Ocena brak

SŁOŃCE

Autor /Ernestyn Dodano /16.04.2012

Jako jedyne źródło światła i ciepła, a zatem i życia, czczone było przez większość plemion i ludów świata: bóstwem Słońca w braminizmie-hinduizmie jest Suria, w Babilonii-Asyrii był nim Szamasz, Mitra był bogiem indoirańskim, Ahura-Mazda (Ormuzd) bogiem Słońca i światła w perskim mazdaizmie, u Chaldejczyków był nim Merodach, u staroż. Egipcjan Ra (Re) i Horus, u Azteków - Tezkatlipoka.

Grecy przysięgali na boga Słońca - Heliosa (zob.), który wszystko widzi i słyszy; później identyfikowano z nim Apollina-Febusa (Foibosa), już jako uosobienie życiodajnej potęgi. Rzymski bóg Słońca - Sol, złączył się później z perskim Mitrą (zob. Mitra 1) w jedno, jako Sol Invictus łac., 'niezwyciężone Słońce'.

Przed wprowadzeniem chrześcijaństwa bóg ten tak bardzo odsunął na dalszy plan bogów olimpijskich, że religia rz. stała się nieomal monoteistyczna. Skandynawskim bogiem Słońca był Sunna, wiecznie lękający się pożarcia przez wilka Fenrisa jako symbolu zaćmienia.

W Italii kult Sola zniknął bez śladu. W Grecji Helios żyje dalej w św. Eliaszu, którego imieniem nazwano niezliczone góry (często z kaplicami), co tłumaczy się podobieństwem imion: helios -wym. ilios, Elias - wym. ilfas. Będzie i przed naszymi wrotami słońce przysł., i na naszej ulicy będzie święto; będzie jarmark i na naszym rynku; kiedyś i nam się co dobrego trafi.

Czekać łojowego słońca dawne przysł., czekać wie-czoru w karczmie, w oberży, w zajeździe, które oświetlano tanimi łojówkami, a nie kosztownymi świecami woskowymi; oddawać się jedynej podówczas rozrywce miast i wsi - karczemnym plotkom przy piwie Jedno słońce dość na niebie przysł., zob. Aleksander Wielki (Aleksander i Parmeniusz).

Bóg nas czy diabeł złączył, trzeba się rozłączyć:

Dwóch nas, jak dwóch słońc, pono zanadto na świecie.

A. Mickiewicz, Pan Tadeusz, 4, 901-02.

Kalendarz słoneczny zob. Kalendarz (egipski). Miasto Słońca zob. Miasto. Miejsce pod słońcem korzystna pozycja umożliwiającą rozwój, rozprzestrzenienie się; udział, do którego się ma „naturalne prawo".

„To moje miejsce pod słońcem: oto początek i obraz przywłaszczania sobie całego świata", fr. C'est Id ma place au soleil: voild le commencement et l'image de l'usurpation de toute la terre, pisze ok. 1660 w Myślach, 1,9,53, Blaise Pascal. O „miejscu pod słońcem", nm. Platz an der Sonne, mając na myśli ekspansję terytorialną, mówili Bernhard von Biilow (1897) i Wilhelm II Hohenzollern (1901, 1911).

Nic nowego pod słońcem zob. Nowy. Niech słońce nie zachodzi nad gniewem waszym, łac. Sol non occidat super iracundiam vestram, z Wulgaty, List do Efezjan, 4, 26. Nie oglądać słońca nie żyć, być umarłym. Nie zasłaniąj mi słońca... zob. Diogenes (Aleksander i Diogenes).

Niżej kłaniąją się wschodzącemu niż zachodzącemu słońcu Pompejusz do Sulli, gdy ten głosował prze-ciw przyznaniu Pompejuszowi triumfu w 83 pne. Oto słońce spod Austerlitz! zob. Napoleon (I). Porywać się z motyką na słońce chcieć dokonać rzeczy niemożliwej, bo wymagającej środków, których się nie ma. Słońce także kloaki nawiedza, a nie maże się zob. Diogenes.

Słońce też wschodzi, ang. The Sun Also Rises, tytuł powieści (1926, wyd. pol. 1958) Ernesta Hemingwaya o „zagubionym pokoleniu", ang. lost generation, dojrzewającym w czasie 1. wojny świat., rozczarowanym, nie mogącym znaleźć swego miejsca w świecie; z Biblii, Eklezjastes, 1,5. Słoneczne kwartety, nm. Sonnenąuartette, smyczkowe, opus 20 (1772) Josepha Haydna. Sonata słońca kompozycja (1907) Mykolasa Ćiurlionisa, malarza i kompozytora litewskiego.

Stój, Słońce, powstrzymąj swój bieg, łac. Sta sol, ne moveare, napis na pomniku Kopernika w kościele św. Anny w Krakowie; wg Wulgaty, Jozue, 10, 12: „Sol, contra Gabon ne movearis" łac., 'Słońce, naprzeciw Gabonu nie ruszaj się!', zob. Jozue (Zatrzymanie Słońca). Szukać plam na słońcu szukać dziury w całym, doszukiwać się błędów, wad, w rzeczy dobrze wykonanej.

W moich posiadłościach słońce nigdy nie zachodzi, gdyż są tak rozległe; przechwałka powtarzana przez wielu władców, m.in. przez Aleksandra Wielkiego, przypisywana królom i prorokom przez wielu pisarzy, jak Klaudian, Owidiusz, Tybullus, Wergiliusz, Camóes, i licznych pisarzy brytyjskich. Najpopularniejszy jest jednak cytat z Don Karlo sa, 1, 6, Fr. Schillera: nm. Die Sonne geht in meinem Staat nicht unter (król Filip II). Wstrzymał słońce, ruszył ziemię... zob. Kopernik.

Zaćmienie Słońca (i Księżyca). Już w starożytności wyobrażano sobie, że zaćmienia są wynikiem napaści na ciała niebieskie demonów i potworów (które należy odstraszać i przeganiać hałasem) albo skutkiem czarów. W lit. astrologicznej zaćmienia przedstawiano aż do czasów nowożytnych jako zjawiska złowróżbne, wieszczące śmierć wielkiego człowieka, zarazę, wojnę itd.

Przedstawiciele jońskiej filozofii przyrody, nie mający zrazu pojęcia o prawdziwych przyczynach zjawiska, utorowali drogę do jego racjonalnego wyjaśnienia. Tales z Miletu przepowiedział wprawdzie zaćmienie Słońca z 28 V 585 pne., ale opierał się zapewne tylko na znanym już od dawna w Babilonie okresie saros między zaćmieniami, trwającym 18 lat i 11 dni.

Dopiero gdy stało się wiadome, że Księżyc otrzymuje swe światło od Słońca i że przy różnicy odległości od Ziemi jedno ciało niebieskie może przesłonić drugie, mógł Empedokles z Akragas, a przede wszystkim Anaksagoras z Kladzomen wyjaśnić oba zjawiska, co zresztą nie przeszkadzało ogółowi uważać je po dawnemu za zły omen. 28 V 585 pne. Medowie i Lidyjczycy mieli się jakoby tak przerazić zaćmienia, które pogrążyło w ciemnościach pole bitwy nad rzeką Halys, że od razu zakończyli wojnę trwającą już od sżeściu lat.

Przez zaćmienie Księżyca odłożył, z porady obozowych wieszczków, generał gr. Nikias w 413 pne. odpłynięcie floty gr. z Syrakuz; umożliwiło to Syrakuzańczykom rozgromienie ateńskiej wyprawy i wzięcie pozostałych przy życiu do niewoli; Nikias zaś został stracony. 20 VI840 król Ludwik I Pobożny, syn Karola Wielkiego, miał umrzeć ze strachu w czasie zaćmienia.

W 1919 dwie ekspedycje ang., wysłane w celu obserwacji zaćmienia Słońca na drugą półkulę, dokonały pomiarów położenia gwiazd; pomiary te stwierdziły zjawisko zakrzywienia promienia świetlnego w polu grawitacyjnym (Słońca), przepowiedziane przez Alberta Einsteina (zob.), wynikające z jego ogólnej teorii względności. Zegar słoneczny zob. Gnomon; Zegar.

Die Sonne nie tak świeci jak słońce,

choć jest równie parne i palące [...]

O Słońce, Słońce, o Słońce!

nad Krakowem Słońce i nad błonią!!

St. Wyspiański, Die Sonne nie tak świeci... 1-2, 11-12.

Podobne prace

Do góry