Ocena brak

SOCJOLOGIA OGÓLNA – ćwiczenia

Autor /marisa Dodano /02.04.2011

Wymagany Adobe Flash Player wesja 10.0.0 lub nowsza.

praca w formacie txt SOCJOLOGIA OGÓLNA – ćwiczenia

Transkrypt

SOCJOLOGIA OGÓLNA – ćwiczenia
Wprowadzenie:
SOCJOLOGIA  →  nauka o zbiorowości; wg J. Szczepańskiego: o tworzeniu się zbiorowości, ich strukturze, procesach zachodzących w 
tych zbiorowościach



przedmiot badań: istota społeczna w swoim społecznym otoczeniu
socjologia – diagnoza życia społecznego

1837 r. – „Kurs filozofii pozytywnej” A. Comte – podzielił socjologię na kilka poddziedzin:
      Socjologia ogólna:
 socjologia społeczna
dynamika społeczna
Socjologia szczegółowa:
 socjologia miasta
 socjologia pracy
 socjologia wsi i rolnictwa
 socjologia wiedzy
 socjologia religii
 socjologia antropologii społecznej itd.
Inne dyscypliny:
 socjologia stresu
 socjologia wolnego czasu
Funkcje socjologii:
 diagnostyczna, krytyczna
 prognostyczna (krótkoterminowa)
 teoretyczna
 socjotechniczna (co zrobić, aby coś się stało; zachowanie się masy)
 demaskatorska
 ideologiczna
1. Jednostka jako istota społeczna
Jednostka w społecznym otoczeniu. Człowiek w perspektywie socjobiologii. Socjalizacja. Wpływ kręgów społecznych na socjalizację 
jednostki. Pojęcie osoby w antropologii i socjologii. Osobowość społeczna. Kulturowe uwarunkowania a typy osobowości.
 
B. Szacka,  
 Wprowadzenie do socjologii
 
SOCJALIZACJA → złożony wielostronny proces uczenia się, który sprawia, że człowiek z istoty biologicznej staje się istotą społeczną  
(przynależną do określonego społeczeństwa i kultury)
 rola socjalizacji w procesie kształtowania osobowości człowieka – upodabnianie ich do innych w otoczeniu
Wpływ na jednostkę wywierają:
 instytucje – rodzinaszkołakościół, inne
 grupy rówieśnicze, przyjaciele
 organizacje, miejsca, otoczenie
Na drodze socjalizacji uczymy się:
 podstaw interakcji społecznych – systemy znaczeń, znaki (język, symbole) i posługiwanie się nimi
 normy i wzory zachowań np. zaspokajanie potrzeb biologicznych, reakcje emocjonalne, zachowanie i rozpoznawanie różnych 
sytuacji, wartości
 wartości
 umiejętność posługiwania się przedmiotami

1



kształtowanie własnej osobowości i określanie własnej tożsamości

Trzy mechanizmy socjalizacji:





wzmacnianie – wynagradzanie i karanie
naśladowanie – podejmowanie wzorców
przekaz symboliczny – pouczenia słowne otoczenia oraz teksty pisane

Rodzaje socjalizacji:
SOCJALIZACJA PIERWOTNA (socjalizacja początkowa):
 w okresie dzieciństwa, jednostka staje się członkiem społeczeństwa
 wzory zachowań i podstawowe role społeczne
 kształtowanie osobowości podstawowej
 uczucia, więź emocjonalna z rodzicami
 przejmowanie sposobu widzenia, wartości, postaw i wzorów zachowania od rodziców
pod koniec pojawia się „uogólniony inny”; odkrycie ogólnospołecznych reguł – internalizacja
SOCJALIZACJA WTÓRNA:
 wprowadzenie człowieka w elementy życia społecznego
 szkoła, nauka
 człowiek dokonuje wyborów
 nie wymaga więzi emocjonalnej
 czasem naśladowanie mechanizmów socjalizacji pierwotnej
 kształtuje się osobowość modalna



INTERNALIZACJA →  najważniejszy aspekt socjalizacji, proces uwewnętrznienia przez jednostkę elementów rzeczywistości społecznej 
(wartości,   normy,   role,   sposoby  zachowania   się   oraz   interpretacji   świata)   właściwych   rodzinie,   grupom   społecznym,   społeczeństwo
którego jest członkiem; zinternalizowane treści uznaje ona za swoje własne, obiektywne i obowiązujące
RESOCJALIZACJA  →  naśladowanie  mechanizmów   socjalizacji   pierwotnej;   cel:   przemiana  człowieka,  wymazanie  ze   świadomości  
dotychczasowych treści i wprowadzanie nowych; przekształcenie obrazu świata i siebie samego
ROLE SPOŁECZNE → wzory zachowań odnoszące się do różnych pozycji ludzi w zbiorowościach
OSOBOWOŚĆ   →  nie   jest   zbiorem   przypadkowych   cech,   ale   całością   nadającą   zachowaniom   człowieka   jednolitość   i   wewnętrzną 
spójność
Na osobowość człowieka składa się:
 sposób reagowania ruchowego i emocjonalnego
wyobraźnia i pamięć
postawy, motywacje, dążenia, zainteresowania
 postrzeganie siebie i otoczenia
 pragnienia
 dręczące konflikty, życie osobiste i wewnętrzne
 zachowania społeczne
OSOBOWOSC   PODSTAWOWA   →  elementy   osobowości   występujące   u   przedstawiciela   danej   kultury   (zharmonizowanych   z   jej 
instytucjami); podłoże postaw uczuciowych i systemu wartości zbiorowości
 różnice w osobowościach podstawowych – różnice w wychowywaniu dzieci
OSOBOWOŚĆ MODALNA → typ osobowości występujący najczęściej w danej zbiorowości (populacji)
Osobowość człowieka nowoczesnego:
 otwartość na nowe doświadczenia




łatwość akceptacji zmian – innowacyjności, gotowość podejmowania ryzyka
rozbudzona potrzeba osiągnięć

2






negowanie fatalizmu, przekonanie o możliwości zapanowania nad siłami przyrody
orientacja na teraźniejszość i przyszłość
aspiracje oświatowe i zawodowe
dążenie do zdobywania szerokich informacji



umiejętność kalkulowania i przewidywania
nastawienie liberalne i demokratyczne



POZYCJA SPOŁECZNA →  sposób usytuowania człowieka w zbiorowości
Rodzaje pozycji społecznych:




przypisane ­ na ich zajmowanie człowiek nie ma wpływu; wyznaczone bez udziału woli wraz z urodzeniem
osiągane – człowiek sam je zdobywa lub zostają mu narzucone, lecz ma na to jakiś wpływ

ROLA SPOŁECZNA  → zespół praw i obowiązków związanych z daną pozycją; schemat zachowania związanego z pozycją; (scenariusz 
pozycji – wyznacznik sposobu zachowania się)
Trzy elementy konstrukcyjne roli:
 zachowania nakazane
 zachowania zakazane
margines swobody *(poszczególne role różnią się szerokością marginesu swobody)
KONFLIKT RÓL → różne role wymagają w tym samym czasie sprzecznych ze sobą zachowań
DOBÓR RÓL → sposób minimalizacji konfliktów ról – pozycje osiągane dobierane tak, aby pasowały do pozostałych
Dwa kierunki zainteresowań rolą społeczną:
1)
podejście funkcjonalno ­ strukturalne:






2)

role jako czynniki porządkujące rzeczywistość społeczną i składniki struktury społecznej
normy obyczajowe (zachowanie się w różnych sytuacjach)
role jako czynnik stabilizacji społecznej
coś zewnętrznego w stosunku do człowieka – gotowe, narzucone bądź przyjęte ubrania – gorsety
zbiorowość rozumiana jako układ ról – rozumienie struktury społecznej jako układu ról
podejście interakcyjne:

role   społeczne   jako   coś   gotowego,   z   zewnątrz   narzuconego   człowiekowi   lub   powstałego   w   procesach 
międzyosobniczych reakcji

jak odgrywane są role, a nie jakie są



nie ważne miejsce roli w strukturze, lecz to, jak jest odgrywana przez poszczególne osoby

Rola społeczna a osobowość:
 osobowość człowieka ma wpływ na sposób odgrywania roli
 człowiek ucząc się ról czyni je elementami struktury własnej osobowości
 wpływ odgrywanych ról na osobowość jest silniejszy niż wpływ osobowości na role
KONTRSOCJALIZACJA  →     kultywowanie   przeciwnych   reguł   i   wzorów   niż   te   uznawane   przez   grupy,   od   których   chcemy   się 
dystansować, będące naszymi negatywnymi grupami odniesienia (stajemy się takimi, jakimi społeczeństwo nie chciałoby nas widzieć; 
socjalizacja dewiacyjna)
PRÓZNIA SOCJOLOGICZNA  →  pusta przestrzeń miedzy publiczną sferą polityki a prywatną sferą rodzinna, która zazwyczaj jest  
wypełniana przez dobrowolne stowarzyszenia
SOCJALIZACJA  ODWROTNA  →    sytuacja spotykana w warunkach szybkiej zmiany kulturowej, kiedy młode pokolenie stara się 
wdrożyć tradycjonalnie nastawione pokolenie starsze do nowych wzorów kulturowych: stylów bycia, mówienia, ubierania się, rozrywki, 
twórczości artystycznej itp. (młodsze pokolenie socjalizuje pokolenie starsze („Pokolenie X”), „zeros” np. osoby z pewnego pokolenia nie 
umieją obsłużyć video, komputera)

3

SOCJALIZACJA   ANTYCYPUJĄCA,   WYPRZEDZAJĄCA   →   istnieją   grupy   społeczne,   do   których   chcielibyśmy   należeć; 
naśladowanie, aspirowanie do pewnej grupy – cechy zewnętrzne, sposoby zachowania itd.; naśladowanie reguł i wzorów, a zwłaszcza 
sposobu i stylu życia środowisk, do których aspirujemy i w których chcielibyśmy zostać zaakceptowani
AKULTURACJA →  wdrażanie jednostki do nowego kręgu kultury:



kompetencja jednokulturowa  – przyswojenie idei, przekonań, norm, wartości, symboli charakterystycznych dla tylko jednej, 
konkretnej kultury



kompetencja   wielokulturowa   –  (kosmopolityczna)   znajomość   i   umiejętność   stosowania   wielu   różnych   wzorów   życia   i 
różnorodnych idei pochodzących z kilku kultur

Czy jednostka może obyć się bez socjalizacji? Stanowiska mówiące o socjalizacji:
 socjalizacja niezbędna do istnienia człowieka w pełni, jako istoty biologicznej i społecznej
behawioryzm – proces uczenia się, system nagród i kar
psychoanaliza (Freud) – w człowieku istnieją dwie siły, które się nawzajem zwalczają:
      id (to) – coś, co wynika z biologii człowieka
      superego – przekaz społeczny (sumienie)
       ­ nasza osobowość
SUPEREGO   →  domena   osobowości,   w   której   zakodowane   zostają   reguły   kulturowe   –   nakazy   i   zakazy   dotyczące   właściwego 
postępowania – powodujące dyskomfort psychiczny, zwany poczuciem winy lub wstydu, w przypadku ich naruszenia
UOGÓLNIONY   INNY  →  to  termin używany   w  socjologii   i  psychologii  społecznej,  określający  ogólne  reguły  społeczne,  normy  i 
wartości, które jednostka społeczna zaczyna dostrzegać w procesie socjalizacji wtórnej i pojmować, że reguły, według których działa, nie 
są regułami tylko jej znaczących innych, czyli bliskich osób, z którymi się utożsamia, ale są one ogólnie przyjęte w społeczeństwie.
ZNACZACY INNY →  osoba znacząca – osoba, która w procesie socjalizacji odgrywa istotna rolę przy kształtowaniu się osobowości 
jednostki społecznej, w socjalizacji pierwotnej są to rodzice lub rzadziej opiekunowie, w socjalizacji wtórnej mogą to być inne osoby 
wywierające znaczny wpływ na system wartości lub wzorce zachowań jednostki – nauczyciele, księża, zwierzchnicy w pracy zawodowej, 
małżonkowie – zależnie od sytuacji, w jakiej znalazła się jednostka, oraz od wcześniej  już ukształtowanych struktur osobowości, od 
znaczących innych jednostka społeczna uczy się, często poprzez naśladownictwo, odgrywania podstawowych dla danego społeczeństwa 
ról społecznych
STOSUNEK SPOŁECZNY (P. Sztompka) → normatywnie określony schemat oczekiwanych interakcji między partnerami zajmującymi  
pewne pozycje społeczne i pełniącymi związane z nimi role
 
M. Mauss,  
 Socjologia i antropologia
 
imię jednostki nie było przyporządkowane jej konkretnie, lecz określonej pozycji społecznej (imiona zmieniają się)
 indywidualność uzależniona od grupy społecznej
chrześcijaństwo – chęć bycia niezależnym
 
D. Morris,  
 Ludzkie zoo,  Naga małpa
 
Cechy uzyskane przez człowieka w drodze ewolucji:
owłosienie (mniejsze)
 dwunożny chód









wyprostowana postawa
częściowo roślinożerny i mięsożerny (współpraca)
podział ról: kobietamężczyzna (związek monogamiczny)
człowiek rozwinął możliwości zabijania chęcią zdobywania pożywienia
nasze zachowania uwarunkowane przez biologię
rozwój mózgu człowieka do 23 roku życia
długi proces socjalizacji

Treści ogólne:

4









bezosobowe relacje międzyludzkie – kontrola społeczna
podwójny status – wpływ na nasze zachowanie społeczne (nie ma barier zachowania w stosunku do obcych)
altruizm
„prawa izolujące”, wojna
walka o status, zastępstwo superstatusu (skutki społeczne, polityczne)
wytwarzanie się odrębnej kultury, symboliki, obyczajów
niemożliwe jest utworzenie społeczeństwa globalnego



dekalog dominacji; cechy: zjawisko patologicznej władzy, podejmowanie decyzji przy minimum informacji
plemię – superplemię – zaniedbanie życia rodzinnego (dopiero w społeczeństwie przemysłowym)
zjawisko naśladowania statusu
konsekwencjefrustracja ludzi, przeadresowanie agresji, samobójstwo, samobójstwo rozszerzone
ewolucja kulturowa wyprzedziła ewolucję biologiczną






SOCJOBIOLOGIA  →  system badań wszelkich form zachowania społecznego zarówno u zwierząt jak u człowieka (ugruntowana na 
naukach społecznych)
R. Trivers:




zaszokowanie – wzór stanie się nieprawdziwym, nie będą podejmowane postawy altruistyczne
gwałt jest zjawiskiem naturalnym – samiec pokazuje, że ma dobry materiał genetyczny)

E. O. Wilson:



jeden z ojców socjobiologii
„O naturze ludzkiej” 1978

Konrad Zachariasz Lorenz




czym się różni homo sapiens od drapieżnika
„O agresji”, „Tak zwane zło”

Współcześni: Van den Bergh, Raymond, B. Szacka
Podział socjobiologii ze względu na przedmiot zainteresowania: 
*(wykształcił się po II wojnie światowej)




pop – człowiek; nie ma narzędzi, obserwacja porównawcza, międzykulturowa
narrow – inne zwierzęta społeczne niż człowiek (owadyssaki); metody matematyczne, predykcje, prognozy

Socjobiologia opiera się na czterech filarach:
I.
Karol Darwin – przyjęta teza; człowiek podlega ewolucji – pochodzi od zmodyfikowanych gatunków
II.
William Hamilton – teza łącznej wartości dostosowawczej (inclusive fitness)
Trzy tezy Hamiltona:
1) jednostką doboru naturalnego u wszystkich gatunków społecznych nie jest jednostka, grupapopulacja ani gatunek, lecz 
gen
R.   Dawkins  „Samolubny   gen”   –   rozpatrywanie   człowieka   tak   jak   inne   gatunki;   wehikuły   genów;   przekazanie   w 
przyszłość genów; jesteśmy maszynami genetycznymi
2) przekazanie   jak   największej   ilości   swoich   kopii   w   przyszłość   (podstawowy   mechanizm   wyjaśniający   zachowania 
społeczne)
3) nosiciele tych samych kopii genów są osobnikami ze sobą spokrewnionymi – promowanie osobników spokrewnionych 
(nie wyjaśnia zachowań altruistycznych)
R. Trivers – teoria optymizacji – altruizm twardy, altruizm odwzajemniony
M. Smith – teoria gier – zjawisko kultury i konfliktów



III.
IV.

5

 
F. Znaniecki,  
 Ludzie teraźniejsi, a cywilizacja przyszłości
 
 osobowość kulturalna człowieka składa się z różnych aktywnych układów
 człowiek kształtuje samego siebie jako istotę społeczną
organizm umożliwia życie kulturalne i jego istnienie, ale nie determinuje go
 sposób, w jaki człowiek zdobywa środki dla swojego utrzymania warunkuje całokształt jego osobowości
 w   procesie   socjalizacji   istnieje   pewna   natura   wrodzona   człowieka,   oraz   spora   doza   indywidualności   niesprawdzalnej   i 
niedefiniowalnej przez naturę
 część osobowości kulturalnej – osobowość społeczna wymagana do uzyskania osobowości kulturalnej
biologia ludzka wpływa na osobowość kulturalną
 osobowość poznawczą nabywamy w toku uczenia się (wtórna)
 osobowość techniczno­ekonomiczna kształtuje świadomość
Integracja aktywnych układów:
OSOBOWOŚĆ  POZNAWCZA  →  wynik związków strukturalnych i genetycznych, jakie zachodzą między systemami kulturalnymi,  
należącymi do tej samej obiektywnej dziedziny kultury
OSOBOWOŚĆ SPOŁECZNA → uczestnictwo w unormowanych systemach społecznych
KRĄG SPOŁECZNY → jednostka będąca ośrodkiem zainteresowania jest połączona z innymi unormowanymi stosunkami społecznymi i 
ogół   tych,   którzy   się   nim   interesują   wspólnie,   z   jednej   strony   wymaga   od   niego,   by   jego   zachowanie   się   było   zgodne   z   jakimiś 
normatywnymi wymaganiami, z drugiej strony zapewnić mu się stara pewne świadczenia
ROLA OSOBISTA → wzór osobowy, według którego jednostka i krąg ujmują i kształtują jego osobę, który jest narzucony mu i przyjęty 
przez nią jako jej indywidualna rola w danym kręgu
OSOBA   SPOŁECZNA  →   indywidualny   człowiek   w   określonej   roli   osobistej,   którą   faktycznie   odgrywa   w   odpowiednim   kręgu 
społecznym
DĄŻNOŚCI OSOBOTWÓRCZE → dążności do kształtowania własnej osoby według danego wzoru osobowego
WSPÓŁCZYNNIK HUMANISTYCZNY → postawa metodologiczna, określająca nastawienie badawcze względem przedmiotu badań, 
koncepcja   ta   mieści   się   w   teoretyczno­metodologicznej   orientacji   nazywanej   socjologią   humanistyczną,   ogólna   idea   współczynnika 
humanistycznego polega na tym, aby analizować działania społeczne z uwzględnieniem ich znaczenia dla aktorów działających, innymi 
słowy, badacz powinien brać pod uwagę, co dane działania znaczą dla aktorów działających, starać się przyjmować "punkt widzenia" 
badanych,   koncepcje   znaczeniowo   zbliżone   do   współczynnika   humanistycznego:   rozumienie   (Verstehen)   Maxa   Webera,   wczuwanie 
(Einfuehlung) Wilhelma Dilthey'a, empatia Stanisława Ossowskiego.
Wzór osobowy:
JAŻŃ ODZWIERCIEDLONA  →  osobnik ujęty tak, jak przedstawia się sobie samemu, gdy uświadamia lub wyobraża sobie, że jest  
przedmiotem zainteresowania pewnego kręgu społecznego; powstaje u osobnika w związku z odbiciem tego przedstawienia, które w jego 
mniemaniu inni ludzie o nim mają




ciało – wygląd zewnętrzny, akcenty kładzione są na te cechy, na które uwagę zwraca otoczenie
psychika – zachowanie otoczenia wskazuje, jakie cechy psychiczne ważne są w danej roli społecznej

STAN  SOCJALNY  →  całokształt  tych praw,  które osobnikowi przyznaje  i stara  się zapewnić  dany krą  społeczny,  bądź  z własnej 
inicjatywy, bądź działając z ramienia  i pod kontrolą większej  wspólnoty lub grupy; prawom  tym odpowiadają obowiązki  względem 
osobnika ze strony uczestników kręgu, których wykonywania krąg od nich wymaga
stanowisko moralne – prawo (obyczajowe lub ustawowe) osoby społecznej do tego, by być traktowaną jako 
mniej lub więcej ważny przedmiot czynnych obowiązków moralnych, prawo wymagania, aby uczestnicy kręgu w postępowaniu 
względem niej objawiali czynnie pozytywne dążności społeczne (ważną rolę odgrywa hierarchia stanowisk)



6

pozycja   ekonomiczna  –   przyznane   osobnikowi   przez   dany   krąg   społeczny   prawo   do   utrzymywania   bytu 
moralnego na pewnym poziomie



sfera bezpieczeństwa  – wszystkie te wartości człowieka, które dany krąg społeczny uznaje za słusznie do 
niego należące i które chroni od uszkodzenia przez ujemne działanie innych 



sfera prywatności – wszystkie te czynności osobnika, które dany krą świadomie wyłącza z zakresu regulacji 
społecznej, traktuje jako sprawy ściśle osobiste, „prywatne”



FUNKCJA SPOŁECZNA → ogół obowiązków, jakie osoba posiada w danym kręgu społecznym
zadanie   rzeczowe  –   zobowiązanie   do   brania   określonego   udziału   w   pewnych   systemach   kulturalnych, 
wspólnych danej osobie i kręgowi



aktywność moralna osoby – osobiste stosunki między daną osobą a uczestnikami jej kręgu z osobna lub razem





indywidualistyczna – osoba ma obowiązki wobec jednostek z kręgu

zespołowa – osoba ma obowiązki względem całego kręgu 
ZNACZENIE ŻYCIOWE → wpływ, jaki odgrywanie przez danej roli wywiera:

na jego własne życie (znaczenie subiektywne)

na życie kulturalne i społeczne jego środowiska (znaczenie obiektywne)
***
DĄŻNOŚĆI SPOŁECZNE → dążności do zajęcia określonej pozycji w kręgu społecznym: 
 zróżnicowanie w ustosunkowaniu jednostki względem kręgu społecznego



dążności   do   przystosowania   osobistego  –   człowiek   dobrowolnie   stara   się   odpowiedzieć   wymaganiom   kręgu 
społecznego – usiłuje odegrać tę rolę, którą krąg mu narzuca i tak, jak krąg tego żąda





dążności do samodzielności społecznej  – człowiek stara się urzeczywistnić własne sprawdziany osobowe i wybiera 
sam swoją rolę, a przynajmniej odgrywa nadaną mu rolę tak, jak sam uważa za najlepsze
zróżnicowanie w nastawieniu pesymistycznym lub optymistycznym względem własnej osoby społecznej




dążności ekspansyjne – dążność do rozszerzania własnej roli
dążności restrykcyjne – poczucie własnej małowartościowości

TYPY BIOGRAFICZNE → osoby ukształtowane w wieku wychowawczym głównie pod wpływem określonej klasy kręgów:





ludzie dobrze wychowani – największy wpływ kręgów wychowawczych
ludzie pracy – największy wpływ kręgów pracy

ludzie zabawy – największy wpływ kręgów zabawy
Inne typy biograficzne:




ludzie biograficznie przeciętni – brak przewagi wpływu jednego kręgu czy jednej dążności





nadnormalny – wykonuje role w sposób innowacyjny, pozytywny, chce je ulepszać

ludzie zboczeńcy – biografie nie podpadają pod żadną z powyższych klas

podnormalny – wykonuje role społeczne w sposób nieprawidłowy 
w USA potrzebny nowy typ biograficzny – „ludzie mądrzy a dobrzy”

7

2. Grupy społeczne i ich typologia
Zbiór społeczny. Kategoria społeczna. Grupa społeczna. Klasyfikacja grup.
 
J. Mucha,  
 Cooley
 
Charles   Horton   Cooley   (1864   –   1929)  –   amerykański   psycholog   społeczny   i   socjolog,   zaliczany   do   przedstawicieli   pragmatyzmu 
społecznego; studiował na Uniwersytecie Michigan; doktorat z ekonomi; profesor na Uniwersytecie w Ann Arbor, w 1917 roku zostaje 
przewodniczącym American Society
 jednostki   nie   istnieją   poza   społeczeństwem,   a   rozwój   osobowości   odbywa   się   dzięki   procesowi   uczenia   się   poprzez 
komunikowanie się z innymi ludźmi




koncepcja jaźni odzwierciedlonej – stanowiącej podstawowy element osobowości jednostki
pojęcie grup pierwotnych – w których w procesie socjalizacji kształtuje się jaźń odzwierciedlona (jako pierwszy wprowadził to 
pojęcie)

GRUPY PIERWOTNE:
 charakteryzują się zażyłym obcowaniem i współdziałaniem
 odgrywają podstawową role w kształtowaniu natury społecznej i ideałów jednostki
jedność grup pierwotnych związana z harmonią, miłością (jednak jest zróżnicowana)
forma grup zależy od konkretnego stanu cywilizacji
 tworzenie się zażyłości i więzi w grupie
 pierwotność jako danie jednostce najwcześniejszego, najpełniejszego doświadczenia społecznej jedności
 są źródłem życia dla jednostki oraz dla instytucji społecznych (mają uniwersalną naturę)
 są uniwersalne, czynią nas ludźmi, konstytuują naszą społeczną naturę
 grupy pierwotne – stosunki pokrewieństwa, przyjaźni, sąsiedztwa
Uniwersalne sfery grup pierwotnych: (nie zmieniają się pod wpływem czasu)
 rodzina
 grupa zabawowa
sąsiedztwo
 grupa starszych wspólnotowego typu
Grupa sąsiedzka:
 odgrywała główną rolę w pierwotnym życiu uczuciowym
 współcześnie  – przemiany w grupie sąsiedzkiej,  zażyłość sąsiedzka przerwana na skutek szerszych kontaktów, to czyni nas 
obcymi
NATURA LUDZKA:






geneza natury ludzkiej ściśle związana z życiem rodzinnym i sąsiedzkim; pewna cecha grup pierwotnych
jest uniwersalna i niezmienna dopóki niezmienna jest grupa pierwotna; rozumiana jako stosunkowo trwały element społeczny; 
stabilna i powszechna, posiada typowe cechy
uczucia i impulsy, które są wyższe niż uczucia i impulsy zwierząt; przysługują ludzkości jako całości (sympatie, sentymenty
miłośćresentymentambicja, próżność, cześć oddana bohaterom, poczucie społecznego dobra i zła itd.)
nie jest czymś istniejącym odrębnie w jednostce, lecz naturą grupową, czy pierwotną fazą rozwojową społeczeństwa (prosty i 
ogólny warunek istnienia społecznego umysłu)

 
J. Szczepański,  
 Elementarne pojęcia socjologii
 
ZBIÓR SPOŁECZNY →  pewien ogół osób wyróżnionych na podstawie cechy wspólnej przez obserwatora zewnętrznego (bez względu  
na to czy ludzie uświadamiają sobie posiadanie tej cechy; osoby te nie muszą być połączone więzią)
KATEGORIA SPOŁECZNA → ogół osób wyróżnianych na podstawie cechy wspólnej, ważnej społecznie (inaczej grupy statystyczne)
pojęcie typowo statystyczne

8


kategorie społeczne mogą się przekształcić w zbiorowość, jeżeli wspólność cechy wyróżniającej staje się podstawą 
powstawania więzi między ludźmi tę cechę posiadającymi
ZBIOROWOŚĆ SPOŁECZNA  →  dowolne skupienie ludzi, w którym wytworzyła się i utrzymuje, chociażby przez krótki czas pewna 
więź społeczna
 zaliczamy do niej: grupy społeczne, klasy i warstwy społeczne, społeczeństwo, społeczeństwo globalne, grupy celowe, naród
KRĄG   SPOŁECZNY  →   zestaw   typowych  innych   pozycji,  z  którymi  dana  pozycja  jest  powiązana,   wyznaczający   typowe  kierunki 
interakcji i selekcjonujący typowych partnerów, z którymi nawiązuje kontakt każdy, to pozycję tę zajmuje (styka się jednostka pełniąc rolę 
społeczną); zespoły osób (nieraz o zmiennym składzie), spotykające się stale i utrzymujące stałe styczności osobiste, lecz nieposiadające 
wyraźnej zasady odrębności ani wykrystalizowanej organizacji wewnętrznej
 niektórzy   socjolodzy   uważają   kręgi   za   rodzaj   grup   społecznych;   J.   Szczepański   nie   zgadza   się   z   tym   –   brak   organizacji 
wewnętrznej w kręgach, tak jak w grupie społecznej
 krąg wywiera mniejszy wpływ na postępowanie członków niż grupa, gdyż nie posiada rozbudowanego systemu sformalizowanej 
kontroli, a ponadto w kręgu brak stałych stosunków, a zatem i trwałych obowiązków członków wobec siebie
POZYCJA   PERMETYCZNA  →   każda   z   pozycji   wchodzących   do   kręgu   społecznego,   usytuowana   na   „perymetrze”   kontaktów   i  
interakcji, jakie najczęściej nawiązuje każdy, kto zajmuje jakąś pozycje społeczną
ŚRODOWISKO SPOŁECZNE  →  układ przedmiotów i innych organizmów żywych, które otaczają człowieka i wywierają jakiś wpływ 
na procesy zachodzące pod naskórkiem jego organizmu
środowisko społeczne można rozpatrywać w dwojaki sposób
Dwie definicje środowiska społecznego:
subiektywna – pewien zestaw przedmiotów, który znajduje się poza organizmem, ale na ten organizm oddziałuje
obiektywna – wszystko to, co znajduje się poza organizmem, niezależnie od tego, czy wywiera na ten organizm wpływ czy nie
WSPÓLNOTA   →  zbiorowość   połączona   dość   silnie   więzią   społeczną,   terytorialna,   która   zaspokaja   własne   potrzeby   (np.   wieś), 
zbiorowość terytorialna, w ramach której członkowie mogą zaspokajać swoje podstawowe potrzeby i wskutek tego zbiorowości tego typu 
mogą być względnie samowystarczalne, a czasem nawet względnie odizolowane
 społeczności są zazwyczaj stosunkowo niewielkie, występuje w nich więź sąsiedzka
GRUPA SPOŁECZNA → minimum trzy osoby połączone ze sobą więzią społeczną, posiadające pewne wspólne wartości i oddzielone 
od innych zbiorowości wyraźną zasadą odrębności
Czynniki istotne dla powstania grupy:

organizacja wewnętrzna, formy kontroli i wzory działania

wartości niezbędne do funkcjonowania: ośrodek skupienia, symbole, idee wyrażające cele i przedmioty materialne
niezbędne   jest   poczucie   przynależności   do   grupy   (poczucie   „my­oni”),   świadomość   „my”   –   u   Znanieckiego 
„współczynnik humanistyczny”

„zasada odrębności” – to, co różni grupę od innych grup i zbiorowości, i co członkowie uważają za podstawę cech 
wyróżniających ich od członków innych grup



Organizacja wewnętrzna grupy:
Każda grupa stawia swoim członkom różne wymagania i wymaga przystosowania się do jej wartości:



wzór fizyczny (pozytywny – cechy wymagane lub negatywny – cechy niepożądane)  ­ wygląd zewnętrzny lub negatywne 
określenie, jaki człowiek nie powinien być



wzór moralny – zespół cech moralnych, jakie członek powinien przejawiać w swoim postępowaniu – jego naruszenie spotyka się 
z surowszą represją niż naruszenie wzoru fizycznego

ZADANIA GRUPY → ustalone i świadomie zdefiniowane stany rzeczy i zjawiska, które grupa jako całość chce osiągną lub wywołać

9

ZASADA ODRĘBNOŚCI  →  zapewnia identyczność grupy, odróżnia ją od kręgu i społeczności lokalnych (wiadomo, kto należy, a kto  
nie) – jej zmiana zmienia charakter grupy
WOLA ZBIOROWA GRUPY → suma lub synteza dążeń członków do realizowania zadania zbiorowego

przejawia się konsekwentnym i efektywnym realizowaniem zadań grupy

jest wywoływana przez realizację zadań grupy
SOLIDARNOŚĆ GRUPY → poczucie wspólności, identyfikacja poszczególnych jednostek należących do grupy z innymi członkami
WARTOŚCI:
w sposób szeroki: materialne i niematerialne
w sposób wąski: niematerialne
GRUPY CELOWE  →  grupy, które zostały organizowane planowo dla realizacji tylko jednego celu lub jednej grupy celów i w których 
istnieje tylko więź sformalizowana ze względu na osiągnięcie danego celu (brak więzi osobistej, uczuciowej, dominuje więź rzeczowa i 
stosunki oparte na stycznościach rzeczowych)
Atrybuty:
 charakter kontraktowy
atmosfera impersonalności
 silnie zhierarchizowana
 posiada wyodrębnioną strukturę
Powstawanie grup celowych:
potrzeby ludzkie i dążenie do ich zaspokojenia
przekształcenie się potrzeb w interesy
interesy przekształcają się w cele (konkretyzacja interesu)
kolejne realizacje celów są etapami na drodze realizacji interesów
Więź w grupach celowych:

charakteryzuje się istnieniem rozbudowanego systemu instytucji i urządzeń sformalizowanych, pozwalających na 
współpracę ludzi, którzy nie spotykają się bezpośrednio, którzy są zainteresowani tylko tymi cechami innych członków, które są 
potrzebne dla osiągania założonych celów, i które pozwalają kierować dążeniami i działaniami członków w sposób koordynujący 
ich działania dla osiągania założonych celów

organizacja   musi   prowadzić   do   wytworzenia   hierarchii,   kierownictwa,   sformalizowanych   form   stosunków 
regulujących podział pracy i ustalający zasady kierownictwa

wytworzenie „atmosfery impersonalności”, tzn. sposobu załatwiania spraw w sposób sformalizowany, określony 
przepisami w imię efektywności, uniezależniony od ingerencji osobistych postaw i dążeń indywidualnych członków
Tendencje w grupach celowych (zrzeszeniach):
IMPERATYW ORGANIZACYJNY →  tak nazywane są te cztery tendencje 

tendencja do jedności, do jednoczenia się, konsolidacji zrzeszeń pokrewnych czy podobnych
tendencja do koordynacji i centralizacji

powstanie kategorii wyspecjalizowanych kierowników, ekspertów, organizatorów i techników wyspecjalizowany w 
wykonaniu zadań technicznych, w kierowaniu zrzeszeniem i osiąganiu wysokiej efektywności

powstanie zamkniętej grupy wysokiego kierownictwa stojącego na czele, odrywanie się kierownictwa od mas



 
F. Tönnies,  
 Wspólnota i stowarzyszenieRozprawa o komunizmie i socjalizmie jako empirycznych formach kultury
 
Ferdynand  Tönnies  (1855 – 1936)  – niemiecki socjolog i filozof, założyciel  Niemieckiego Towarzystwa Socjologicznego; otrzymał 
doktorat z zakresu filologii klasycznej; przez ponad 50 lat prowadził zajęcia i wykłady na uniwersytecie w Kilonii

10



koncepcje Gesellschaft i Gemeinschaft, kategorii tych używał głównie jako podstawowego wyróżnika podziału wszystkich typów 
grup społecznych na pierwotne i wtórne

ZWIĄZEK  →   grupa   utworzona   pod   wpływem   wzajemnego   oddziaływania;   istota   lub   rzecz   o   wspólnym   działaniu   wewnętrznym   i 
zewnętrznym
WSPÓLNOTA → trwała forma współżycia (ogarniająca wszystkich), „żywy organizm” – coś naturalnego
 ma charakter wspólnoty, gdy we współżyciu przeważają sytuacje wzajemnego poparcia i afirmacji
 im mniej ludzie pozostający w styczności czuja się związani ze wspólnotą, tym bardziej występują wobec siebie jako wolne 
podmioty swej woli i możliwości działania
 wspólne dobra – ludzie ze wspólnoty korzystają z nich
 naturalne prawo – porządek współżycia, wyznacza właściwą dziedzinę lub funkcję, zakres obowiązków i uprawnień





rozwój – industrializacja niesie ze sobą nie tylko pozytywne skutki
„utracona wspólnota” (Nowak) – pusta przestrzeń pomiędzy jednostką a państwem, brak nieformalnych grup społecznych
epoka przemysłowa – więzi stają się coraz słabsze, zanika wspólnota, pojawia się stowarzyszenie; w 1912 roku II wydanie pracy, 
w którym autor wycofuje się z tej myśli: wspólnota i stowarzyszenie to dwa typy skrajne, idealne (typy te odnoszą się do 
rzeczywistości, jednak niekoniecznie identyczne)

Typy wspólnot:
1)
WSPÓLNOTA KRWI – POKREWIEŃSTWO:

naturalna jedność – wspólny stosunek do istoty człowieczeństwa

dom, wspólnota nie jest uzależniona od bliskości przestrzennej

pragnienie bliskości – zaspokojenie potrzeby miłości

autorytet naturalny ­ ojciec
2)
WSPÓLNOTA TERYTORIUM – SĄSIEDZTWO:







3)











jej wyrazem jest współzamieszkiwanie; więź życia animalnego
wspólny stosunek do posiadanej ziemi
wspólnoty wiejskie
styczności, przyzwyczajenie
współzamieszkiwanie podstawą wspólnoty, ale nie warunkiem
autorytet – książę, jego źródłem jest władza i potęga
WSPÓLNOTA DUCHA – PRZYJAŹŃ:
wspólne, jednomyślne działanie, więź życia mentalnego
stosunek do świętych miejsc i bóstw
wspólnota ducha
niezależna od pokrewieństwa i sąsiedztwa
w celu utrwalenie – swobodne i częste kontakty
powstała na skutek zgodnej pracy i jednolitego sposobu myślenia
czczona boskość – nadaje przyjaźni żywą i trwałą postać
więź duchowa
powstają na skutek przypadku bądź wolnego wyboru
autorytet – wspólna dla wszystkich osoba „mistrza”

STOWARZYSZENIE → przejściowa forma współżycia, mechaniczna, sztuczna; „stykanie się ze sobą niezależnych osób”
KAPITAŁ KULTUROWY → sieć nieformalnych powiązań społecznych, które umożliwiają trwałość społeczeństwa
Grupy społeczne istnieją, gdyż ludzie chcą się łączyć: 




spontanicznie (wola organiczna)
refleksyjnie (wola racjonalna, arbitralna)

CECHA

WSPÓLNOTA

STOWARZYSZENIE

11

wola

organiczna

arbitralna

powstanie

od początku istnienia ludzkości

epoka przemysłowa, industrializacja

trwałość

trwała

nietrwałe, przejściowe

zasada powstania 
więzi

umowa

wyrachowanie, kalkulacja

uczestnictwo

całą swoją osobowością

konkretną, wyróżnioną rolą społeczną

środki kontroli 
społecznej

tradycjaobyczaj

prawo

własność

zbiorowa

prywatna

czym kierują się 
ludzie

wiara, elementy zinternalizowane tkwiące 
w człowieku

wzgląd opinii publicznej, zewnętrzne formy 
kontroli społecznej

Wspólnotę i stowarzyszenie opisuje się za pomocą różnych metafor

 
J. Turowski,  
 Socjologia. Małe struktury społeczne
 
ZBIÓR, ZBIOROWOŚĆ → pewna statystycznie wyodrębniona grupa ludzi
KATEGORIA SPOŁECZNA → zbiorowość wyróżniona ze względu na społecznie ważną cechę
ZBIOROWOŚĆ SPOŁECZNA → zbiorowość, której członkowie pozostają w stosunkach społecznych, wiążących ich – wytworzyły one 
wewnętrzną organizację i jej członkowie pozostają interakcji społecznej
GRUPA SPOŁECZNA  →  zbiór ludzi, którzy w dążeniu do wspólnych wartości związani są więzią społeczną i wytworzyli wewnętrzną 
organizację
Minimum osób, aby grupa społeczna mogła zaistnieć:



dwie osoby dają pewność istnienia stosunku społecznego (J. Wiatr też uważał, że wystarczą dwie osoby), ale większa ich liczba 
daje większe możliwości,  pewne  zjawiska  związane  z grupą  społeczną mogą zaistnieć  dopiero  przy grupie  trzech osób 
(koalicjamediacja, reprezentowanie)



w miarę wzrostu liczebności grupy rośnie liczba możliwych stosunków interpersonalnych w postaci interakcji – [n(n­1)]/2

Wpływ liczebności członków na pozostałe elementy konstytutywne:

zwiększenie liczby członków zwiększa możliwość osiągnięcia celów w grupach zadaniowych, jeśli zadania są podzielne

zwiększenie   liczby   członków   zmniejsza   jednolitość   grupy,   powoduje   różnice   w   poglądach,   zmniejsza   zgodność   w 
ujmowaniu celów i zgodność działań

w grupach dużych częstotliwość i poziom komunikacji są niższe niż w grupach małych – wyższy poziom komunikowania 
podnosi lojalność wobec grupy

tylko proste idee są w stanie poruszać masy – to, co ma być wspólne dla wszystkich musi zostać przystosowane przez 
najprymitywniejszych (Georg Simmel)
PRAWO OLSONA → im większa liczebność grupy, tym mniejsza tendencja do aktywnego uczestnictwa członków grupy w jej działaniu
PRAWO PARKINSONA → rozrost grupy nie jest funkcjonalnie uzasadniony

Wpływ wartości wspólnych czy organizacji wewnętrznej na liczebność grupy:
 grupy elitarne dążą do ograniczenia napływu nowych członków



każda grupa określa  wzór fizyczny i moralny, jaki członek grupy powinien spełniać – daje to grupie środki identyfikacji  i 
odrębności

12

WARTOŚCI   WSPÓLNOGRUPOWE  →   wspólne   wartości,   jakie   członkowie   zbiorowości,   przez   swe   współdziałanie   osiągają   lub  
osiągnąć zamierzają
 grupa społeczna polega na skupianiu się zbioru ludzi wokół wspólnych wartości
 zadania są pożądanymi stanami rzeczy, czyli wartościami, jakie zamierzają osiągnąć
FUNKCJA GRUPY → co dana grupa wnosi, jaki jest jej wkład i znaczenie dla innych systemów społecznych, jakie są rezultaty i skutki  
jej działania (mogą być jawne i ukryte)
WIĘŹ SPOŁECZNA (więź grupowa)  →  fakt uzależnienia się bądź zjednoczenia się członków danego zbioru ludzi wokół określonych 
wartości czy pełnionych funkcji społecznych

więź jest więc ogółem stosunków społecznych wiążących członków w danym zbiorze ludzi oraz postaw członków 
tego zbioru do grupy jako całości
Stosunek społeczny wiążący członków grupy:
 zorganizowany system elementów składowych grupy, który obejmuje instytucje grupowe, stosunki społeczne itp.
 ma zapewnić trwanie i rozwój grupy
 organizacja grupy zapewnia współżycie członków grupy
Świadomość grupowa:
 zespala i jednoczy jednostki w jedną całość społeczną jakiegoś rodzaju
Dwuaspektowy (strukturalno­świadomościowy) charakter więzi społecznej
Trojakie rozumienie więzi grupowej:



psychospołeczne – świadomość grupowa, jako poczucie łączności

August Comte – naturalne dążenie do współdziałania

identyfikacja realna ( rzeczywiste członkostwo) i potencjalna (aspiracja do członkostwa)

więź   dystrybutywna   (łączność   jest   następstwem   łączności   z   jednostkami)   i   więź   kolektywna 
(łączność z celami)

strukturalne – istnienie zależności wzajemnych, wynikających z podziału funkcji w organizmie społecznym (Herbert Spencer)
            Ogół stosunków społecznych wiążących jednostki w grupie:
• podstawa zależności
o
obiektywna – wynikające ze struktury społeczeństwa



o



o
o

subiektywna – wynikające z indywidualnych zamierzeń jednostki
układ wzajemnych zobowiązań i uprawnień
system wzajemnych czynności regulowanych przez partnerów
dwuaspektowe:
dające się rzeczowo określić wspólności i związki między ludźmi
stany i akty świadomości

Typologia więzi według Pawła Rybickiego:



więź naturalna  – występuje w grupach społecznych, w których pochodzenie i pokrewieństwo tworzą podstawy społecznego 
powiązania ludzi i ich wzajemnej przynależności



więź zrzeszeniowa  – powstaje na zasadzie dobrowolnych związków kreowanych przez ludzi, którzy przystępując do danego 
zrzeszenia uzależniają się wzajemnie od siebie i zobowiązują do odpowiednich działań



więź stanowiona – jest przeciwieństwem więzi zrzeszeniowej i występuje w takich zbiorowościach, w których podział członków 
i systemy styczności i stosunków zostają narzucone z zewnątrz lub ustalone siłą czy też prawem stanowionym przez szersze 
grupy społeczne

Wewnętrzna organizacja grupy:
POZYCJA   SPOŁECZNA  →   wiązka   uprawnień   i   obowiązków   pojmowanych   nie   w   sensie   prawnym,   ale   jako   splot   uprawnień   i  
obowiązków społecznie przez otoczenie uznawanych za przysługujące danej jednostce lub kategorii jednostek czy też jako obowiązki 
oczekiwane, żądane lub kierowane przez otoczenie w stosunku do danej osoby czy danych osób

13

ROLA SPOŁECZNA  →  rodzaj, zakres i wzory czynności, jakie jednostka wykonuje czy powinna wykonywać w imieniu i na rzecz  
grupy, wynikające z zajmowanej przez nią pozycji społecznej
INSTYTUCJA  →  zespoły ról i stanowisk, obejmujące czynności określone publicznie, a skierowane do realizacji funkcji grupy, oraz  
zespoły osób czynności te sprawujących przy użyciu przydzielonych im urządzeń i odpowiednich środków rzeczowych
Znaczenie:

umożliwiają realizowanie celów przez grupę

skłaniają jednostki i podgrupy do wykonywania ról im przydzielonych

zapewniają wewnętrzną spójność grupie

zapewniają ciągłość grupie
WŁADZA → uprawnienie i możność wpływania na postępowanie innych
Typy panowania idealnego wg Maxa Webera:

legalny

tradycjonalistyczny

charyzmatyczny
Typy przywództwa wg Lewina:

model autokratyczny

model demokratyczny

model laissez faire
Sześć płaszczyzn stosunków między przełożonym i podwładnym:

komunikacja

podejmowanie decyzji

rozkład odpowiedzialności

sposób kontroli, stosowanie systemu kar i nagród

zakres dyscypliny

miejsce przełożonego w strukturze grupy
KOMUNIKACJA  W  GRUPIE  →  polega  na  przekazywaniu  informacji   między   uczestnikami   życia   społecznego,   a  dokonuje  się  za 
pomocą języka i różnych znaków oraz symboli
Funkcje:




funkcja informacyjno­organizatorska – przekazywanie wiadomości między stanowiskami w grupie
funkcja motywacyjno­inspirująca – wytworzenie atmosfery zaangażowania i wspólnoty wśród członków grupy

Elementy systemu łączności:
NADAWCA  →  powinien przekazywać treści ważne i znaczące, nowe, dostosowane do potrzeb odbiorcy, interesujące go i zapewniające  
mu aktywny odbiór, uczestnictwo w recepcji wiadomości (dezyderaty socjotechniczne)
MEDIA
KANAŁY INFORMACJI (wg Barnarda)
 warunki sprawnego funkcjonowania:

wszystkie kręgi winny być zawiadamiane o istnieniu odpowiednich kanałów i sposobie 
korzystania z nich

objęcie   kanałami   wszystkich   stanowisk   i   połączenie   ich   z   centralnym   ośrodkiem 
dyspozycyjnym

uczynienie kanałów możliwie najkrótszymi

wykorzystanie całego kanału przy przekazie informacji

zapobieganiu przerywaniu przepływu informacji

kontrola autentyczności przekazywanych informacji
 modele:
            DYSTANS →  odległość jednego stanowiska od następnego (suma dystansów)

koło

„łańcuch” ­ poziomy

14





właściwości


ilością stanowisk



„koncentryczny” – oś, gwiazda
„hierarchiczny”
w zależności od systemu kształtuje się przepływ informacji
najkorzystniejsze jest stanowisko, które pozwalana bezpośrednie połączenie z największą 
najgorsze jest stanowisko na uboczu
najkorzystniejszy jest system z największą ilością połączeń bezpośrednich


ODBIORCA
3. Kultura jako wytwór życia społecznego – różne ujęcia
Pojęcie kultury. Kultura duchowa i materialna. Korelaty kulturowe. Globalne i selektywne rozumienie kultury.

 
S. Czarnowski,  
 Kultura
 








inteligencja twórcza – cecha gatunkowa i biologiczna, pozaspołeczna
konieczność rozwoju w rozwoju kultury, która sprawia, że każdorazowy jej stan jest warunkiem stanu jej następnego, twórczość 
jednostek pomnaża lub zmienia to, co było przed nimi
tylko jednostka, która nie jest osamotniona i współpracuje z innymi przyczynia się do budowania gmachu kultury
społeczeństwo   –   nie   tylko   zbiór   jednostek,   także   to,   co   jest   za   nimi   i   pomiędzy   nimi   (ogromna   masa   dóbr   materialnych, 
praktykowanych sposobów opanowania i wyzyskania przyrody, narzędzi, technik, teorii, obyczaje, formy obcowania, praktyki 
religijne, etykaestetyka)
dzięki zbiorowości człowiek uczy się być istotą kulturową – zbiorowości zorganizowanej, przechowującej zdobycze duchowe i 
materialne i pomnażającej je



cywilizacja  –   pewien   stopień   kultury   najwyższy   zakładający   w   rozwoju   ogólnym   ludzkości   przebycie   poprzednich   stopni 
niższych – pierwotności, barbarzyństwa



kultura   jednostki  –   fakt   różnicowania   psychiki   indywidualnej   w   wyniku   skrzyżowania   się   wielu   różnych   wpływów 
kulturowych, zgromadzeniu, wytworzeniu i zespoleniu się z nią zróżnicowanych elementów kultury
nie cały dorobek zbiorowości zaliczany może być do kultury; element dorobku kulturowego zaliczany może być dopiero wtedy 
do kultury, gdy będzie dobrem wspólnym szeregu grup ludzkich, gdy oderwie się od jego wytwórcy / wytwórców i będzie mógł 
być przyjęty przez inne grupy, gdy ustali się jako wzór niezależny od przypadkowych okoliczności
im dalej rzecz społeczna postąpiła na drodze zobiektywizowania, tym łatwiej staje się elementem kultury
elementy kulturowe szybko się rozprzestrzeniają – jednak sposób ich użycia może być inny
im bardziej wszechstronne narzędzie – im więcej przedstawia możliwości w sposobie użycia i zastosowania, tym chętniej zostaje 
przyjęte
poznanie kultury jest także kulturą








KULTURA →  całokształt zobiektywizowanych elementów dorobku społecznego, wspólnych szeregowi grup i z racji swej obiektywności 
ustalonych i zdolnych rozszerzać się przestrzennie
 kultura – dobro zbiorowe i zbiorowy dorobek, owoc twórczy i przetwórczy wysiłku niezliczonych pokoleń
 o   kulturze   możemy   mówić   dopiero   wówczas,   gdy   odkrycie,   czy   wynalazek   zostaje   zachowany,   gdy   jest   przekazywany   z 
pokolenia na pokolenie, gdy staje się dorobkiem trwałym zbiorowości ludzkiej, nie przyzwyczajeniem poszczególnej jednostki, 
czy jej mniemaniem osobistym
 kultura – stan w danej chwili, w danej zbiorowości, warunkuje wejście w jej skład nowego odkrycia
 kultura jest w swej istocie zjawiskiem międzygrupowym
 kultura jest zjawiskiem geograficznym – rozszerza się na pewnych obszarach, łącząc w wyższego rzędu wspólnotę zamieszkałe 
tam grupy

 
J. Gajda 
 , Antropologia kulturowa. Wprowadzenie do wiedzy o kulturze
 

 
B. Malinowski 
 , Szkice z teorii kultury
 
 zachowania są uwarunkowane kulturowo

15






powstanie kultury wymusiło powstanie nowych potrzeb z ta kulturą związanych – powstało środowisko wtórne, które wytwarza 
nowe potrzeby wtórne (wytwarzane przez kulturę)
aby zaspokajać potrzeby ludzie muszą łączyć się w grupy – instytucje
kultura składa się z instytucji
metoda badania Malinowskiego – obserwacja uczestnicząca (regulowanie, porządkowanie pewnych zjawisk; sposób analizy – 
narzędzie służące nam do porównywania różnych kultur

KULTURA  →  pewna całość służąca zaspokajaniu potrzeb, które są zaspokajane przez instytucje, które mogą być częściowo połączone 
lub autonomiczne
INSTYTUCJA  →   może   być   częściowo   autonomiczna   lub   połączona,   służy   zaspokajaniu   potrzeb;   zbiorowości   ludzi   powiązanych  
wspólnym zadaniem, wspólnymi regułami i dysponujących wspólnymi urządzeniami technicznymi (na potrzeby pierwotne odpowiada 
pierwotna organizacja instytucjonalna – instytucje zaopatrzenia w żywność, pokrewieństwa, małżeństwa i reprodukcji, ochrony i obrony 
przed zagrożeniami; na potrzeby wtórne odpowiadają instytucje prawne, ekonomiczne, wychowawcze i polityczne), sens każdej instytucji 
jest zrozumiały tylko w kontekście całego swoistego systemu, w którym występuje
Każda instytucja składa się z:
 zasady naczelnej (założonych celów, centralnych wartości)
 personelu
 norm (technicznych lub powinnościowych)
 urządzeń materialnych
 działań podejmowanych przez personel
 funkcji, jaką realnie pełni
HOLIZM →  żaden rys kulturowy nie może być rozpoznany bez innych
RYS KULTUROWY →  najmniejszy element kultury, który daje się wyodrębnić 
KOMPLEKS KULTUROWY →  powiązany zbiór elementów kulturowych o wspólnej treści lub wspólnej funkcji
KONFIGURACJA   KULTUROWA   →  zbiór   różnorodnych   elementów   kulturowych   skupionych   wokół   jednego   obiektu,   idei   czy 
wartości (np. kultura samochodowa)
Potrzeby podstawowe (biologiczne): (związane z natura biologiczną)
 nutrytywne (odżywcze)
 reprodukcyjne
 higieniczne
Potrzeby pochodne: (związane z naturą społeczną)
 instrumentalne – potrzeby ciała



integratywne – potrzeby duchowe

ANALIZA FUNKCJONALNA → najpierw badanie potrzeb
ANALIZA INSTRUMENTALNA → konieczna jest organizacja do zaspokojenia potrzeby

Cechy funkcjonalizmu:



holizm – nie rozpoznaje oddzielnie każdego rysu, kompleksu, konfiguracji, pojmuje kulturę jako całość (pojedynczy element nie 
może być rozpoznawany oddzielnie)





determinizm – żaden z rysów, kompleksów kulturowych nie pojawia się przypadkowo
biologiczna interpretacja natury człowieka – człowiek ma wiele różnych natur (niektóre potrzeby)
statyczne podejście – pomiary w punkcie, nie pokazuje dynamiki zmian

16

INSTYTUCJA (wg Szczepańskiego):
 grupa osób
 ważne istotne role społeczne (np. prokuratorsędzia)
 zespół pewnych środków i urządzeń materialnych służących do
 zespół form organizacyjnych, które zostały powierzone określonym osobom, które pełnią ważne z punktu widzenia społecznego 
funkcje
ZAPÓŹNIENIE   KULTUROWE   →  element   kultury,   który   nie   pasuje   do   innych   elementów   danej   konfiguracji   lub   kompleksu 
kulturowego; coś, co opóźnia, utrudnia zmianę kulturową
PRZEŻYTEK KULTUROWY →  element tradycji kulturowej, który został całkowicie pozbawiony swojej pierwotnej funkcji (teraz pełni 
inną)
AKULTURACJA → proces wdrażania jednostki do kultury innej niż ta, którą nabyła przez wychowanie (socjalizacja)
HOMOGENIZACJA KULTURY →  proces ujednolicania kultury na obszarze danego społeczeństwa, w wyniku mieszania się dwóch 
różnych kultur, charakteryzujący się tym, iż elementy kulturowe zaczynają się do siebie całkowicie upodabniać, np. zwyczaje, moda, 
sposób pisania artykułów w prasie, ich treści itp. zazwyczaj duży wpływ na homogenizacje kultury ma kultura dominująca, która w małej 
mierze przyswaja sobie elementy kulturowe z otoczenia, w którym dominuje, natomiast w znacznym stopniu wpływa na kształtowanie się 
kultur będących w jej zasięgu, wobec homogenizacji przeciwstawne są ruchy kontrkulturowe
 
S. Ossowski,  
 Dzieła 
  rozdz.  
 Kulturowe dziedzictwo grupy społecznej i jego zewnętrzne korelaty
 
Psychologiczna ­ definicję tego typu sformułował Stanisław Ossowski:
KULTURA  →  jest pewnym zespołem dyspozycji psychicznych przekazywanych w łonie danej zbiorowości przez kontakt społeczny i 
uzależniony od całego systemu stosunków międzyludzkich
KORELAT →  składnik korelacji (A → B – jeżeli A to B), A i B są korelatami
A →  B
                                                          korelat            postawy – wzory reakcji uczuciowych,
                                                                                                mięśniowych i umysłowych
KULTURA →  wzór reakcji uczuciowych, mięśniowych, umysłowych (postawy wobec pewnych przedmiotów)
A – korelat może być dwojakiego rodzaju:
 sposób reagowania, technika i styl wytworzenia
 sposób reagowania – wzory reagowania na wytworzone przedmioty


wzory reakcji mogą odnosić się do przedmiotów o różnej ogólności (przedmioty, zespoły przedmiotów)

4. Teorie rozwoju kultury
Ewolucja i wewnętrzne źródła rozwoju kultury. Dyfuzja wzorów kulturowych i jej rodzaje. Funkcjonalizm. Memetyka, socjotyp, mem 
(Memetyczna koncepcja rozwoju kultury). Kulturowe determinanty funkcjonowania systemu społecznego.
 
M. Biedrzycki,  
 Genetyka kultury
 
 przedmiotem ewolucji kulturowej są replikatory kulturowe zwane memami
 nośnikiem memów są geny (osobniki – opakowania dla genów, wehikuły genów)
 zmiany cech kulturowych zachodzą nieporównywalnie szybciej niż zmiany cech determinowanych genetycznie

17







szybkie tempo zmian kulturowych powoduje w konsekwencji odmienny sposób przekazu informacji genetycznych i kulturowych
ewolucje biologiczna i kulturowa wpływają na siebie wzajemnie
wzmacniania wpływu kultury na pulę genową populacji
nie można wykluczyć dziedziczenia cech ukrytych
David Hull – odrzucił koncepcję wehikułów, realnie istniejące idee SA same w sobie replikatorami

MEMETYKA  →  teoria replikatorów kulturowych, koncepcja zakładająca, że ewolucją kultury rządzi pewien powtarzalny mechanizm, 
mający   wiele   cech   wspólnych   z   ewolucja   kulturową,  (ang.   memetics)   to   badania   ewolucji   memów,   czyli   najmniejszych   jednostek 
informacji kulturowej będących jako całość przedmiotem powielania
MEM →  (od słowa memesis – naśladownictwo) odrębna porcja informacji, której fizycznym odbiciem są odpowiadające im struktury w  
mózgach
Sposoby replikacji memów:
 powielają się dzięki przekazowi kulturowemu, czyli naśladownictwu, mogąc przy tym nieznacznie się zmieniać
 można przypuszczać, że znana z ewolucji biologicznej zasada wypierania gorszych replikatorów przez lepsze będzie się tutaj 
stosowała – w ewolucji kulturowej działa dobór naturalny
Nośniki memów:
nośnik memów ze względu na swój stopień komplikacji, żyje własnym życiem, memy mają znaczną autonomię w stosunku do 
genów
 nośnikiem memów są nie tylko uporządkowane w bliżej nieokreślony sposób grupy neuronów, ale również nośniki informacji w 
postaci książek, dyskietek itp.



Bouner – przeciwnie do Dawkinsa twierdził, że nośnik memów składa się neuronów, jest zależny od działania genów, można 
nawet mówić o asymetrycznych zależnościach między genami a memami

Podział replikatorów:



replikatory linii zarodkowej  – potencjalni przodkowie nieskończonej liczby potomnych replikatorów (geny w gametach, gen 
wirusa, geny w potomstwie, gen w genomie, w jednokomórkowcach, cząsteczki związków chemicznych)





replikatory ślepego zaułka – przodki skończonej liczby replikatorów potomnych (nośnik DNA)
replikatory aktywne – ich właściwości wpływają na prawdopodobieństwo powielania się
replikatory pasywne – miałyby nie wywierać wpływu na powielanie się

Przekaz informacji:




informacja genetyczna – przekazywana w drodze transferu pionowego – dziedziczenie
informacja   kulturowa  –   przekazywana   w   drodze  transferu   poziomego,   zachodzi   między   dowolnymi,   zazwyczaj 
niespokrewnionymi osobnikami; ale może być też transfer pionowy

KULTUROGEN  →  materialny wytwór kultury, zachowanie lub konstrukcje myślowe, które stopniowo wpływają na tempo ewolucji w 
mózgu
KOEWOLUCJA  →  współzależności między ewolucją biologiczną a kulturową (może mieć także negatywne skutki np. dziedziczenie 
biedy, może stanowić przykład dryfu memetycznego), współzależna ewolucja dwóch lub większej liczby gatunków, z których w każdym 
zachodzi stopniowe dostosowanie do pozostałych, na zasadzie pewnego rodzaju sprzężenia zwrotnego, koewolucja może mieć miejsce np. 
w przypadku drapieżnika i jego ofiary albo owadów i roślin przez niezapylanych 
SOCJOTYP → w memetyce jest to wynik ekspresji memów 
WIRUS UMYSŁU  →  ang. Mind Virus, Virus of the Mind) pojęcie z zakresu memetyki ­ każda informacja, która zawiera rozkaz samo 
powielania się (może zawierać elementy groźby lub zachęty), każdy wirus umysłu może stanowić przykład dryfu memetycznego 
 
J. Gajda,  
 Antropologia kulturowa..
 

18

 
M. Harris,  
 Krowy, świnie, wojny i czarownic: Matka krowa; Potlacz
 
 
R. Linton,  
 Dyfuzja
 
DYFUZJA →  z jednego kręgu kulturowego do drugiego; przepływ elementów kulturowych lub całych kompleksów czy konfiguracji 
kulturowych między odmiennymi kulturami
Dyfuzja:
 zasada użyteczności (sposób, w jaki zachodzi)
 kontakt kulturowy – charakter dobrowolny, styczność bezpośrednia, komunikatywność, ważne jest, kto go przekazuje, częstość 
kontaktu
 cechy przekazywanego elementu – komunikowalny, w łatwy sposób przekazywane są wartości materialne, najtrudniej przekazać 
elementy symboliczne np. religię
Ratzer – determinizm geograficzny

twórca pojęcia krąg kulturowy (culture area)

istnieje pewna ograniczona liczba kultur podstawowych, a między nimi zachodzi dyfuzja
5. Struktura i stratyfikacja społeczna
Pojęcie struktury społecznej, stratyfikacji społecznej, klasy społecznej i warstwy społecznej. Cechy konstytutywne klas. Dychotomiczny 
schemat struktury społecznej. 
 
J. Błuszkowski,  
 Struktura społeczna
 
SPOŁECZEŃSTWO  →  jest  zbiorowością  ludzi stanowiącą  względnie  autonomiczną  i  zamkniętą  całość,  wyodrębnioną  na zasadzie 
terytorialnej, ekonomicznej, politycznej i kulturowej
Społeczeństwo:




morficzne ­ społeczeństwo zbudowane z elementów posiadających swój kształt, funkcje i strukturę
amorficzne ­ społeczeństwo względnie jednolite, pozbawione struktury lub mające strukturę szczątkową.

STRUKTURA SPOŁECZNA  →  system stosunków, który daje sprowadzić się do trzech kategorii: stosunków zależności wzajemnych  
wynikających ze społecznego podziału pracy i funkcji, stosunków zależności jednostronnych wynikających z grupowych przywilejów i 
upośledzeń oraz stosunków hierarchii i gradacji
struktura społeczna może być w różnym stopniu sformalizowana (uregulowana przez system prawny) i zinstytucjonalizowana 
(chroniona przez instytucje społeczne)
 struktura społeczna to zbiór segmentów, których składa się społeczeństwo oraz układ zależności zachodzących między nimi
 struktura   społeczna   stanowi   niezbędną   formę   istnienia   i   konieczny   warunek   normalnego   funkcjonowania   współczesnych 
społeczeństw, pozbawienie struktury prowadziłoby je do dezintegracji i upadku, bez struktury nie byłoby ani życia codziennego, 
ani ciągłości i trwałości społeczeństwa
Czynniki kształtujące strukturę społeczną:
 poziom rozwoju ekonomicznego
 społeczny podział pracy 
zasoby siły roboczej
 stosunki własnościowe
proporcje między sektorami gospodarki



Dwa sposoby rozumienia pojęcia struktury:




rzeczowe ­ struktura jest zbiorem elementów wyizolowanych z otoczenia
atrybutywne ­ struktura jako zbiór elementów wzajemnie ze sobą powiązanych

Podział struktury społecznej:
MAKROSTRUKTURA  → jest cechą społeczeństwa globalnego i wielkich struktur społecznych. Makrostrukturę tworzą klasy i warstwy 
społeczne, grupy społeczno – zawodowe, wielkie społeczności terytorialne, grupy wyznaniowe, naród, państwo oraz wzajemne zależności 

19

między  nimi. Całości  te  mają charakter  złożony,  obejmując  wiele  poziomów organizacyjnych  i  szczebli  zależności  między  różnymi 
rodzajami grup i instytucji społecznych
MIKROSTRUKTURA → jest właściwością małych grup społecznych tworzących ponadindywidualne całości typu wspólnot rodzinnych, 
przyjacielskich i towarzyskich. Małe struktury społeczne oparte są na interakcjach bezpośrednich zachodzących między ich członkami. 
Cechą konstytutywną małych grup jest więź osobista i bezpośrednie oddziaływanie na siebie członków. Diady – związki dwuosobowe 
mające duże znaczenie w procesie tworzenia się grup
Sieć więzi tworzących mikrostrukturę:



więź poznawcza  – obejmuje wzajemne  poznanie się partnerów  na skali zna – nie zna partnera,  wystąpienie tego składnika 
warunkuje proces tworzenia się pozostałych składników więzi




więź emocjonalna – obejmuje wzajemne odnoszenie się partnerów na płaszczyźnie uczuciowej na skali dodatnie – ujemne



więź partycypacyjna – obejmuje zamiary partnerów wchodzenia w związki działania na skali zamierza – nie zamierza

więź wartościująca – obejmuje wzajemną ocenę partnerów więzi na płaszczyźnie aksjologicznie na płaszczyźnie pozytywna – 
negatywna

SOCJOMETRIA → zajmuje się badaniem więzi społecznych w małych grupach
SKŁAD SPOŁECZNY  →  obejmuje kategorie ludzi wyodrębnionych ze względu na jakieś ważne dla życia społecznego kryteria oraz 
odzwierciedla stosunki ilościowe między nimi
FUNKCJONALNY SCHEMAT STRUKTURY SPOŁECZNEJ
 w schemacie funkcjonalnym struktura społeczna ujmowana jest jako system stosunków zależności wzajemnych wynikających z 
podziału funkcji i wymiany usług
 struktura społeczna związana jest z podziałem i organizacją pracy w skali całego społeczeństwa 
 funkcjonalną teorię struktury społecznej w rozwiniętej postaci sformułował T.Parsons



funkcjonalny   system   struktury   społecznej   jest   wytworem  integracyjnej   teorii   społeczeństwa,   teoria   ta   ujmuje   strukturę 
społeczną jako zintegrowany system utrzymywany w równowadze i harmonii przez utrzymujące się procesy



jeśli elementy struktury społecznej ulegają rozpadowi, przewidywalność i regularność zostają zminimalizowane, pojawia się stan 
anomii

ANOMIA →  chaosu społeczno – kulturowy, spowodowany zanikiem norm w danej strukturze
R. K. Merton wyróżnił 5 typów indywidualnego przystosowania: 
 na podstawie analizy funkcjonalnej stosunków między jednostką i społeczeństwem 
KONFORMIZM → zapewnia równowagę i ciągłość społeczeństwa, zorientowany jest na podstawowe wartości społeczne
INNOWACJA  →  spowodowana jest szybkim dążeniem jednostki do sukcesu, związanym z wykorzystaniem środków instytucjonalnie 
zakazanych.
RYTUALIZM   →  polega   na   odrzuceniu   celów   osiągnięcia   wielkiego   sukcesu   i   szybkiego   awansu   społecznego,   ostra   konkurencja 
powoduje niepokój o utrzymanie statusu, stwarza potrzebę bezpieczeństwa i powoduje działania zrutynizowane.
WYCOFANIE  →  wyraża odrzucenie celów kulturowych i środków instytucjonalnych. Jednostki pozostają w społeczeństwie, ale są w  
nim ludźmi autentycznie obcymi.
BUNT  →  prowadzi do negacji celów i wartości uznawanych w społeczeństwie. Wyprowadza jednostki poza strukturę społeczną oraz 
skłania je do tworzenia wizji i wdrażania struktury społecznej zasadniczo przekształconej.
Społeczeństwo   globalne   w   dążeniu   do   utrzymania   równowagi   dzielą   się   na   podsystemy   wyspecjalizowane   w   spełnianiu   4 
podstawowych funkcji:

20

EKONOMIKA →  wytwarza dochody oddane do dyspozycji społeczeństwa (funkcje adaptacyjne)
POLITYKA → tworzy warunki konieczne dla osiągnięcia celów społeczeństwa jako systemu (funkcje mobilizujące)
FUNKCJE   INTEGRACYJNE   →  wiążą   wartości   kulturowe   z   motywacjami   ludzi.   Dzięki   nim   system   może   funkcjonować   bez 
konfliktów wewnętrznych.
FUNKCJE KULTYWOWANIA WZORÓW → i usuwanie napięć wewnątrz jednostek systemu.
Funkcjonalna teoria społeczeństwa R. Dahrendorf’a:
1. Każde społeczeństwo jest względnie trwałą i stabilną strukturą elementów (stabilność)
2. Każde społeczeństwo jest zintegrowaną strukturą elementów (integracja)
3.   Każdy   element   społeczeństwa   jest   funkcjonalny,   zapewniając   utrzymanie   społeczeństwa   jako   sprawnie   funkcjonującego   systemu 
(koordynacja funkcjonalna) 
4. Każda struktura społeczna opiera się na uznawaniu przez ich członków wspólnych wartości (consensus)
Integracyjna teoria społeczeństwa
Stabilność
Integracja
Koordynacja funkcjonalna
Consensus

Konfliktowa teoria społeczeństwa
Chwiejność
Konflikt
Dezintegracja
Przymus

DYCHOTOMICZNY SCHEMAT STRUKTURY SPOŁECZNEJ
 schemat   dychotomiczny   przyjmuje   z   reguły   postać   dwuczłonowego   podziału   biegunowego   społeczeństwa   na   grupy   o 
przeciwstawnych   cechach:   uprzywilejowanych   –   upośledzonych,   posiadających   –   nie   posiadających,   pracujących   –   nie 
pracujących, wyzyskujących – wyzyskiwanych, bogatych – biednych, rządzących – rządzonych
 między tymi członami podziału zachodzą jednostronne zależności typu władzy lub decydowania o czyichś losach. Pan ma władzę 
nad niewolnikiem, feudał nad chłopem pańszczyźnianym, kapitalista wpływa na położenie robotnika
 w schemacie dychotomicznym strukturę społeczną ujmuje się jako system zależności jednostronnych, wynikających z grupowych 
przywilejów i upośledzeń, przede wszystkim przywileju posiadania mniej lub bardziej trwałych środków przymusu względem 
innych członków społeczeństwa, jednostronne zależności postrzegane są zazwyczaj jako podleganie czyjejś władzy ekonomicznej 
lub politycznej



dychotomiczny   schemat   struktury   społecznej   jest   elementem   konfliktowej   teorii   społeczeństwa,   teoria   ta   ujmuje   strukturę 
społeczną jako formę organizacji utrzymywanej przez przymus, konfliktowy charakter ma marksistowska koncepcja struktury 
klasowej  społeczeństwa   ­ Karol   Marks  utrzymywał,   że  między  klasą  posiadającą  środki   produkcji   i  klasą  pozbawioną  tych 
środków występuje sprzeczność interesów rodząca konflikty

WŁADZA EKONOMICZNA →  wyraża się w przewadze ekonomicznej jednych ludzi nad drugimi. Przewaga ta wynika z władania 
środkami produkcji, pozwalając stosować przymus ekonomiczny wobec tych, którzy owych środków nie posiadają.
WŁADZA POLITYCZNA  →  oznacza zdolność narzucania i wykonania decyzji, czyli wpływania na ludzi tak, aby zachowali się w 
sposób pożądany i oczekiwany.
GRADACYJNA KONCEPCJA STRUKTURY SPOŁECZNEJ
 w schemacie  gradacyjnym  struktura społeczna  ujmowana jest  jako system  stosunków porządkujących  opartych  na zasadach 
klasyfikacyjnych
 społeczeństwo dzielimy na grupy wyodrębnione ze względu na stopień posiadanej przez nie cechy,  jest ono postrzegane jako 
porządek hierarchiczny obejmujący elity społeczne, warstwy średnie oraz warstwy wyższe





struktura społeczna w tym ujęciu jest układem warstw społecznych rozmieszczonych jedna nad drugą
warstwą podstawową jest warstwa średnia, zajmuje ona średnią pozycję w systemie stratyfikacji społecznej (wg Arystotelesa 
bogaci i biedni tworzą warstwy marginalne)
w schemacie dychotomicznym klasami podstawowymi są klasy przeciwstawne, mieszczące się na biegunach struktury społecznej

WARSTWA →  w sensie stratyfikacyjnym jest grupą ludzi, którzy zajmują tę samą pozycję na określonej skali pionowej

21

POZYCJA SPOŁECZNA → (wg M. Webera) oznacza położenie społeczne jednostek w społeczeństwie, wynikające z przypisywanych 
im praw i przywilejów, stylu życia i poważania społecznego.
Dwie wersje schematu gradacji:



gradacja prosta ­ system warstw wyższych i niższych oparty na stopniowaniu jednej obiektywnie wymierzalnej cechy, może być 
to: stopień zamożności, poziom konsumpcji, stopień wykształcenia, stopień udziału we władzy



gradacja   syntetyczna  ­   ma   charakter   złożony,   obejmuje   jednocześnie   kilka   kryteriów   gradacji   (ekonomiczne,   polityczne, 
edukacyjne)

PRESTIŻ →  subiektywne kryterium stratyfikacji oparte na podstawach emocjonalnych i wartościujących związanych z obiektywnymi 
czynnikami stratyfikacji – wykształceniem, zawodem, dochodami, zamożnością, rozmiarami konsumpcji czy stylem życia
DEKOMPOZYCJA CZYNNIKÓW STATUSU SPOŁECZNEGO  →  rozbieżność pozycji zajmowanych przez różne grupy społeczne  
na poszczególnych skalach uwarstwienia, wywołująca napięcia i niezadowolenie społeczne (np. dotyczy to inteligencji zajmującej wysoką 
pozycję na skali wykształcenia a niską na skali dochodów)
Przykład gradacji syntetycznej: (Pierre Bourdieu wprowadza cztery rodzaje kapitału)
 ekonomiczny
 kulturowy (umiejętności, uprawnienia, obyczaje, sposoby życia itp.)
 społeczny – wynika z dwóch poprzednich, kręgi społeczne – znajomości
 symboliczny – umiejętność posługiwania się symbolami, aby uprawomocnić te poprzednie kapitały
Posiadanie tych kapitałów warunkuje istnienie klas społecznych, w ramach których występują fakcje: (w obrębie klasy niższej, 
średniej lub wyższej)
 dominująca
 pośrednia
 zdominowana (duży kapitał kulturowy, a mały ekonomiczny)
 
S. Ossowski,  
 O strukturze społecznej
 

 
M. Weber,  
 Klasy stany partie
 





stanowisko Maxa Webera ujmuje istnienie klas społecznych z ukształtowaniem się w XIX w. w krajach europejskich ustroju 
kapitalistycznego
posługuje się pojęciem – godność – prestiż, stan – warstwa
ład społeczny, ład ekonomiczny, ład polityczny

KLASY  (wg Maxa Webera)  →  kategorie ludności różniące się sytuacją ekonomiczną na rynku kapitalistycznym, na którym panuje 
współzawodnictwo i konkurencja, klasy są ugrupowaniami ludzi o jednakowym położeniu rynkowym, które determinuje szanse życiowe 
poszczególnych klas, klasy nie są grupami społecznymi, gdyż nie posiadają organizacji wewnętrznej, stanowią podłoże powstawania grup 
(np. związki zawodowe, partie polityczne)







klasa robotnicza – Erwerklassen
klasa posiadaczy – Besitzklassen
„walka klas” w ujęciu M. Webera odbywa się jedynie w sferze działalności gospodarczej
nie można sprowadzać wszystkich konfliktów ideologicznych czy politycznych do klasowych uwarunkowań
obok zróżnicowania klasowego występuje autonomiczne zróżnicowanie wg statusów (stratyfikacja)

WARSTWA SPOŁECZNA (wg Maxa Webera)  →  zbiór ludzi, który uznaje siebie i jest uznawany przez innych za wyższy lub niższy  
społecznie ze względu na zajmowane pozycje społeczne, warstwy są grupami, posiadającymi określony poziom prestiżu oraz reprezentują 
określony styl życia

22

WARSTWA SPOŁECZNA (wg Jana Szczepańskiego) → zbiór ludzi, mniej lub bardziej oddzielony od innych kryteriami wyższości lub 
niższości społecznej, Przy czym podstawą tego oddzielenia jest pewien dystans społeczny oparty na kryteriach posiadania, stylu życia, 
wyobrażenia 
Marks 








społeczeństwo   opiera   się   na   (społecznym)   ekonomicznym   przymusie   pracy   (nie   ma   tego   obecnie   –   teraz   ma   on   charakter 
polityczny)
społeczeństwo zaszczepia nam „wirus umysłu”
struktura społeczna nie jest prosta ani złożona
stosunek własności środków produkcji nie jest warunkiem istnienia klas
pojawiają się warstwy
decydująca dla ekonomicznej pozycji ludzi jest własność, posiadanie dóbr

23

Do góry