, których repertuar jest bogatszy od przypisywa­nego im powszechnie pohukiwania. Puszczyk pohukuje kiedy chce ostrzec intruza na swoim terytorium, w czasie zalotów, a także kiedy przybywa do samicy i młodych z pożywieniem. Dodatkowo używa jeszcze wielu innych dźwię­ków. Sowy są szczególnie dźwięczne w okresie rozrodczym. Puchacz potrafi w tym czasie aż 600 razy jednej nocy wydać z siebie różnego rodzaju odgłosy. Niektóre z nich przypominają płacz dziecka, inne - trajkoczący rechot. Sóweczka jest być może najmniejszą europejską sową, nadrabia to jednak swoją dźwięcznością, z całym wach­larzem odgłosów ostrzegawczych i donośnych gwizdów. Młode większości gatunków wydają z siebie cały repertuar świergotów, ćwierkań i trajkotów informujących o głodzie.
Odżywianie.
Sowy odżywiają się niemal wyłącznie żywymi stworzeniami. Bardzo rzadko spotyka się je jedzące padlinę - w celu zaspokojenia apetytu najczęściej polegają na swoich umiejętnościach łowieckich. Rodzaj żeru zależy od środowiska i w jego skład wchodzą małe ssaki, takie jak myszy, nornice, ryjówki, szczury, lemingi, króli­ki i zające, a także dżdżownice, różne owady, małe węże i inne gady, ryby i skorupiaki. W nie­których przypadkach sowy polują na małe jele­nie, a oprócz tego wiele z nich żywi się innymi ptakami, w tym także niniejszymi sowami. Pu­chacz znany jest z tego, że zjada jeże; nauczył się bowiem przed spożyciem mięsa ściągać z nich skórę i kolce .
Polowanie.
Metody łowcze zależą od rodzaju ofiary, na przykład owady są przeważnie łapane w locie. Sowa, która żywi się rybami siada na gałęzi w niewielkiej odległości nad wodą i wypatruje drobnych pofałdowań wody, wskazujących na obecność ryby pod jej powierzchnią. Następnie nurkuje w dół i chwyta ofiarę w swoje szpony. Może także polować wzdłuż lini brzegu na kraby i inne małe skorupiaki.
Jednak przeważająca większość polujących nocą sów szuka żeru bezdźwięcznie szybując nad ziemią. Przeszukują one teren systematycznie, „kawałek po kawałku". Mogą także wypatrywać ofiary siedząc nieruchomo, niczym statua, na odpowiednio usytuowanej żerdzi, np. na jakimś słupie lub gałęzi. Najmniejszy ruch nornicy czy ryjówki zostanie zarejestrowany dzięki kombi­nacji bystrego wzroku i czułego słuchu.
Spożywanie ofiary
Większość zdobyczy połykana jest w całości i, jak w przypadku małych ssaków, zwykle od strony głowy. Ryby także spożywane są od strony głowy i jeśli ofiara jest duża, sowa pożera tylko jej głowę. Elementy niestrawne - takie jak kostki, włosy, futro, pióra, dzioby, zęby czy twarde pancerze owadów - są komprymowane i wydalane przez otwór gębowy w formie ściśniętej kulki, zwanej wypluwką. Przeważnie sowa wydala dwie wypluwki dziennie i robi to zazwyczaj w miejscu swojego dziennego schro­nienia, bądź w gnieździe. Badanie wypluwek dostarcza cennych informacji na temat odży­wiania się sów.
Wiele dziennych ptaków gromadzi zapas pożywienia w swoich wolach. Sowy takich woli nie mają, stąd zmuszone są do regularnego polo­wania na mniejsze ofiary. Większość europej­skich gatunków zjada dziennie równoważność 16-48% wagi swego ciała. Syczek jest tu wy­jątkiem, wymagającym wyższej dawki dziennej. W rzeczywistości mniejsze sowy wydają się spożywać dużo więcej w odniesieniu do swojej wagi, niż gatunki większe.
Rozmnażanie
Ilość dostępnego pożywienia i panujące warunki pogodowe mają ogromny wpływ na rozmnażanie się sów. Jeżeli jedzenia jest pod dostatkiem, lęgi zaczynają się wcześniej i są większe. Kiedy żer jest niewystarczający sowy składają tylko jedno bądź dwa jaja, albo nawet w ogóle się nie rozmnażają.
U niektórych gatunków, sowy łączą się w pary na całe życie. U innych samiec znajduje co roku inną samicę. Niewiele sów samodzielnie buduje gniazda - zasiedlają raczej opuszczone gniazda innych ptaków, albo dziury w drzewach i inne naturalnie powstałe jamy. Niektóre gatunki znoszą do gniazda kawałki suchej trawy i słomy. Afrykańska sowa bagienna znajduje sobie gniazdo na ziemi, w miejscu gęsto otoczonym roślinnością. Gatunki pustynne składają jaja pod ziemią, zwykle w opuszczonych przez gryzonie norach.
Składanie jaj.
Po założeniu gniazda sowy składają od 1 do 14 jaj, przeważnie w zależności od ilości dos­tępnego pożywienia. Ich jaja są bardziej okrągłe od owalnych kurzych jaj i znoszone są w kil­kudniowych odstępach. Inaczej niż u większości ptaków, samica sowy zaczyna wysiadywanie zaraz po złożeniu pierwszego jaja. W wyniku tego małe lęgną się w różnym czasie i w trud­nych okresach najmłodsze z lęgu głodują, podczas gdy większe zagarniają cały pokarm dla siebie. Wysiadywanie trwa od 24 do 36 dni, w zależności od gatunku, i jest czynnością wykonywaną wyłącznie przez samicę. W tym cza­sie samiec przynosi jej pożywienie do gniazda.
Bezradne młode wykluwają się z zamkniętymi uszami i oczyma, i pokryte są puszystym meszkiem. Przed pojawieniem się właściwych piór przechodzą przez jeszcze jedno stadium meszkowatego upierzenia. Oczy otwierają im się zwykle w drugim tygodniu życia. Początkowo tylko samiec zajmuje się przynoszeniem po­żywienia do gniazda, podczas gdy samica zostaje z młodymi utrzymując odpowiednią temperaturę ich ciał. Później także ona zacznie wyruszać na polowania, ponieważ apetyty dorastającego potomstwa będą coraz większe.
W zależności od gatunku młode opuszczają gniazdo między trzecim a dziesiątym tygodniem od wyklucia się. Wiele z nich nie potrafi jeszcze dobrze fruwać i przez kilka najbliższych tygodni można je będzie spotkać w okolicach gniazda. Po około roku czasu gotowe są do rozrodu.

■ Sowy tego samego gatunku mogą znacznie różnić się kolorem, w za­leżności od rodzaju środowiska, w któ­rym żyją.
Sowa uszata może przekręcić swoją głowę o ponad 270 stopni.
■ Badanie wydalonej przez płomykówkę wypluwki wykazały, że w ciągu jednej nocy zjadła ona 13 karłowatych i 9 pospolitych ryjówek oraz 7 nornic.
■ Płomykówkę uważa się za zwiastun złego losu. W XIV w. Chaucer odwo­ływał się do niej jako do „proroka nie­szczęścia i niedoli".
■ Puszczyka, z jego szerokim reper­tuarem odgłosów, uważa się za najbar­dziej umuzykalnionego z ptaków.
Niemcy powszechnie określają pu­chacza mianem „Uhu", co jest odnie­sieniem do wydawanego przez niego odgłosu.
■ Ponad 80 gatunków sowy prowadzi nocny tryb życia.


Sowy należą do rzędu sowowatych {Strigitiformes). Ptomykówka należą do rodziny Tytonidae, zawierającej dwa rodzaje, skupiające 10 gatunków.
Wśród nich: Sowa płomykowata
(Tyto alba)
Tyto glaucopos
Pholidus badius
Długość: 22,5 cm - 52,5 cm
Typowe sowy należą do rodziny sów (Strigidae), zawierającej 23 rodzaje, w których znajdują się 124 gatunki.
Długość: 12 cm - 70 cm
Wśród nich:
Sowa śnieżna (Nyctea scandiaca)
Sowa błotna (Asio flammens)
Pójdźka (Athene noctua)
Sowa jarzębata (Surnia uiula)
Puszczyk (Strix aluco)

Podobne prace

Do góry