Ocena brak

Sód, chlor, potas

Autor /mirela Dodano /05.05.2014

Pierwiastki te, wchłaniane prawie całkowicie w jelicie cienkim, występują w organizmie głównie w formie jonowej, przy czym większość ich zasobów jest łatwo wymienialna. Sód — to główny kation, a chlor — główny anion przestrzeni pozakomórkowych. Natomiast potas prawie w 90% znajduje się wewnątrz komórek. Ponadto, około 40% zasobów sodu i około 8% potasu jest zmagazynowane w kościach. Wszystkie trzy pierwiastki wydalane są głównie z moczem i jest to podstawowa drogn regulacji ich zawartości w organizmie. Wydalanie z potem może wahać się w dość szerokich granicach, natomiast wydalanie z kalem jest niewielkie.

Gdy stężenie sodu w osoczu spada lub zmniejsza się objętość osocza pod wpływem układu renina-angiotensyna-aldosteron oraz hormonu anty-diuretycznego, nasila się resorpcja zwrotna tego pierwiastka w kanalikach nerkowych. Przy wzroście objętości osocza (ciśnienia tętniczego), a także przy nadmiernej podaży sodu jego wydalanie z moczem wzrasta. Należy podkreślić, że nadmiary tego pierwiastka nie mogą być usunięte z organizmu przy niedostatecznej podaży wody, gdyż stężenie sodu w moczu nie może przekroczyć 400 mmoli/dmJ. Wydalanie chloru z moczem odpowiada jego spożyciu, natomiast nerki mają ograniczoną zdojność resorpcji zwrotnej potasu. Nawet przy zmniejszonej podaży stężenie tego pierwiastka w moczu utrzymuje się przez dłuższy czas na poziomie 10 mmoli/dm5, co może być przyczyną powstawania deficytu. Resorpcja zwrotna potasu zmniejsza się w kwasicy oraz przy wzroście stężenia aldosteronu, którego wydzielanie przez korę nadnerczy jest pobudzane w czasie zwiększonego stężenia potasu w osoczu. Potas jest łatwo usuwany z moczem, dlatego nawet wysokie jego pobranie z dietą przy dobrze funkcjonujących nerkach nie stanowi zagrożenia.

Wydzielanie potu, a co za tym idzie wydalanie omawianych pierwiastków tą drogą, zwiększa się podczas intensywnego wysiłku fizycznego i przy wysokiej temperaturze otoczenia. Stwierdzono jednak, że jeżeli straty nie są uzupełniane (zwłaszcza dotyczy to chlorku sodowego), to dochodzi do adaptacji organizmu, polegającej na zmniejszeniu wydalania tych jonów, przede wszystkim z moczem, ale też z potem. Pomimo to, osobom ciężko pracującym fizycznie i sportowcom zaleca się podawanie napojów zawierających 0,1-0,2% NaCl. Poniżej podano stężenie tych elektrolitów w pocie.

Różnice stężeń każdego z omawianych jonów po obu stronach błon komórkowych tworzą odpowiednią różnicę potencjałów, niezbędną do przewodzenia impulsów nerwowych. Główną rolę w tym zakresie odgrywa gradient stężenia potasu. Hiperkaliemia powoduje zmniejszenie, a hipokaliemia zwiększenie różnicy potencjałów, przy czym oba te stany upośledzają funkcje komórek, zwłaszcza mięśniowych i nerwowych.

Hipokaliemia na tle żywieniowym prawie się nie zdarza. Może ona natomiast występować przy jadlowstręcie psychicznym, wymiotach, biegunkach i zaburzeniach równowagi kwasowo-zasadowej, a ponadto może być następstwem stosowania środków przeczyszczających i moczopędnych (także alkohol i kawa wzmagają wydalanie potasu przez nerki). Najważniejszymi objawami hipokaliemii są: upośledzona funkcja ośrodkowego układu nerwowego, zwiotczenie mięśni szkieletowych, porażenie mięśni gładkich (uporczywe zaparcia) i zaburzenia rytmu serca (częstoskurcz). W takich przypadkach niedobór potasu w organizmie uzupełnia się preparatami farmaceutycznymi, zawierającymi ten pierwiastek w postaci glukonianu, octanu, dwuwęglanu, cytrynianu lub chlorku.

Z kolei hiperkaliemia najczęściej jest wynikiem upośledzonego wydalania potasu przez nerki i objawia się zwolnieniem akcji serca, spadkiem siły mięśniowej, apatią, mrowieniem kończyn i ust.

Gospodarka chlorem w organizmie jest ściśle powiązana z jonem sodowym. Spadkowi lub wzrostowi stężenia sodu w osoczu towarzyszą takie same zmiany stężenia jonu chlorkowego.

Niedobory chlorku sodowego mogą być związane z jego niską podażą lub/i dużymi stratami, np. przy silnym poceniu się, uporczywych biegunkach, wymiotach, stosowaniu środków moczopędnych itp. Ich skutkiem jest powstanie gradientu osmotycznego między płynami przestrzeni wewnątrz- i ze-wnątrzkomórkowych z przemieszczeniem części wody do komórek, co może spowodować ich obrzęk. Jeżeli straty sodu są duże, potas może opuszczać komórki w celu kompensacji ciśnienia osmotycznego. Pojawiają się wtedy takie objawy, jak: osłabienie fizyczne i psychiczne, utrata łaknienia, mdłości i wymioty. Podobne skutki ma też rozcieńczenie płynów ustrojowych wodą.

O wiele częstszym zjawiskiem jest nadmierne pobieranie chlorku sodowego, związane :z przyzwyczajeniem do smalcu słonego. Powoduje ono, podobnie jak niedostateczna podaż wody, wzrost stężenia sodu w osoczu i prowadzi do odwodnienia komórek (p. pkt 4.4.3). W praktyce zwiększonej podaży sodu towarzyszy zwykle większe pobranie i retencja wody w organizmie, co prowadzić może do obrzęków, zwłaszcza przy upośledzonej funkcji nerek. „Czysty” nadmiar chlorku sodu może wystąpić jedynie u niemowląt karmionych mieszankami mlecznymi, przygotowanymi bez dostatecznej ilości wody, ze względu na brak możliwości samodzielnego uzupełnienia płynów (do czego skłaniałoby uczucie pragnienia). Objawami hipernatremii są nerwowość, przyspieszone oddychanie, gorączka, a nawet konwulsje.

Niezbędne ilości sodu i chloru potrzebne do prawidłowego funkcjonowania organizmu nie są dokładnie określone. Wiadomo, że dzienne straty chlorku sodowego w normalnych warunkach wynoszą około 1,5 g. Zapotrzebowanie na te pierwiastki zależy jednak w dużym stopniu od temperatury otoczenia i wilgotności względnej powietrza, a także od aktywności fizycznej i wieku danej osoby. Z kolei zapotrzebowanie na potas zależy od tempa wzrostu oraz strat tego pierwiastka z wydzielinami. Ponieważ w organizmie człowieka stosunek potasu do sodu jest mniejszy niż w tkankach roślin, to spożywając produkty roślinne trzeba uzupełniać je sodem. Jednak ilość dodanego sodu nie powinna być zbyt duża. Eksperci WHO zalecają, aby dzienne spożycie tego składnika nie było większe od 2350 mg, co w przeliczeniu na sól kuchenną wynosi 6 g.

Można je zmniejszyć stosując substytuty soli kuchennej, np. mające również słony smalc chlorki (lub sole organicznych kwasów) potasu, wapnia, amonu i magnezu (zwykle w postaci mieszanin z chlorkiem sodu) oraz przyprawy. W ostatnich latach opracowano technologie produkcji i receptury wędlin, pieczywa oraz serów podpuszczkowych z obniżoną zawartością chlorku sodu. Należałoby zabiegać o ich' wprowadzenie do produkcji na szerszą skalę i odpowiednie oznakowanie, jak również obniżyć ilość chlorku sodu dodawanego w czasie kulinarnego przygotowywania potraw i przy stole. Istnieje ścisła zależność między konsumpcją soli a masą posiłku, przy czym spożycie chlorku sodu jest tym większe, im większa jest masa racji pokarmowej. W przeciętnej polskiej diecie prawie 90% ogólnego dziennego spożycia sodu dostarczają: pieczywo (20%), przetwory mięsne produkowane przemysłowo (11%),' potrawy przygotowywane w domu, tj. zupy (19%), ziemniaki (20%), kasze i makarony (13%) oraz potrawy mięsne (8%).

Zawartość potasu w racjach pokarmowych odtwarzanych w laboratorium na podstawie badań budżetów rodzinnych mieściła się w naszym kraju na początku lal dziewięćdziesiątych w granicach wartości zalecanych. Diety, które zawierają mało warzyw, a dużo produktów przemysłowo przetworzonych dostarczają mniej potasu, natomiast diety wegetariańskie zwykle obfitują w ten pierwiastek.

W badaniach epidemiologicznych wykazano, że w populacjach o wyższym spożyciu sodu i chloru częściej występowało pierwotne nadciśnienie tętnicze, zwiększone ryzyko udarów mózgu (na skutek nadciśnienia) oraz rak żołądka (atrofia śluzówki stwarza dogodne warunki do powstawania rakotwórczych nitrozozwiązków). Natomiast ujemną korelację wykazano między spożyciem potasu i występowaniem nadciśnienia tętniczego.

 

Podobne prace

Do góry