Ocena brak

Socjologiczne teorie cykli

Autor /Gerwazy Dodano /29.07.2011

W socjologii pierwszą teorię cykli dziejowych formułuje Yilfredo Pareto (1848-1923) w Trattato di Sociologia Generale. W jego ujęciu system społeczny jest w nieustannym ruchu; stanowi płynny proces przechodzenia od równowagi (aequilibrium), poprzez destabilizację, do załamania się równowagi (disaequilibrium) i ponownie do nowego stanu równowagi (nowego aequilibrium). W każdej fazie o stanie systemu decyduje charakter dominujących elit, a zwłaszcza elity rządzącej (klasy politycznej), czyli tych wszystkich, których decyzje są wiążące dla innych, tych, w czyich rękach znajduje się władza. Właściwości elit wynikają z tego, jakie fundamentalne skłonności, motywacje, predyspozycje psychologiczne („residua") dominują wśród ich członków.

Residua są dwóch przeciwstawnych typów: pierwszy typ wyraża się w innowacyjności, przemyślności, przedsiębiorczości, ekspansywności, gotowości podejmowania ryzyka, pasji działania, oportunizmie; typ drugi wyraża się w konserwatyzmie, ostrożności, tradycjonalizmie, pryncypialności, kulcie stabilności i ciągłości. Strategia działania „lisów", czyli reprezentantów pierwszego typu, opiera się na chy-trości; strategia działania „lwów" - na przemocy (ta analogia ze światem zwierząt zapożyczona jest od Niccolo Machiavellego).

Zmiana historyczna to krążenie elit, kolejna wymiana jednych elit na drugie. „Historia jest cmentarzyskiem arystokracji" - powiada Pareto, mając na myśli właśnie upadłe elity. Można wyróżnić rozmaite cykle krążenia elit. Najważniejszy to cykl polityczno-militarny:

a) rządzą „lwy", opierające swą władzę na przemocy, podboju, wojnie,

b) w warunkach pokojowych niezbędne są jednak umiejętności innego rodzaju: manipulacja, organizowanie, zarządzanie,

c) wobec tego „lisy" nieuchronnie przenikają do elity przez kooptację,

d) z czasem wypierają „lwy" z ich pozycji lub dokonują przewrotu rewolucyjnego, jednakże

e) nie potrafią radzić sobie w sytuacjach zagrożenia, konfliktu i w ten sposób cykl infiltracji i kooptacji zaczyna biec w drugą stronę.

W innym cyklu, ekonomiczno-przemysłowym uczestniczą rentierzy i spekulanci:

a) panują ci, którzy nastawieni są na oszczędności, pewny zysk, własność, małe ryzyko - a więc rentierzy,

b) wynikająca z ich panowania stagnacja rodzi presję ku zmianie, przyśpieszeniu rozwoju, co otwiera możliwości działania dla spekulantów,

c) przenikając do elity, są oni w stanie przechytrzyć rentierów i wyprzeć ich z zajmowanych pozycji,

d) wykorzystując niezadowolenie mas i manipulując nim, zostają wyniesieni do elity przez przewrót rewolucyjny, 

e) dążenie do stabilizacji, przewidywalności, lęk przed chaosem - odradzają znów znaczenie rentierów i cykl toczy się dalej.

W socjologii współczesnej najciekawszą teorię cykliczną formułuje amerykański uczony rosyjskiego pochodzenia Pitirim A. Sorokin (1889-1968) w swoim fundamentalnym, czterotomowym dziele Dynamika społeczna i kulturowa16, opartym na imponującej erudycji historycznej i zbieranej przez długie lata dokumentacji empirycznej. Według Sorokina, świat społeczny składa się z całościowych „systemów społeczno-kulturowych", które są spojone wewnętrznie, zintegrowane w dwojaki sposób: to co społeczne jest zintegrowane przyczyno wo-funkcjonalnie (przez interakcje, stosunki społeczne, podział pracy itp.), to co kulturowe jest zintegrowane logicznie i znaczeniowo (przez analogię, wynikanie, wspólnotę stylu itp.).

Centralny składnik każdego systemu społeczno-kulturowego to „mentalność kulturowa". Określa ona sposób ujmowania świata, narzuca hierarchię wartości, kryteria prawdy. Od niej zależy kształt wszystkich innych składników systemu. Sorokin wyróżnia dwa przeciwstawne typy mentalności kulturowej: ideacyjny i zmysłowy, oraz typ pośredni - idealistyczny. I tak mentalność ideacyjna uznaje, że:

a) świat jest wieczny, ma istotę duchową, jest niedostępny dla poznania zmysłowego,

b) najważniejsze są potrzeby duchowe, a popędy fizyczne muszą być ujarzmiane i ograniczane,

c) postęp, doskonalenie się, polega na opanowywaniu instynktów i popędów,

d) wartości są wieczne i niezmienne; mają charakter autoteliczny,

e) prawda osiągalna jest tylko przez mistyczne przeżycie, intuicję, wiarę, objawienie,

f) sztuka ma odzwierciedlać zjawiska religijne, służyć kontemplacji,

g) pieniądz i własność są tylko środkiem do celów wyższych.

Zupełnie na odwrót, mentalność zmysłowa opiera się na przekonaniu, że:

a) świat jest materialny i dostępny poznaniu zmysłowemu,

b) najważniejsze są potrzeby fizyczne i należy dążyć do ich maksymalnej, hedonistycznej gratyfikacji,

c) postęp polega na opanowywaniu otoczenia - przyrody i innych ludzi,

d) wartości są zmienne i relatywne; są instrumentalnie podporządkowane uzyskiwaniu przyjemności i szczęścia,

e) prawda opiera się na eksperymencie, obserwacji, zasadach logiki,

f) sztuka ma dostarczać przeżyć zmysłowych i rozrywki,

g) bogacenie się jest cnotą i miarą wartości człowieka.

 

Typologia ta ma nie tylko charakter analityczny; służy bezpośrednio sformułowaniu teorii zmiany społecznej. Historia ludzkości to cykl zmian mentalności kulturowej - owego rdzenia systemu społeczno-kulturowego: od ide-acyjnej, przez idealistyczną, do zmysłowej i z powrotem przez idealistyczną do ideacyjnej. Np. w kręgu europejskim wiek VIII-VI p.n.e. to epoka ideacyjna, Grecja V w. p.n.e. to okres przejściowy, mentalności idealistycznej, Rzym od IV w p.n.e. do IV w. n.e. to epoka zmysłowa, potem do VI w. trwa okres idealistyczny, by od VI do XII zapanowała znów mentalność ideacyjna, wyjście ze Średniowiecza od XII do XIV w. to epoka przejściowa, idealistyczna, a od wczesnego Odrodzenia w XIV w. aż po dziś dzień trwa kolejna epoka zmysłowa, która na naszych oczach przechodzi w idealistyczną, by w przyszłości powrócić do fazy ideacyjnej. Zmianę tę Sorokin wita z wielką satysfakcją, jest bowiem zjadliwym krytykiem cywilizacji technicznej, przemysłowej, kultury masowej, urbanizacji - i innych przejawów skrajnie rozwiniętej nowoczesności.

Tak więc kształt historii nie jest linearny; określa go powracający rytm zmian kulturowych, cykl przypływów i odpływów skrajnych typów mentalności kulturowej. Jaki jest mechanizm takiej cyklicznej zmienności? Sorokin formułuje „zasadę zmiany immanentnej": decydują o tym wewnętrzne możliwości rozwojowe każdego systemu społeczno-kulturowego. Istnieje granica możliwości kultury, poza którą dana mentalność kulturowa ulega wyczerpaniu, traci możliwość ekspansji, nie jest już zdolna do rozwoju.

Wtedy pojawia się mentalność przejściowa, synkretyczna, zawierająca elementy dawnej i nowej, by ustąpić wreszcie wschodzącej mentalności kulturowej, która - do czasu - cechuje się ekspansyw-nością, potencjałem twórczym, atrakcyjnością dla członków społeczeństwa. I tak cykl toczy się nieustannie. Czynniki zewnętrzne - otoczenie przyrodnicze, dyfuzja, podbój - mają jedynie wtórne znaczenie; mogą np. wpływać na długość faz każdego cyklu, ale nie są w stanie zmienić jego endogennej logiki.

Podobne prace

Do góry