Ocena brak

SONET, kunsztowna kompozycja stroficzna złożona z 14 wersów

Autor /edulek Dodano /30.03.2012

SONET, kunsztowna kompozycja stroficzna złożona z 14 wersów; w odmianie klas., ukształtowanej w XIII-XIV w. we Włoszech (Dante, Petrarka), dzieli się na 2 czterowiersze (quatriny) o powtarzających się rymach (abab abab, później abba abba) i 2 trójwiersze (tercety) o rymach odmiennych, początkowo podwójnych (cdd cdc, dcd cdcitp.), później potrójnych (cde cde, cdc ede itp.); tercety są przy tym tak rymowo skomponowane, by nie móżna było zamienić ich na czterowiersz i dystych. W w. XV—XVI s. upowszechnił się w całej Europie, ulegając jednocześnie znacznym modyfikacjom, gł. w poezji franc. (J. Du Bellay, P. Ronsard), która przy zachowaniu wł. układu quatrin rozbiła tercety na dystych i czterowiersz o rymach różnych od quatrinowych (np. cc deed), oraz ang. (Th. Wyatt, Szekspir), która wykształciła jeszcze swobodniejszą postać s., złożoną z 3 czterowierszy różniących się rymami i zamykającego dystychu (np. abab cdcd efef gg). Kunsztowność kompozycji stroficznej wiąże się często z wykwintnością układu językowego, stąd s. chętnie wykorzystuje wymyślne powtórzenia słowne, niezwykłe kompozycje rymowe (np. s. na jeden lub dwa rymy), anafory, paralelizmy, gradacje itp. Rozmiar sylabiczny różny dla różnych języków, zazwyczaj dłuższy (np. w poezji pol. jedenasto- i trzynastozgłoskowiec), pozwala na kunsztowne rozwiązania składniowe i częste wprowadzanie rymów w średniówce, pomysłowo układanych. Towarzyszy temu zwykle rygor kompozycji tematycznej: pierwsza ąuatrina, narracyjna lub opisowa, zarysowuje temat obiekty-wizująco, druga odnosi go do podmiotu, tercety przynoszą komentarz liryczny lub refleksję, spointowaną w finale. Daje to s. zwartość utworu epigramatycznego, zdążającego do zwięzłej formuły końcowej, będącej zwykle wyrazistym uogólnieniem sensu całego utworu, stąd często konstrukcja wątku w s. porównywana jest do „odwróconego stożka". Symetrie i asymetrie kompozycji stroficznej prowokują do wygrywania paraleli i kontrastów obrazowych między odpowiadającymi sobie strofami. Ta wielostronna kunsztowność sprawiła, że s. od początku związał się zarówno z tematyką salonowo-erotyczną, jak z poważną problematyką refleksyjno-filozoficzną.

Do Polski s. został wprowadzony w XVI w. przez J. Kochanowskiego (w odmianie wł. i - obficiej - franc.) oraz M. Sępa Szarzyńskiego (odmiana franc. o charakterze rel.-filoz.). Rozkwitł w baroku - gł. u J.A. Morsztyna (erotyczny) i S. Grabowieckiego (rel.-filoz.) - w wersji wł., która odtąd na długo utrwaliła się jako dominująca w Polsce, przede wszystkim w postaci monologu lirycznego, zachowującego ścisłe rygory kompozycyjne. Po niemal zupełnym zaniku w XVIII w. (również w Europie) s. rozkwitł w romantyzmie dzięki wpływowi na poezję tzw. sonetów odeskich i —> Sonetów krymskich Mickiewicza, który wprowadził do poezji pol. cykl sonetowy i urozmaicił budowę s. włoskiego, m. in. przez zastosowanie formy dialogu. Po pewnym osłabieniu pozycji w programowej fazie pozytywizmu s. upowszechnił się ponownie u schyłku XIX i w pocz. XX w., w kręgu oddziaływań franc. parnasizmu i symbolizmu, zarówno w twórczości starszej generacji (A. Asnyk, M. Konopnicka. F. Faleński, F. Nowicki), jak wśród przedstawicieli Młodej Polski (J. Kasprowicz, K. Przerwa Tetmajer, Z. Przesmycki, A. Lange, J. Lemański, L. Rydel, L. Staff, K. Zawistowska i in.). Ożywili oni znacznie formę s., stosując liczne warianty: s. podwójny (podwajanie s. przez wprowadzenie układu rymów klauzulowych i średniówkowych), wydłużony (wprowadzenie symetryczne krótszych dodatkowych wersów do ąuatrin, zwiększenie liczby tercetów), skrócony (usunięcie jednego tercetu lub quatriny), a także niezwykłe kompozycje metryczne, (np. s. jedno-, dwuzgłoskowe itp.). W poezji XX-wiecznej s. był stopniowo wypierany przez tendencje awangardowe, odrzucające regularne, tradycyjne rygory wiersza. Współcześnie wrócił u poetów nawiązujących do tradycji barokowych i neoklas. (np. S. Grochowiak, J. S. Sito, J. M. Rymkiewicz), którzy reaktywując kompozycję stroficzną, odeszli jednak od rygorów sylabicznej regularności metrum i rymów (częste s. bezrymowe).

 

Cykl sonetowy, zespół s. zachowujących jednostkową autonomiczność, a równocześnie tworzących układ podporządkowany nadrzędnej zasadzie kompozycyjnej, ujawniającej się jako „zamysł całości". Rozkwitający we Włoszech w różnych wariantach w XIII-XIV w., do literatury pol. wprowadzony został przez Sonety krymskie i odeskie Mickiewicza, które inspirowały rozwój cyklu sonetowego jako lirycznego odpowiednika poematowej kompozycji epickiej (poemat opisowo-podróżniczy, romansowy, biogr., filoz. itp.). Rozwijając się bujnie w romantyzmie, cykl taki został podjęty przez poezję Młodej Polski, która poszerzyła go o kompozycje bliższe zasadom liryki i luźniej skomponowane (wspólnota motywów, sytuacji lirycznej, podmiotu, adresata, zespoły s.-wariacji itp.), rzadsze w romantyzmie, odtąd dominujące. Na tej linii rozwojowej, wygasającej w miarę narastania tendencji awangardowych w poezji XX w., pojawiają się znane wcześniej w Europie cykliczne kompozycje kunsztowne, jak „wieniec s." (zespół 15. s., z których pierwszy lub ostatni złożony jest z wersów inicjalnych pozostałych s. - A. Słonimski), czy „s. wstępujące" (cykl oparty na zasadzie wydłużania metrum o jedną sylabę w kolejnych s. - J. Jankowski). Luźno komponowany cykl s. zaczyna powracać w poezji lat najnowszych (S. Grochowiak).

Księga s. poetów polskich, wyd. A. Lange, W. 1899; S. polski. Wybór tekstów, oprac, i wstęp W. Folkierski, Kr. 1925 BN I 82. I. OPACKI Z zagadnień cyklu sonetowego w polskim romantyzmie, w: Studia z teorii i historii poezji (zbiór.), S. II, Wr. 1970; „Poezja" 1973 nr 6 (poświęcony s.).

Podobne prace

Do góry