Ocena brak

SOCJALIZM I NACJONALIZM

Autor /Laura Dodano /31.03.2011

Wymagany Adobe Flash Player wesja 10.0.0 lub nowsza.

praca w formacie txt SOCJALIZM I NACJONALIZM

Transkrypt

socjalizm

. SOCJALIZM I NACJONALIZM: (str. 241)
1. Klimat ideowy w latach 1848-1918: (str. 241)
a) gospodarka, nauka, technika:
-

b)
-

c)
-

-

d)
-

-

e)
-

-

-

okres od 1848 r. do 1918 charakteryzował się bujnym i drapieżnym rozwojem gospodarki
kapitalistycznej
świat wkraczał w erę imperializmów
nastąpił wzrost demograficzny, polepszył się poziom życia (rozwój medycyny, higieny, kultury,
itd.)
wystąpił gwałtowny rozwój komunikacji (telegram, telefon, kolej, samochody) i większości gałęzi
gospodarki
nacjonalizm:
rozwój kapitalistyczny i związany z tym imperializm mocarstw europejskich, zmuszał te kraje do
zwiększania ekspansji gospodarczej oraz ochrony przed zagranicznymi konkurentami
(protekcjonizm państwowy)
nastąpił powrót do kultu państwa jako organizacji czuwającej i aktywnie wspierającej
gospodarczy interes burżuazji
wzrastały konflikty społeczne i ustrojowe, a także polityczne
rósł szowinizm narodowy
główne cechy dziewiętnastowiecznego nacjonalizmu to: szowinizm, mesjanizm, rasizm
kolonializm a kwestia socjalna:
istotną cechą imperializmu, na przełomie XIX i XX wieku, była intensywna polityka kolonialna
(mocarstwa „dzielą się terenami bezpaństwowymi”)
kolonie miały dla państw kapitalistycznych istotne znaczenie, jako źródła surowców, jako rynki
zbytu, jako tereny wywozu kapitałów oraz jako bazy wojskowe
ekspansjonizm kolonialny stał się przyczyną podniesienia, w pewnym sensie, poziomu życia
robotników i tym samym pozwolił (na jakiś czas) rozładować niezadowolenie i rewolucyjne
nastroje wśród proletariatu
ruch robotniczy i kariera myśli socjalistycznej:
ruch robotniczy, od połowy XIX wieku, zaczynał być liczącą się siłą polityczną („był uzbrojony w
zapas teorii”)
pozyskiwanie jednak sympatyków dla myśli robotniczej nastręczało wiele kłopotów
narastające, z różnych przyczyn, niezadowolenia mas proletariackich zaowocowało powstaniem w
1864 roku Międzynarodowego Stowarzyszenia Robotników (I Międzynarodówka) – koordynatora
ruchu robotniczego
w ostatnich dekadach XIX wieku, za sprawą rozwoju przemysłu i wzrostu liczebności robotników,
ruch robotniczy zyskał na sile i znaczeniu
zaczynała wzrastać samoświadomość wiodącej roli klasy robotniczej (pociągało to istotne skutki
strajki)
u schyłku wieku zaczęły pojawiać się partie robotnicze i to w całej Europie i USA
dużą rolę dla idei ruchu odgrywały związki zawodowe, zrzeszające dużą liczbę robotników
w hasła socjalistyczne wpisywano rozmaite treści, to prowadziło do wewnętrznych sprzeczności i
konfliktów ideowych (reformizm, anarchizm)
systematyka doktryn:
przełom wieków XIX i XX przyniósł ogromne ożywienie dyskusji politycznej (przyczyna tkwiła
w rozwoju techniki, nauki, w ogólnym wzroście alfabetyzmu wśród społeczeństwa, itp.)
feudalizm i jego hasła odeszły już w zapomnienie
w stan kryzysu weszły dawne ujęcia prawno-naturalne
na znaczeniu tracił socjalizm utopijny
coraz częściej myśliciele tej doby zastanawiali się jaka jest alternatywa: kapitalizm czy socjalizm
głównymi wątkami doktrynalnymi i zarazem zasadniczymi tendencjami polityczno-społecznymi
tej epoki stały się:
~ dbałość o utrzymanie i rozwój stosunków kapitalistycznych w warunkach zdobywania
przewagi przez kapitał finansowy

1

socjalizm

-

~ walka o przystosowanie aparatu państwowego do tego celu
~ osłabienie radykalizmu społecznego i tendencji rewolucyjnych
~ przeciwstawianie się marksizmowi w obozie burżuazyjnym
~ spór o socjalizm i drogi do niego prowadzące
~ walka z wyzyskiem
~ problem rewolucji w ruchu robotniczym
najistotniejsze doktryny tej epoki:
1) pozytywizm prawniczy
2) liberalizm w Europie i Ameryce
3) doktryny antydemokratyczne, nacjonalistyczne i rasistowskie
4) doktryna społeczna Kościoła katolickiego
5) socjalizm i jego „wersje”

SOCJALIZM UTOPIJNY
K.H. SAINT-SIMONE
• „KATECHIZM INDUSTRIALNY”
• 1. Krytyka zastanej rzeczywistości 2. Nowe rozwiązania (nierealne)
• ZŁO – rządzą prawnicy i filozofowie
• Wszystko w świecie powinno być podporządkowane postępowi przemysłowemu, więc
powinni rządzić bankierzy, przemysłowcy, robotnicy
• Krytyka feudalizmu, cenzus majątkowy
Hierarchia zdolności, wiedzy; rząd industrii, rządy ludzi z wpływem na gospodarkę
(robotnicy); powszechna edukacja – wybicie się najzdolniejszych; „dla ludu bez ludu”inicjatywa oświeconych
----FUORIER
• Przyczyną kryzysu jest marnotrawstwo, rozdrobnienie własności, pasożytnictwo handlu
Dobra natura człowieka, łączenie ludzi we wspólnoty (falangi) zamieszkujące falanstery – 400
hektarów, 1642 osoby
Wolne związki, wyzwolenie kobiet, dzieci taplające się w błocie
Wynagrodzenie za pracę fizyczną = praca intelektualna
• Każdy dostaje ile zrobił
------R. OWEN
• „pieniądz pracy”
Człowiek dąży do szczęścia, ale kosztem innych, bo takie jest środowisko – zmień
środowisko, a zmienisz człowieka
• Wszystko wspólne, ludzie o to dbają, dobrobyt
----RUCH CZARTYSTÓW
-----2. Socjalizm utopijny: (str. 247)
a) źródła:
- rozwój stosunków kapitalistycznych doprowadził do definitywnego zmniejszenia zagrożenia
restauracji stosunków feudalnych, a także do ukształtowania nowego obrazu społeczeństwa (stan
trzeci nie był już tak zjednoczony)

2

socjalizm
-

liberalizacja rynku pracy i rozwój techniczny doprowadziły do pojawienia się na masową skalę
zjawiska bezrobocia, to z kolei prowadziło do pogorszenia się sytuacji klasy robotniczej (mówiąc
krótko: zwycięski kapitalizm ujawniał swe wewnętrzne słabości i coraz bardziej odsłaniał
antyrobotnicze oblicze aparatu państwowego)
- robotnicy zaczęli czynnie walczyć o swoje interesy (masowe strajki i powstania)
- czartyzm: był „pierwszym szerokim, naprawdę masowym, politycznie skrystalizowanym
proletariackim ruchem rewolucyjnym”. Czartyści domagali się:
1) powszechnego prawa wyborczego dla mężczyzn
2) tajności głosowania
3) zniesienia majątkowego cenzusu wyborczego
4) równych okręgów wyborczych
5) diet dla członków parlamentu
6) rozumnej kadencji parlamentu
b) ogólna charakterystyka:
- przyczyną wewnętrznych sprzeczności ideologii socjalistycznej, zdaniem wielu, były wielkie
systemy socjalizmu utopijnego
- socjaliści utopijni w mocnych i trafnych słowach krytykowali kapitalizm (odkrywali jego wady i
sprzeczności)
- „naiwnie” spoglądali w przyszłość (społeczeństwo wolne od wyzysku, realizacja idei
demokratyzmu, współistnienie fantazji i utopi)
- zwracali się oni z płomiennymi apelami nie do ludu, lecz do wszystkich klas, do działaczy
politycznych, do oświeconych monarchów, mając nadzieję, że oni staną się promotorami
socjalistycznych przemian
- najwybitniejsi przedstawiciele socjalizmu utopijnego to:
1) Claude Henri Saint-Simon: (1760-1825), arystokrata, brał udział w wojnie
amerykańskiej, zrzekł się swych rodowych tytułów pod wpływem rewolucji, był wybitnym
intelektualistą, autorem m.in.: „O reorganizacji społeczności europejskiej”, „Katechizmu
industrialistów”, „Nowego chrześcijaństwa”.
• poglądy Saint-Simona:
- ostro krytykował ustrój kapitalistyczny
- twierdził, że brak oświecenia ludu to główne źródło zła (popierał oświatę, naukę,
technikę, gardził natomiast prawnikami i filozofami)
- krytykował również osiemnastowiecznych utopistów, za głoszenie idei bezczasowego
porządku naturalnego, za brak relatywizmu w poglądach reformatorskich
- był zwolennikiem historyzmu („trybami napędowymi historii są materialne siły
produkcji i własności oraz intelektualne siły nauki, odkrywającej prawa rządzące
rzeczywistością”)
- Saint-Simon sformułował „prawo trzech stadiów”
(a)
teologicznego
(b)
metafizycznego
(c)
pozytywnego
- domagał się przebudowy istniejącego ustroju społecznego (chciał to osiągnąć przez
zracjonalizowanie organizacji produkcji i stworzenie społeczeństwa industrialnego – w nim to
nastąpi likwidacja przywilejów feudalnych, a praca stanie się podstawą bytu jednostkowego i
społecznego, zrealizuje ideę wolności)
- naczelną nauką w społeczeństwie industrialanym, wg niego, stanie się ekonomia
polityczna („społeczeństwo to warsztat przemysłowy, a na sprawy polityki wpływ mieć będą
jedynie przedstawiciele industrii”)
- odrzucał zasadę egalitaryzmu – hamuje ona bowiem postęp społeczny
- Saint-Simon był przeciwny rewolucji (opowiadał się za stopniowym reformizmem)
- do jego poglądów nawiązywali przedstawiciele tzw. saintsimonizmu – Barard,
Enfantin, którzy podkreślali głównie:
(a)
konieczność ustanowienia nowej hierarchii społecznej, wg zasady „każdemu
wg jego zdolności, każdej zdolności wg jej zasług”

3

socjalizm



(b)
konieczność centralistycznej organizacji pracy w warunkach społecznej
własności środków produkcji
(c)
konieczność udzielenia każdemu równych szans rozwijania swych zdolności
2) Charles Fourier: (1772-1837), pochodził z zamożnej rodziny kupieckiej, utracił
jednak swój majątek, autor dzieła pt. „Nowy świat industrialny i zrzeszeniowy”.
• poglądy Fouriera:
- krytykował przede wszystkim anarchię produkcyjną
- przyczyną wszelkiego zła, wg niego, jest rozdrobniona własność oraz pasożytnictwo
w handlu
- postulował wprowadzenie uspołecznionych środków produkcji
- kapitalizm uznawał za okres przejściowy
- był autorem swoistej filozofii historii (w dziejach ludzkości wyróżnił następujące
okresy: pierwotny, dzikości, patriarchatu, gwarantyzmu, socjantyzmu i harmonii)
- wykazywał hipokryzję burżuazyjnych haseł
- Fourier przedstawiał koncepcję idealnego ustroju, pozbawionego wszelkiego
przymusu (str. 251)
- w jego koncepcji państwo, z jego środkami przymusu straciłoby rację bytu
- postulował równouprawnienie płci
3) Robert Owen: (1771-1858), Anglik, znany pisarz, działacz polityczny, pionier ruchu
spółdzielczego, autor m.in. „Nowego poglądu na społeczeństwo, czyli rozprawy o kształceniu
charakteru”.
poglądy Owena:
- nawiązywał do francuskich materialistów XVIII wieku
- głosił poglądy o człowieku podobne do koncepcji Helwecjiusza i Holbacha (człowiek
– wytwór środowiska)
- postulował zmianę warunków życia społecznego („zmiana ustroju zmieni człowieka”)
- głosił benthamowską koncepcję utylitaryzmu
- występował przeciwko burżuazyjnym ekonomistom, którzy wykazywali, że ustrój
kapitalistyczny jest zgodny z naturą i rozumem
- Owen wykazywał wszelkie wady i słabości kapitalizmu
- jego ostra krytyka stosunków kapitalistycznych doprowadziła go do skonstruowania
własnego programu pozytywnego (opowiadał się za ustrojem komunistycznym – ustrojem
„wszelkiej szczęśliwości”)
- podstawowymi formami społecznymi, wg niego, miały być organizacje handlowobankowe
- podobnie, jak jego poprzednicy, przeciwny był rewolucji (opowiadał się za
propagandą i dobrym przykładem)

SOCJALIZM NAUKOWY
ENGELS, MARKS – bogaci niemieccy fabrykanci
MATERIALIZM DIALEKTYCZNY
• zawsze istniała materia
• każde zjawisko w czasie, miejscu, przestrzeni ma się jak część do całości
• materia nie jest statyczna, rozwija się >> przechodzenie ilość w jakość
• zasada sprzeczności i negacji >> walka
• ciągły ruch, rozwój, walka
MATERIALIZM HISTORYCZNY
przeniesienie zasad materializmu dialektycznego na zjawisko społeczne
• 3 STREFY:
- istnieje tzw. BAZA – całokształt środków produkcji i narzędzi wytwórczych, od charakteru
bazy czyli tego, kto jest właścicielem środków produkcji zależy nadbudowa
- NADBUDOWA – elem. Państwa i prawa, które chronią interes posiadających środki
produkcji

4

socjalizm





- ŚWIADOMOŚĆ – kształtowana przez nadbudowę
Zawsze 2 klasy – klasa definiowana przez własność środków produkcji
Walka klas > rewolucja> dyktatura proletariatu (faza przejściowa)>> bezklasowe państwo
prawa (bez organów)
Rola mas – podmiot historii

3. Marksizm: (str. 255)
a) źródła ideologiczne:
1) Karl Heinrich Marx – Marks: (1818-1883), urodzony w Trewirze w Nadrenii, w
rodzinie żydowskiego rabinicznego pochodzenia, jego ojciec był znanym liberałem. Marks
ukończył studia prawnicze oraz filozoficzno-historyczne. Miał szerokie zainteresowania,
wiele pracował na rzecz swej idei (pisał książki, do gazet, wiele wykładał, itd.). W 1844 roku
zetknął się z Engelsem. W drugiej połowie XIX wieku Marks poświęcił się wytężonej
działalności praktyczno-rewolucyjnej.
2) Friedrich Engels: urodzony w Barmen (pn. Westfalia) w rodzinie właściciela fabryki
włókienniczej. Studiował sytuację ekonomiczną i prawno-polityczną angielskiej klasy
robotniczej w dobie Czartysów. Podobnie jak Marks wiele pisał i działał na rzecz
urzeczywistnienia swych poglądów, miał szerokie zainteresowania
- najważniejszymi źródłami ideologicznymi marksizmu były:
(a) klasyczna ekonomia angielska
(b) socjalizm utopijny
(c) klasyczna filozofia niemiecka
b) materializm dialektyczny:
- materializm dialektyczny był filozoficzną podstawą marksizmu
- nazwa pochodzi od metody badania zjawisk przyrody, społeczeństwa i myślenia jaką była
dialektyka, czyli antymetafizyka
- organicznymi częściami materializmu dialektycznego były: metoda dialektyczna i materializm
filozoficzny (przenikały się one i wzajemnie uzupełniały)
- marksowska dialektyka powstała z „przezwyciężenia” metody metafizycznej i krytycznego
przyswajania dialektyki Hegla
- wszystko co istnieje, wg Marksa, stanowi część wielkiej całości
- Marks i Engels uważali, że świat znajduje się stanie nieustannego ruchu, zmian i rozwoju (prawu
temu podlega zarówno świat organiczny, a także zjawiska życia społecznego)
- marksizm nawiązywał do znanego prawa, mówiącego o rozwoju jako o przechodzeniu zmian
ilościowych w jakościowe, od dawnego stanu jakościowego do nowego stanu jakościowego
- obaj, za sprawą dostępnej wiedzy naukowej, doszli do przekonania, że proces rozwoju w
przyrodzie i społeczeństwie dokonuje się w drodze przechodzenia zmian ilościowych w zmiany
zasadnicze, jakościowe, przy czym przejście to odbywa się skokami (wszelkie zmiany zjawisk
przyrody i zjawisk społecznych ujmowali oni „sinusoidalnie”)
- zasady marksowskiej dialektyki zostały organicznie splecione z materializmem (marksowski
materializm miał być zupełnie inny od znanych wcześniej)
- punktem wyjścia, dla Marksa i Engelsa, było uznanie materialności świata (materia to podstawa i
źródło nieskończonej różnorodności zjawisk, jest w ciągłym ruchu i rozwoju)
- kolejną istotną cechą materializmu dialektycznego było uznanie pierwotności materii i wtórności
świadomości (materia jest bowiem obiektywną rzeczywistością, istniejącą poza świadomością i
niezależnie od niej – świadomość nie może egzystować bez materii)
- Marks i Engels twierdzili również, że świat i rządzące nim prawa są w zupełności poznawalne,
aczkolwiek jeszcze nie w pełni poznane („o prawdziwości naszej wiedzy – pisali – decyduje
praktyka, czyli ludzka działalność społeczno-produkcyjna, a także proces rozwoju nauk”)
c) materializm historyczny:
1) sfery życia społecznego:

5

socjalizm
- materializm historyczny to przeniesienie zasad materializmu i materialistycznej
metody dialektycznej na badanie życia społecznego i realnych procesów społecznohistorycznych
- krytyka stosunków społecznych umożliwiła wyprowadzenie wniosków teoretycznych
i praktycznych o wielkiej doniosłości dla przekształcenia rzeczywistości społecznej i
ustrojowej przez rewolucyjny ruch robotniczy
- materializm historyczny miał jego twórcom dostarczać interpretacji wyników oraz
orientacji w zawiłościach ówczesnych stosunków społecznych
- twórcy tej doktryny uważali, że źródeł kształtowania się idei społecznych, poglądów
prawnych, teorii politycznych oraz instytucji należy szukać w materialnych warunkach życia
społecznego („byt określa twoją świadomość”)
- postulowano wprowadzenie uspołecznionej własności dóbr produkcyjnych (tak
zmiana, zdaniem Marksa i Engelsa, prowadzi bezpośrednio do zmian w siłach wytwórczych –
te zaś uzależnione są od zmian narzędzi pracy)
- uważano, że konflikt między nowymi siłami wytwórczymi a przestarzałymi
stosunkami produkcji stanowi ekonomiczne podłoże rewolucji społecznych (stąd w nauce o
społeczeństwie niezbędne jest zbadanie rządzących w nim praw ekonomicznych)
- Marks i Engels wierzyli, że zmiana ustroju polityczno-ekonomicznego przyczyni się
do zmian świadomości (mentalności) społeczeństwa
- Marks wyróżniał trzy, wzajemnie przenikające się, sfery życia społecznego:
(a)
bazę
(b)
nadbudowę
(c)
formy świadomości społecznej
2) klasy i walki klasowe:
- istotnym składnikiem materializmu historycznego była teoria klas i walk klasowych
- Marks nie odkrył istnienia klas i walk klasowych, sprecyzował jedynie teorię klasy i
wyciągnął z niej teoretyczne wnioski; Marks udowadniał:
(a)
że istnienie klas jest związane tylko z określonymi historycznymi fazami
rozwoju produkcji
(b)
że walka klas prowadzi nieuchronnie do dyktatury proletariatu
(c)
że owa dyktatura jest sama tylko przejściem do zniesienia wszelkich klas i do
społeczeństwa bezklasowego
- uważano, że społeczeństwa klasowe powstały w wyniku rozkładu ustroju wspólnoty
pierwotnej
- klasowy podział społeczeństwa charakteryzuje się wzajemnym stosunkiem klas w
dziedzinie produkcji dóbr materialnych (wypływa z różnego stosunku klas do środków
produkcji)
- Marks i Engels twierdzili, że walka klasowa jest prawem historycznym – wynika z
narastających antagonizmów klasowych („walka klasowa jest siłą napędową rozwoju
społeczeństwa”)
- klasy prowadzą walkę ekonomiczną, o rolę społeczną i polityczną, a także
ideologiczną – Marks i Engels mieli świadomość, że jedynie najliczniejszy proletariat może tę
walkę wygrać
3) państwo i prawo:
- poglądy Marksa i Engelsa na państwo i prawo były jednymi z istotniejszych części
składowych materializmu historycznego
- uważali oni, że państwo i prawo to zjawiska historyczne, są rezultatem określonego
stadium rozwoju społecznego i stanowią instrument panowania jednej klasy nad pozostałymi
- o kształcie państwa i prawa decyduje niewątpliwie klasa rządząca, a więc ta, która
zdobyła hegemonię nad pozostałymi – państwo to oparte jest na wyzysku klas poddanych (w
takim państwie władza musi być oddzielona od mas ludowych i sprawowana przez specjalne
siły, np. wojsko)
- państwo to nic innego jak „machina kierownicza” dysponująca własnym aparatem
przymusu

6

socjalizm
- państwo działające w obronie określonego ustroju ekonomicznego, zdaniem Marksa,
tworzy również prawo, tzn. określony system norm, odzwierciedlających wolę klasy
rządzącej, podniesionej do rangi ustawy
- marksizm stworzył swoistą teorię typów i form państw, które w XX wieku z różnym
skutkiem wprowadzano w życie
- Marks dowodził, że w historii występowały po sobie następujące formy państw:
niewolnicze, feudalne, kapitalistyczne – wszystkie one odzwierciedlały wolę klasy
wyzyskiwaczy
- twierdził dalej, że forma państwa uwarunkowana jest od określonego ustroju
ekonomicznego społeczeństwa, od jego rozwoju, świadomości, itd.
- Marks i Engels przeprowadzili konstruktywną krytykę państwa burżuazyjnego
(wykazywali słabości liberalizmu, parlamentarnej republiki)
- ich ideałem, co zrozumiałe, było państwo socjalistyczne, jednakże ściśle nie określili
jak ono miałoby wyglądać – prawdopodobnie miała to być republika demokratyczna
„nowego” typu (sprzeciwiali się koncepcji państwa socjalistów utopijnych)
4) rewolucja:
- centralnym członem marksowskiej refleksji o państwie była ideologia rewolucji (jest
to o tyle zrozumiałe, że doktryna ta wyrosła z programu obalenia kapitalizmu)
- Marks i Engels udowadniali, że istnienie rewolucji jest historycznie uzasadnione, że
rewolucja proletariacka jest koniecznością
- stale zaostrzająca się walka klasowa przeistacza się w końcu w walkę polityczną, czyli
walkę o władzę (uważali oni, że niezbędne dla realizacji ich idei jest przejęcie władzy
państwowej z rąk klasy reakcyjnej w ręce klasy przodującej – realizacja tego celu jest
możliwa tylko i wyłącznie na drodze przemocy)
- pod wrażeniem Wiosny Ludów, Marks i Engels, wysunęli koncepcję rewolucji
nieustającej (permanentnej) – czyli walki, aż do zwycięstwa proletariatu i chłopstwa
(połączenie sił proletariatu i chłopstwa)
5) rola mas ludowych i jednostki w historii:
- poprzednio w doktrynach odrodzenia, oświecenia i innych dominowało przekonanie o
idealistycznie pojmowanej roli jednostki i mas w dziejach, pogląd ten zmienił marksizm
- Marks i Engels „odkryli”, że siłą określającą rozwój społeczeństwa jest sposób
produkcji dóbr materialnych – historia społeczeństw, twierdzili, musiała być historią
wytwórców dóbr materialnych, historią mas ludowych, ludu
- to właśnie w ludzie widzieli dźwignię dziejów ludzkości (dzięki niemu rozwijała się
technika, walka polityczna, itd.)
- równocześnie Marks i Engels nie negowali, nie pomniejszali roli jednostki i jej
wpływu na bieg wydarzeń – gloryfikowali rolę jednostki wybitnej, kierującej masami
(przywódców, polityków, ideologów) i rozumiejącej potrzeby proletariatu
6) świadomość społeczna:
- marksizm uznawał społeczną świadomość za wytwór społecznego bytu, za produkt
materialnego życia społeczeństwa („jaki jest byt społeczny ludzi, taka jest też ich świadomość
społeczna”, a więc idee i teorie polityczne, poglądy prawne, moralne, religijne, artystyczne i
filozoficzne)
- Marks i Engels nie negowali aktywnej roli idei w życiu narodów, była ona „materialną
potęgą”, która może „porywać masy” (pochwała potęgi propagandy)
d) kierunki rozwoju. Sukcesy i porażki:
- pomimo wielu mankamentów (ideologicznych, prawnych, ekonomicznych, itd.) marksizm budził
najwyższe zainteresowanie teoretyków i praktyków – miał grono licznych wielbicieli, np. m.in.:
K. Kautsky, R. Luxemburg, J. Plechanow, E. Bernstein, W. Lenin, W. Liebknecht, itd., a także
zażartych krytyków, np.: W. Sombart, W. Masaryk, R. Stammler, A. Struve, itd.
- marksizm był podziwiany przez socjologów, filozofów, historyków i ekonomistów
- zyskał ogromny wpływ na partie robotnicze, eliminując z nich idee drobnomieszczańskie i
utopijne

7

socjalizm
-

ponosił również porażki: nie potrafił opanować II Międzynarodówki, wyjść zwycięsko z konfliktu
z rewizjonizmem i reformizem, nie potrafił powstrzymać narastającego nacjonalizmu,
definitywnie został „okaleczony” przez leninizm
odegrał również, mimo chwiejności, dość istotną rolę w polskim ruchu robotniczym (L. Waryński) –
walczącym o wprowadzenie socjalizmu na ziemiach polskich

---- REFORMIZM
• SOCJALIZM PAŃSTWOWY F. LASSALL – przeprowadzanie reform; państwo –
organizacja całego społeczeństwa, dla dobra powszechnego; robotnicy powinni skłonić
państwo do jego funkcji drogą legalną – robotnicze zrzeszenia, głos na forum walki
parlamentarnej
• REFORMIZM GOTTAJSKI – nacjonalizm, działania Bismarcka, celem w historii jest
wolność (=moralność) możliwa do osiągnięcia tylko w socjalizmie
• SOCJALIZM Z „KATEDRY” BRENTANO – sytuacja gospodarcza poprawia sytuacje
społeczną i łagodzi antagonizmy klasowe, walka o podwyżki i reformy społeczne, co
oczywiście zniszczy rewolucję
FABIANIE (FABIUS) – pertraktacje, socjalizm municypalny – reformy socjalne, szerokie
prawa samorządów, przejmowanie szkół, ochrony zdrowia

4. Reformistyczne nurty doktryn socjalistycznych: (str. 287)
a) Ferdinand Lassalle: (1825-1864), niemiecki działacz

-

b)
-

-

c)
d)
e)

socjalistyczny, w młodości
współpracownik Marksa, miał duże zasługi w zorganizowaniu ruchu robotniczego w Niemczech.
poglądy Lassalle:
szybko odszedł od rewolucyjnego marksizmu
głosił ideę socjalizmu państwowego (państwo to organizacja ponadklasowa, troszcząca się o
interesy wszystkich)
rola ruchu robotniczego ograniczała się do „wymuszenia” na państwie, aby postępowało zgodnie z
jego w/w celami, aby tłumiło opór klas posiadających
propagował reformizm, czyli stopniowe zastępowanie przedsiębiorstw kapitalistycznych przez
robotnicze zrzeszenia wytwórcze
głosił również umiarkowane hasła nacjonalistyczne i lojalistyczne wobec panującej władzy
państwowej (Bismarck)
jego teorie i poglądy propagowali tzw. lessallczycy
socjalizm „z katedry”:
nazwa pochodzi stąd, że „ta wersja” socjalizmu znajdowała najliczniejszą grupę zwolenników
wśród sfery inteligencji uniwersyteckiej
głównym teoretykiem był profesor ekonomii i polityki gospodarczej w Monachium – Lujo
Brentano (doszedł do konkluzji, że jedynie poprawa losu proletariatu przyczynić się może do
zminimalizowania napięć między masami robotniczymi)
przedstawiciele tego socjalizmu udzielali aktywnego poparcia polityce Bismarcka, polemizowali z
miłośnikami marksizmu i liberalizmu
fabianie: (str. 288)
proudhoniści i blankiści: (str. 288)
rozwój konfliktów ideowych:

8

socjalizm
-

rozwiązanie w 1876 roku I Międzynarodówki niewątpliwie przyczyniło się do wzrostu ideowej
chwiejności w ruchu robotniczym – a to prowadzić musiało nieuchronnie do konfliktów na tle
ideowym
- w 1889 roku powołano kolejną – II Międzynarodówkę, której celem była koordynacja prac
międzynarodowego ruchu robotniczego i walka z ustrojem kapitalistycznym (jej założycielami
były najważniejsze partie robotnicze Europy)
początkowo w Międzynarodówce żywe były tendencje marksistowskie, jednakże pod koniec wieku
XIX do głosu zaczęły dochodzić hasła oportunistyczne, zwane rewizjonistycznymi, przeciwstawiające
się podstawowym tezom rewolucyjnego marksizmu
----ANARCHIŚCI
• Prudoniści (łagodni)
• Blankiści (teoria spisków)
- -- - - - REWIZJONIZM
BISMARCK – państwo socjalne (emerytury, renty, bezpłatne szkoły), zbrojenia
E. BERNSTEIN
• „Zasady socjalizmu i zadania socjaldemokracji”
Białe kołnierzyki – wykwalifikowani robotnicy
• Ewolucyjne zmiany, bogacenie się robotników i ich lepszy poziom życia
• Wzrost płac – likwidacja wyzysku, dlatego najważniejsza jest walka wyborcza o demokrację,
a nie walka klas
• Klasa – grupa ludzi zarabiających tak samo, dlatego robotnicy mogą zapobiec wojnie
najważniejszym momentem „rewolucji”; w momencie, gdy robotnik będzie mógł kupić to, co
wyprodukował, wtedy zniknie podział na klasy, zniesie się pieniądz i własność (nie będzie
potrzebna)
• Bezpłatne użytkowanie podstawą państwa
• Podstawy przyszłej organizacji – związki zawodowe i spółdzielczość handlowa
-----ANARCHOKOLEKTYWIZM MICHAIŁ BAKUNIN
• Walka z każdym państwem
-----LENIN
• 1905 rok – „Co robić?”
• Era imperializmu >> nowa rola banków, monopole, rynek światowy, walka o nowe strefy
wpływów, kolonializm, wzrost aktywności państwa w monopolach
• Rewolucja musi się zacząć w Rosji
• Zgnili burżuazyjni idealiści – cała reszta
• Materialiści – proletariat
• Robotnicy mają świadomość imperialistyczną
PARTIA (ludzie oddani sprawie) musi wytworzyć świadomość rewolucyjną
Centralizm demokratyczny – bezwzględna dyscyplina partyjna, kierownictwo wie najlepiej,
partia ma świadomość proletariacką, partia jest gotowa na walkę z aparatem policyjnym
Bolszewicy – rewolucyjna teoria, prezentuje obiektywny interes robotniczy, ma większość

9

socjalizm





Komintern
Rewolucja jest nieunikniona, aby się powiodła musi być:
1) sojusz robotniczo-chłopski
2) walka z uciskiem narodowościowym (postulat przejściowy)
3) wojna – hasła wojny domowej – charakter klasowy wojny
Państwo w kryzysie
- każde państwo jest dyktaturą
- komunizm zniesie ucisk klasowy, powstanie państwo bez organów państwa i prawa, które
zastąpi świadomość proletariatu
- komunizm zniesie wyzysk mas i nędzę
- okres przejściowy – dyktatura proletariatu
- przeciwieństwo starej formy państwa – RADY DELEGATÓW i siła zbrojna ludu
- zniesienie biurokracji – zastąpiona kontrolą i ewidencją
-„ walka aż do końca”

1. Ideologia komunizmu – leninowska wersja marksizmu: (str. 317)
1) Włodzimierz Iljicz Uljanow – Lenin: (1870-1924), jeden z najważniejszych ideologów
socjalizmu, urodził się w Symbirsku, w rodzinie urzędnika, jego brat – Aleksander, został
powieszony za udział w spisku na życie cara Aleksandra II; Lenin ukończył eksternistycznie
studia prawnicze, był jednym z założycieli Socjaldemokratycznej Partii Robotniczej Rosji, swoją
działalność rozpoczynał jako ortodoksyjny socjaldemokrata, przeciwstawiający się poglądom
antyrewolucyjnym, doprowadził do rozłamu w partii i utworzenia (1918) partii komunistycznej
(bolszewickiej); Lenin był przede wszystkim praktykiem, jego uogólnienia i formuły teoretyczne
najczęściej powstawały przy okazji walk politycznych, był autorem wielu elementarnych tez
ugruntowujących ruch robotniczy
• poglądy Lenina:
a) Lenin a marksizm:
- przez całe życie podkreślał, że jest wierny rewolucyjnej teorii Marksa (krytykował wszystkich,
którzy nie uznawali jego interpretacji marksizmu)
- uważał, że koncepcja rewolucji w Rosji nie jest sprzeczna z teorią marksizmu, zgodnie z którą
socjalizm miał być etapem możliwym do osiągnięcia dopiero w warunkach rozwiniętego,
dojrzałego kapitalizmu
- „wierzył” w istnienie kapitalizmu w Rosji, co miało być, wg niego, podstawą dla rewolucji
- Lenin udowadniał, że w początkach XX wieku kapitalizm ostatecznie wkroczył w
imperialistyczną fazę rozwoju, a argumentami miały być:
1) koncentracja produkcji i monopole
2) nowa rola banków, które zaczęły współdecydować o produkcji
3) rozwój kapitału finansowego i zastąpienie typowego dla kapitalizmu konkurencyjnego
eksportu towarów przez eksport kapitałów, typowy dla monopoli
4) stworzenie rynku światowego i międzynarodowych karteli, walka o podział sfer
wpływów i rynków między wielkimi mocarstwami
5) ogromny wzrost znaczenia państwa w funkcjonowaniu imperialistycznych monopoli
- postulował walkę zarówno z imperializmem jak i kapitalizmem
- zaciekle bronił filozoficznych tez Marksa, zwłaszcza tych o materializmie (cel Lenina był jeden,
obalić wszelką krytykę i wątpliwości jego ideowych przeciwników, co do zasadności jego
interpretacji marksizmu)
- mimo deklarowanej wierności marksizmowi Lenin dokonał istotnych zmian w teorii Marksa i
Engelsa, dotyczyło to w pierwszym rzędzie rozumienia roli partii i relacji między partią a klasą
robotniczą
b) leninowska koncepcja partii:

10

socjalizm
-

Lenin poddawał krytyce wszelkie przejawy reformizmu w partiach socjaldemokratycznych i
robotniczych (odrzucał również koncepcję samoświadomości klasy robotniczej)
- świadomość proletariacka i rewolucyjna klasy robotniczej, wg niego, musi zostać wniesiona do
mas przez tych, którzy znają teoretyczne założenia marksizmu, a mogą nimi być tylko świadomie
zorganizowani rewolucjoniści, bez względu na ich społeczne pochodzenie (przywódcza rola
„wybitnych” i charyzmatycznych jednostek)
- organizacja partii, głosił, winna być oparta na zdeterminowanych, zawodowych rewolucjonistach,
poddanych dyscyplinie i gotowych do poświęceń (struktury partii nie powinny być
demokratyczne, a oparte wyłącznie na wewnętrznej dyscyplinie)
- taki pogląd, na organizację partii, doprowadził w rosyjskim ruchu socjaldemokratycznym do
rozłamu na mienszewików (opowiadających się za demokratyzacją partii) i bolszewików
(opowiadających się za koncepcją Lenina)
- partie typu bolszewickiego stały się obowiązującym modelem dla ruchu komunistycznego nie
tylko w państwach obozu socjalistycznego, ale i na całym świecie
c) rewolucja proletariacka i warunki jej powodzenia:
- Lenin uważał rewolucję proletariacką za nieuchronną i nieuniknioną, zwalczał reformistów i
rewizjonistów, którzy sądzili, że sprawa rewolucji w Rosji jest odległa ze względu na mglisty
rozwój kapitalizmu
- początkowo aprobował ideę rewolucji burżuazyjno-demokratycznej popartej przez ruch
socjaldemokratyczny, której rezultatem powinna być dyktatura proletariatu i chłopstwa (sojusz z
chłopstwem Lenin uznawał za etap przejściowy)
- za drugie źródło poparcia i wzmocnienia dążeń rewolucyjnych uważał Lenin ogłoszenie programu
w sprawie zniesienia ucisku narodowościowego (jednakże nie aprobował wszystkich żądań
narodów uciskanych przez carat do samostanowienia)
- trzeci element wysunięty przez Lenina to postulat wykorzystania I wojny światowej i dążeń do jej
zakończenia w celu przeprowadzenia rewolucji, głosił, że wojna to skutek imperialistycznej
polityki, a zatem obowiązkiem ruchu robotniczego powinno być zwalczanie wojny, jednak nie
hasłami pacyfistycznymi, ale wznieceniem wojny domowej i rewolucji (Lenin propagował
koncepcję „wojny jako kontynuatorki polityki innymi środkami”, bronił również wszelkich
przejawów zbrojnej ekspansji ruchu robotniczego na inne kraje – rewolucja światowa)
d) Lenin o dyktaturze proletariatu, państwie i prawie:
- zagadnieniami dotyczącymi państwa i prawa Lenin zajął się w okresie kryzysu politycznego,
przewidywał wiodącą rolę partii bolszewickiej
- analizował niemal wszystkie wypowiedzi Marksa i Engelsa dotyczące państwa i prawa
- Lenin obstawał przy ujmowaniu państwa wyłącznie jako instytucji klasy panującej:
1) państwo jest produktem i przejawem nieprzejednanego charakteru przeciwieństw
klasowych
2) państwo jest to specjalna organizacja siły, organizacja przemocy w celu dławienia
jakiejś klasy (każde państwo jest dyktaturą, bez względu na formę sprawowania władzy
- logiczną konsekwencją było stwierdzenie, że komunizm musi oznaczać – skoro jest on
zniesieniem przeciwieństw klasowych – także zniesienie państwa (Lenin przewidywał, że w
społeczeństwie nie będzie odrębnych organów władzy, nie będzie także prawa, gdyż
przestrzeganie elementarnych norm zostanie wymuszone przez spontaniczny przymus społeczny)
- nowością w poglądach Lenina było rozwinięcie idei dyktatury proletariatu (miała ona stanowić
okres przejściowy między kapitalizmem a komunizmem):
1) twierdził, że dyktatura proletariatu nie może się posłużyć starą formą państwa, nie
może być pogodzona z parlamentaryzmem, z zasadą podziału władz, z powszechnym prawem
wyborczym i z równością wobec prawa
2) domagał się szczególnej roli dla rad delegatów, zmiany armii na siłę zbrojną ludu
3) akcentował z jednej strony konieczność zburzenia startej, biurokratycznej machiny, z
drugiej podkreślał, że kontrola i ewidencja to filary państwa proletariatu
4) uważał, że dyktatura proletariatu jest zarazem „prawdziwą” demokracją, gdyż jest
władzą większości sprawowaną przeciw mniejszościom wyzyskiwaczy (krytykował
koncepcje demokracji burżuazyjno-liberalnej)

11

socjalizm
5) dyktatura proletariatu, wg niego, powinna istnieć tak długo, jak długo istnieje
kapitalizm
6) nie ukrywał, że dyktatura proletariatu w praktyce oznaczać będzie dyktaturę partii
komunistycznej
1922 ZSRR
LEW TROCKI
• „rewolucja permanentna” - w wielu krajach
• Totalitarny system rządów
• Dyskusje w partii
• Wolność sztuki
• Całkowita nacjonalizacja – Rady i terror
• Przeciw biurokratyzacji
• System łagrów
Armia
JÓZEF STALIN
• Totalitarny system rządów
• Podporządkowanie wszystkich dziedzin życia Partii i państwu
• Rewolucja w jednym państwie
Kult jednostki
• Walka klas wewnątrz (kułacy, inteligencja, mniejszości – likwidacja)
• Łagry

e) spadkobiercy leninizmu:
1) Józef Wissarionowicz Dżugaszwili – Stalin: (1879-1953)
• poglądy Stalina:

- zaciekły wróg Trockiego, dążył do pełnego przejęcia władzy w partii bolszewickiej
(1928 r.), Stalin sam niewiele wniósł własnych idei do spuścizny leninowskiej
- system stworzony przez Stalina – stalinizm – to przede wszystkim totalitarny system
rządzenia, w którym państwo i rządząca partia zmierzała do kontrolowania nie tylko
gospodarki, nie tylko zewnętrznych aspektów życia, ale usiłowała wprowadzić także kontrolę
nad całym życiem umysłowym, od sztuki po naukę i filozofię
- ideową nowością było ogłoszenie przez Stalina tezy o „możliwości zbudowania
socjalizmu w jednym kraju” – koncepcja ta służyła głównie do rozgrywek politycznych
toczonych na szczytach władzy
- opowiadał się za dyktaturą partii i za prawem państwa do stosowania pracy
przymusowej w celu przyspieszenia industrializacji
- Stalin wysuwał jeszcze jedną tezę, a mianowicie głosił, że w miarę postępów w
budowie socjalizmu, następuje zaostrzenie walki klasowej (ta koncepcja umożliwiła mu na
ideologiczne uzasadnienie brutalnych czystek partyjnych)
- opowiadał się za jedynie obowiązującą wersją marksizmu, którą nazwał
„marksizmem-leninizmem” („sprofanowana wersja ideologii Marksa i Lenina”)
2) Leon Dawidowicz Bronstein – Lew Trocki: (1879-1940)
• poglądy Trockiego:
- powołując się na dziedzictwo Lenina – głosił teorię rewolucji permanentnej (jego
zdaniem rewolucja proletariacka nie miała szans zwycięstwa bez przerodzenia się w rewolucję
światową)
- miał podobny stosunek do dyktatury i roli państwa co Stalin
- jako polityczny przeciwnik Stalina musiał emigrować z Rosji

12

socjalizm

1951 – narodówka socjaldemokratyczna – deklaracja frankfurcka – odrzuca marksizm i łączność z
krajami wschodu
1959 – SPD – Bad Godesberg – wzorcowy program socjaldemokratyczny
• zerwanie z walka klas
• zniesienie własności, kontrolna rola państwa nad własnością, poszerzenie własności
spółdzielczej i państwowej
• hasła pokoju i partnerstwa społecznego
• Koncepcje solidarystyczne i korporacjonistyczne
• Odrzucenie radykalnej zmiany ustroju
• Przemiany w ramach demokracji i parlamentaryzmu
• Reformy i zabezpieczenia socjalne, miejsca pracy
• Wzrost podatków i roli państwa w produkcji
Planowanie redystrybucji – sprawiedliwość społeczna, polepszenie jakości życia, ochrona
środowiska

1. Ideologia komunizmu powojennego: (str. 352)
a) doktryna „realnego socjalizmu”:
-

ideologia socjalizmu nie ograniczała się jedynie do kontynentu europejskiego, objęła ona również
swym zasięgiem wiele państw świata
- w 1977 roku ogłoszono oficjalnie, że w ZSRR zbudowano zręby komunizmu, a ustrój państw tzw.
satelickich określano mianem „realnego socjalizmu”
- oficjalną doktryną pozostawał nadal marksizm-leninizm, jednakże ideologia komunizmu przestała
być wyznacznikiem polityki partii rządzącej, raczej stała się fasadą, umożliwiającą rządy partii
- rządzące partie komunistyczne tolerowały niektóre zachowania obywateli, jawnie sprzeczne z
obowiązującą ideologią, jeżeli te nie zagrażały ich władzy (ogromny relatywizm rządzących)
- w państwach „realnego socjalizmu” nie wolno było dyskutować nad zasadnością ideologii,
podważać autorytetu partii (widać zatem ewidentnie, że elicie rządzącej bardziej zależało na
utrzymaniu się przy władzy, aniżeli na rzeczywistym działaniu na rzecz komunizmu – „dawni
rewolucjoniści stali się obrońcami korzystnego dla nich status quo”)
- po śmierci Stalina prysł mit o jedności ruchu komunistycznego, jedynie wiodącą rolę uzurpował
sobie ZSRR
b) eurokomunizm:
Doktryna eurokomunizmu była wyrazem ewolucji zachodnioeuropejskiego ruchu
komunistycznego, do którego należały m.in.: Francuska Partia Komunistyczna i Włoska Partia
Komunistyczna – odgrywały one bardzo istotną rolę w swoich państwach. Początkowo partie te
realizowały radziecką koncepcję socjalizmu, powołując się na Marksa i Lenina. Stosunkowo szybko
jednak przyszło załamanie takiej koncepcji, zwłaszcza po radzieckiej interwencji na Czechosłowację.
• cechy eurokomunizmu:
- miała być to doktryna, która miała umożliwić komunistom zachodnim wejście na scenę polityczną
nie tylko w charakterze partii opozycyjnych, ale i przyjęcie odpowiedzialności za rządy
- takie podejście wymagało odejście od skostniałego marksizmu-leninizmu
- twórcami tej doktryny byli m.in.: Francuz – G. Marchais, Włoch – E. Berlinguer, Hiszpan – S.
Carillo, jej początki sięgają 1974 roku
- eurokomuniści odrzucali ideę dyktatury proletariatu i akceptowali zasady demokracji (wolność
polityczna, rządy parlamentarne, zachowanie praw obywatelskich, itd.)
- propagowali solidarność wszystkich klas, rezygnując z hasła walki klas

13

socjalizm
-

programowym novum eurokomunizmu było odstąpienie od wymogu jedności światopoglądowej
członków partii (zarzucono propagowanie ateizmu, uznano pluralizm i swobodę religijną),
pozostawiono koncepcję rozdziału Kościoła od państwa
- odrzucono oficjalnie leninizm, a marksizm uznano za teorię, która winna być twórczo rozwijana, a
nie traktowano jako doktryna
- eurokomuniści odchodzili również od idei całkowicie upaństwowionej i centralnie sterowanej
gospodarki (państwo ma ograniczać się do kontroli nad wielkimi i kluczowymi przemysłami)
- doniosłym punktem było odżegnanie się eurokomunizmu od idei, że państwo radzieckie jest
naturalnym przywódcą światowego ruchu komunistycznego
- wiele z poglądów eurokomunistów zostało zaczerpnięte od postulatów europejskich
socjaldemokratów
c) chiński wariant komunizmu – maoizm: (str. 355)

2. Socjaldemokracja po roku 1945: (str. 364)
a) powstanie i program Międzynarodówki Socjalistycznej:
Ruch socjaldemokratyczny w okresie międzywojennym pozostawał w jawnej wrogości do
Międzynarodówki Komunistycznej, natomiast po II wojnie światowej stał się ważnym elementem
funkcjonowania systemów demokracji zachodnich.
W 1951 roku, w wyniku współpracy partii wielu krajów, utworzono Międzynarodówkę
Socjalistyczną we Frankfurcie nad Menem.
• program organizacji:
- przede wszystkim wyraźne rozgraniczenie idei socjalizmu od komunizmu
- socjalizm definiowano jako ruch wszystkich, którzy są przeświadczeni, iż należy położyć kres
wyzyskowi człowieka przez człowieka i dążą do tego, by całe społeczeństwo miało prawo
stanowienia o życiu gospodarczym
- popierano demokrację polityczną i wszelkie prawa i wolności człowieka
- propagowano tzw. ideę demokracji gospodarczej (połączenie gospodarki planowej z ideą
własności społecznej i prywatnej) – pełne zatrudnienie, wzrost produkcji, zabezpieczenie
społeczne, sprawiedliwy podział dochodów i majątków, stałe podnoszenie dobrobytu
- szeroko przedstawiano wachlarz zabezpieczeń socjalnych ze strony państwa – prawo do pracy, do
pomocy lekarskiej, ochrony macierzyństwa, itd.
- propagowano ideę walki wszystkich ludzi ze światową nędzą (połączenie międzynarodowych
wysiłków w celu osiągnięcia tego celu)
- program socjaldemokratów nie odrzucał możliwości współpracy z innymi partiami o odmiennych
poglądach (np. z chadecją czy ruchami chłopskimi), nie propagował idei rewolucji i obalenia
kapitalizmu
- warto pamiętać, że obrona demokracji czyniła z partii socjaldemokratycznych partnera
politycznego dla partii liberalno-demokratycznych

b) najważniejsze partie socjaldemokratyczne Europy i ich polityka: (str. 366)
CHRUSZCZOW
odwilż
• krytyka działań Stalina
• złagodzenie walki klas
• złagodzenie stosunków międzynarodowych
• odmienność komunizmu w różnych państwach
• polepszenie gospodarcze
BREŻNIEW
• zastój
• nowa oligarchia
• kult jednostki, kult przeszłości, zasługi
propaganda i monopol

14

socjalizm
• odprężenie na Zachodzie
• RWPG
ANTROPOW
CZERNIENKO
GORBACZOW

KONCEPCJE 3.DROGI
• 8 celów
• Wolność od strachu i niedostatku
KONCEPCJA KEYNES’A I „PAŃSTWA DOBROBYTU”

TEORIA KONWERGENCJI JAMES BURNHAM

ORDOLIBERALIZM

15

Do góry