Ocena brak

SKANDYNAWSKO-POLSKIE ZWIĄZKI LITERACKIE

Autor /jota11 Dodano /29.03.2012

SKANDYNAWSKO-POLSKIE ZWIĄZKI LITERACKIE. Kontakty Polski z krajami skand., tj. z Danią, Finlandią, Islandią, Norwegią i Szwecją, datują się od średniowiecza; pocz. były to kontakty gosp., handlowe, nast. powiązania dynastyczne: córka Mieszka I, Świętosława (skand. Sigrida), była żoną króla szwedz. Eryka VIII i duńskiego Swena I; w XII w. córka Bolesława Krzywoustego, Rycheza, była żoną królewicza duń. Magnusa i szwedz. króla Swerkera I; księżniczka szwedz. o tymże imieniu - żoną Przemyśla II (schyłek XIII w.). Ożywienie stosunków polit. przyniósł w. XVI - okres zarówno zatargów zbrojnych, jak pokojowego współdziałania, uwieńczonego objęciem tronu pol. przez Zygmunta III, syna króla szwedz. Jana III Wazy i Katarzyny Jagiellonki. Natomiast kontakty kult. rozwijały się dość powoli, brak też wiarygodnych wzmianek w zapisach kronikarskich pol. czy skand.; nie zaznaczyli się w kulturze pol. Skandynawowie pojawiający się od XV w. jako studenci w Akad. Krak., a później także w jezuickim —> Braniewie. Do wyjątków należał w 1 poł. XVI w. wybitny humanista szwedz., arcybiskup Uppsali, J. Manson (Magnus), który prowadził korespondencję z J. Dantyszkiem, był autorem łac. elegii na śmierć P. Tomickiego, polemizował z Maciejem z Miechowa (n.t. pochodzenia Gotów). Brat jego, Olaus, zawarł w swej Historia de gentibus septentrionalibus (1555) pewne informacje o Polsce, wyrażając się z uznaniem o kulturze doby jagiellońskiej. W Polsce informacje o Danii i Szwecji zawierają XVI-wieczne kroniki B. Wapowskiego, M. i J. Bielskich; żywsze zainteresowanie sąsiadami pn. przynosi okres konfliktów duń.-szwedz.-pol. w dobie 7-letniej wojny pn. (1563-70) i poprzedzająca ją (1561) misja dyplomatyczna J. Ch. Tęczyńskiego do Szwecji, jego miłość do królewny szwedz. Cecylii i tragiczna śmierć z rąk Duńczyków. Wydarzenie to opisywali: J. Kochanowski - w elegii łac. i poemacie Pamiątka Janowi na Tęczynie, B. Paprocki w Herbach rycerstwa, E. Otwinowski w Bohaterach chrystiańskich. Losy pol. królewny, Katarzyny, wydanej za Jana, brata Eryka XIV, prześladowanie młodych małżonków przez króla-szaleńca ukazał na tle intryg dworskich i toczącej się wojny M. Kromer w Historii prawdziwej o przygodzie żałosnej książęcia finlandzkiego Jana (1570).

Kandydatury szwedz. do tronu pol. wywołały literaturę okolicznościową (m. in. S. Gostomski, J. Dulski, S. Radzimiński); panegirystą Zygmunta III stał się A. Zbylitowski, autor wierszy Witanie króla nowego, Epitalamium na wesele..., , poematu relacjonującego podróż Zygmunta po koronę po Janie III Droga do Szwecjej (1597). Z drugiej podróży Zygmunta (1598) pozostały też różne relacje - listy i diariusze.

Dobrze zapisała się w dziejach pol. reformacji uczona siostra król., Anna Wazówna, także opiekunka emigrantów szwedz. w Polsce.

Wiele pisano o Szwecji i Danii w dobie wojen o Inflanty (odezwa publicyst. J.D. Solikowskiego 1600, poematy o bitwie kircholmskiej 1605-Ch. Gośniewskiego, Sz. Śląskiego, W.Bojera, wiersze z okresu najazdu Gustawa Adolfa - bezim. Lament Korony Polskiej, K. Twardowskiego Bij Gustawa kto dobry 1629, S.K. Zakrzewskiego Pruskich wojen rewolucja 1627, S. Przypkowskiego W sprawie pokoju ze Szwecją ok. 1630). Analogiczne relacje z przebiegu działań wojennych i in. poezje okolicznościowe ogłaszali w Szwecji J. Narssius, J. Messenius oraz chwalca Wazów i Polski J. Typotius.

Wreszcie lata „potopu", najazd szwedz. 1655-60 wywołał ogromną falę literatury okolicznościowej: od najwybitniejszych dzieł, jak —> Obleżenie Jasnej Góry, Nowa Gigantomachia ks. A. Kordeckiego i Obsidio Clari Montis S. Kobierzyckiego, wiersze żołnierskie Z. Morsztyna, aż po pieśni nowiniarskie, liczne pisma polit. i publicystykę przeciw różnowier-com. Kampanię duńską S. Czarnieckiego 1658-59 utrwaliły pamiętniki J. Łosia i J.Ch. Paska. Obszerniejszą relację pamiętnikarską z 1. 1655-60 dał ówczesny bp warmiński J.S. Wydżga (wyd. 1662-65). Z wojny tej pozostało również w Szwecji wiele opisów Polski - raczej o charakterze publicystycznym.

Nową fazę literatury informacyjnej, panegirycznej, paszk-wilanckiej przyniosła tzw. trzecia wojna pn. (1700-21). Do ciekawszych relacji szwedz. z tego czasu należy opis pobytu w Polsce (1703) O. Celsiusa st., który interesował się zwłaszcza pol. instytucjami nauk. (informacje o szkołach akad.), i nieco wcześniejszy opis J.T. Oxenstierny, którego maksymy są pierwszymi utworami skand, tłumaczonymi w Polsce (J.A. Jabłonowski - przekł. z franc. w zbiorze Ustawy i zdania przeciwko wynikającym w sercu ludzkim zarazom 1741, 1754); o ich popularności świadczy ukazanie się nowego przekł. J.E. Minasowicza (1769, wyd. szersze: Uwagi i maksymy moralne 1772, 1775, 1784).

Rozkwit oświecenia w Polsce odznacza się m. in. dążeniem do poznania historii - rodzimej i powszechnej. Pierwszy nauk. zarys dziejów Szwecji dał pijar W. Skrzetuski (Dzieje królestwa szwedzkiego 1772, wryci, rozsz. 1792). W 1789 udał się do Danii i Szwecji J. Albertrandi, jako uczestnik poselstwa od Stanisława Augusta, m. in. w celu podjęcia starań o rewindykację wywiezionych w XVII w. do Szwecji zbiorów pol. -w swych listach przekazał wiele informacji n.t. poloników, jak również o duń. i szwedz. życiu naukowym. Drugim wybitnym , obserwatorem życia Finlandii i Szwecji był J.U. Niemcewicz, który po zwolnieniu z niewoli ros. wraz z T. Kościuszką 1796 -tą drogą udawał się do Ameryki; wrażenia swe opisał we fragmentarycznym dzienniku (wyd. 1858) i częśc. w późniejszych pamiętnikach. W Szwecji tego okresu najcenniejszy zespół informacji o Polsce dał L. Engestrom, poseł w Warszawie w dobie Sejmu W. (tłum. jego pamiętników sporządził J. I. Kraszewski 1875).

W literaturze pol. opisy poet. krajów skand, dali w XVIII w. J.K. Skop (1754) i T. Grotkowski (1760, opis Norwegii). Motywy skand, pojawiały się też w literaturze popularnej - np. tragiczne losy Eryka XIV i jego rodziny, czy historia J.Ch. Tęczyńskiego. Drugi z tych tematów podjął nieco później, być może pod wpływem własnej podróży, Niemcewicz w powieści Jan z Tęczyna (1824-25).

W późnym oświeceniu pol. wśród przekładów pojawiła się tłum. z łac. powieść utopijna duń. klasycysty L. Holberga Podróż do krajów podziemnych Mikołaja Klimiusza (W. Stroiński, 1819).

Szerszy zwrot ku literaturom pn. nastąpił dopiero w dobie romantyzmu, kiedy to w całej Europie rozbudziły się zainteresowania twórczością staroskand. - sagami, poematami Eddy, pieśniami skaldów, fiń. eposem nar. Kalevala. Tłumaczem Eddy był J. Lelewel: 1807 ogłosił streszczenia pieśni, 1828 przekład, częśc. skrócony (niektóre pieśni przełożył wierszem K. Brodziński). Przekład ten wywarł pewien wpływ na pol. literaturę romant., niektóre motywy odnaleźć można w utworach J. Słowackiego. Przekłady pol. dokonywane były za pośrednictwem niem. i francuskiego. L. Siemieński w swym Piosermiku ludów (1843) zamieścił norw. pieśń Dwunastu czarodziejów. Kilkanaście wznowień miała Pieśń rycerza norweskiego Haralda do Elżbiety córki Jarosława księcia kijowskiego w przekł. W. Syrokomli (1856). Sięgnięto też do współcz. literatur romant. Skandynawii, reprezentowanych przez posłów: Duńczyka A.G. Oehlenschlagera, Szweda E. Tegnera i Fina J. Runeberga. O twórczości H. Ch. Andersena pisano w Polsce od 1840 (art. w „Magazynie Powsz."), a pierwszy zbiór jego baśni przełożony przez F.H. Lewestama (Duńczyka z pochodzenia) ukazał się 1859 pt. Powiastki moralno-fantastyczne. Popularność zyskały powieści Szwedki F. Bremer, w l. 1852-60 ukazało się kilka jej utworów. Przeglądy prasy skand, zamieszczała „Biblioteka Warsz.", tam też 1853 ukazał się art. omawiający literatury skand. 1 poł. XIX w. W literaturze pol. pojawiło się sporo utworów związanych z okresem wojen pol.-szwedz., do najbardziej znanych należą powieści: Niemcewicza Jan z Tęczyna i Kraszewskiego Kordecki (1850), poemat Syrokomli Stare wrota (1856), M. Romanowskiego nowela Starosta Zegocki (1858) i powieść Dziewczę z Sącza (1861). Ukoronowaniem tego nurtu jest Potop H. Sienkiewicza. Coraz więcej pojawiało się opisów podróży do krajów skand., Szwecję i Danię zwiedził A. Przezdziecki 11833), nast. E. Tyszkiewicz, który prowadził badania archeol. i poszukiwał poloników (Listy o Szwecji t. 1-2 1846), T. Tripplin w swoich wspomnieniach (1844) opisał m. in. podróż po Danii i Norwegii, a E. Chojecki dał franc. opis swej wędrówki po trzech krajach Skandynawii.

Rozkwit realist. literatury skand., bujny rozwój dramatu w l. siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XIX w., wywołały w Polsce doby pozytywizmu wzmożone i trwałe zainteresowanie tą literaturą. W 1870 w „Bibl. Warsz." ukazał się art. S. Duchiń-skiej zawierający charakterystykę nowego piśmiennictwa skand., ona też rok wcześniej w tymże piśmie zamieściła omówienie Kalevali, tłumacząc i streszczając fragmenty eposu. Znaczną rolę we wzajemnej recepcji literatur odegrał W. Benzelstierna-Engestróm, ur. i żyjący w Polsce wnuk szwedz. dyplomaty z XVIII w. Znając zarówno kulturę krajów skand., jak Polski, starał się je zbliżyć tłumacząc w Polsce poezję i prozę szwedz., kreśląc sylwetki wybitnych twórców i naukowców skand., tłumacząc prace —> A. Jensena i, co najważniejsze, przygotowując recepcję twórczości H. Ibsena (na kilka łat przed ukazaniem się pierwszych przekładów) książką Henryk Ibsen, poeta norweski (1875, wyd. 2 1885). W tym okresie uwagę tłumaczy przyciągała zwł. twórczość Norwegów: B. Bjornsona, pocz. jako autora wierszy i licznych dramatów (Bankructwo i Nowożeńcy 1876, Ponad siły 1904), proza A.L. Kiellanda (1881), a przede wszystkim dramaty Ibsena -1879 wystawiano na scenie lwow. Pretendentów do korony, a 1882 w Warszawie Norę (pierwszy przekł. pt. Domek lalki 1880), co dało początek tryumfalnemu pochodowi jego dramatów przez pol. sceny. Dużym powodzeniem w Warszawie cieszyły się odczyty (1887) wybitnego duń. krytyka i historyka literatury G. Brandesa, który kilkakrotnie odwiedził Polskę 1885-98. Odczyty Brandesa przyniosły obszerną informację o literaturach skand. (zwł. duń.) i pobudziły polemikę na temat filoz.-estet. poglądów ścierających się w ówczesnej literaturze iBrandes reprezentował stanowisko zbliżone do H. Taine'a). Polemika ta znalazła wyraz w prasie warsz. (m. in. wypowiedzi Sienkiewicza o naturalizmie). Brandes, autor Głównych prądów literatury XIX stulecia (wyd. pol. t.1-51885-1924), wydał osobną pracę O poezji polskiej w XIX stuleciu (1887), korespondował też z Polakami m. in. z A. Świętochowskim, Sienkiewiczem i W. Feldmanem.

Szerokim frontem wkroczyła literatura skand, do świadomości jej pol. odbiorców w epoce Młodej Polski. Duże znaczenie miały tu bliskie kontakty S. Przybyszewskiego z czołowymi przedstawicielami Młodej Skandynawii: O. Hanssonem, A. Strindbergiem, malarzem E. Munchem i rzeźbiarzem G. Vigelandem. Przybyszewski 1898-99 w krak. „Życiu" pisał o twórczości Norwegów, 1904 w „Chimerze" ukazały się przekłady E. Porębowicza z lud. poezji duń. i norw., które znalazły się (wzbogacone o dalsze tłum. także z literatury szwedz.) w zbiorze jego przekładów Pieśni ludowe celtyckie, germańskie, romańskie (1909, wznów. 1959). W prasie warsz. artykuły o pisarzach skand, ogłaszała bardzo aktywna tłumaczka J. Klemensiewiczowa (m. in. o S. Lagerlof 1905 i Kiellandzie 1906), ona też jest autorką przeglądu syntet. Literatura Skandynawii (1914). Twórczość Skandynawów była też przedmiotem szkiców A. Langego (studium Literatura współczesna w Norwegii 1905), T. Rittnera (o K. Hamsunie 1906), A. Wysockiego, A. Grzymały-Siedleckiego (o twórczości G. Wieda 1908). Liczba ukazujących się przekładów, jak i szybkość docierania nowych pozycji do pol. czytelnika (Głód Hamsuna 1392, S. Lagerlof Bracia 1901, Gósfa Berling 1905, Cudowna podróż 1911, J. Bojera Moc opinii 1907), świadczy, iż literatury krajów skand, były w Polsce na przełomie wieków znane i cenione. Do najpopularniejszych autorów należeli powieś-ciopisarze norw. P. Egge oraz A. Garborg. Przełożono wszystkie niemal utwory Ibsena, a już 1899 (wyd. 2 1907) ukazał się obszerny wybór jego dramatów w tłum. i ze wstępem W. Marrene. Pozycję Ibsena w Polsce ugruntował teatr i role głośnych aktorów (m. in. H. Modrzejewskiej). Sceny pol. zdobyła też twórczość Szweda A. Strindberga (wyd. pol. Ojca 1890, Panny Julii 1891) wprowadzana do teatru przez K. Adwentowicza od 1908. Prozę szwedz., obok Lagerlof, często reprezentowali A. Hedenstierna (liczne humoreski tłum. w prasie pol.), G. af Geijerstam, V. von Heidenstam, a klas. poezję - E. Tegner. Echem pobytu Brandesa w Polsce był znaczny wzrost przekładów z literatury duń., w l. dziewięćdziesiątych ukazywały się w Polsce powieści m. in. H. Banga, H. Drachmanna, P. Nansena, H. Pontoppidana, a od 1900 K. Gjellerupa, J.V. Jensena, J.P. Jacobsena, K. Michaelis. W literaturze fiń. tłumaczy przyciągała Kalevala, fragm. po Duchińskiej tłumaczyli F. Jezierski i J. Tretiak. Głośną powieść J. Linnankoskiego Krwawykwiafprzełożyła J. Klemensiewiczowa (1909), w prasie zaczęły się też ukazywać fragm. Kantelataru - zbioru fiń. pieśni lud. w przekł. B. Kutyłowskiego. Fragmenty isl. Eddy starszej tłumaczyła M. Wolska (1909).

Na osobną uwagę zasługuje recepcja Baśni Andersena, każdy niemal rok przynosił nowe ich przekłady, opracowania i przeróbki (często z niem.); wśród licznych tłumaczy i trawestatorów Baśni byli: L. Siemieński, Syrokomla, F. Faleński, E. Orzeszkowa (Dziewczynka z zapałkami 1882), C. Niewiadomska (wybory i poszczególne baśnie w jej opracowaniu ukazują się od 1882), M. Glotz, J. Mortkowieżowa, Mirandola, S. Sawicki, S. Beylin. Baśnie miały kilka wydań w czasie II wojny świat., a po wojnie nowe przekłady opracowali m. in. B. Hertz, J. Brzechwa, K. Jeżewska, J. Iwaszkiewicz; ukazało się kilka obszernych wyborów.

W 20-leciu międzywojennym literatury skand, wobec wkraczających nowych prądów znalazły się na dalszej pozycji niż w epoce poprzedniej, ale zainteresowanie czytelników zwł. powieścią skand, utrzymało się na osiągniętym poziomie. Obok licznych wznowień i nowych przekładów pisarzy wcześniej poznanych pojawiły się nowe nazwiska. Z prozaików duń. wydano szczególnie wiele utworów Banga, Gjellerupa, Jacobsena, J.V. Jensena, Michaelis, Pontoppidana, ukazały się też powieści społ. M. Andersena-Nexo Ditta (cz. 1-5 1927-31, przekł. J. Mondschein) i Pelle zwycięzca (t. 1-2 1937-38, przekł. Mondschein i M. Tarnowski). Wśród najczęściej wydawanych Norwegów znaleźli się Hamsun, Bojer i Bjornson, który w tym okresie zyskał sławę jako powieściopisarz (Synnewe Solbakken 1922, przekł. Mirandoli, późniejsze wydania pt. Dziewczę ze Słonecznego Wzgórza, nast. wiele in. utworów). Popularność zyskała powieść dla młodzieży A. Gjems-Selmer Nad dalekim cichym fiordem (tłum. J. Mortkowiczowej 1927). Najwybitniejszą nowo poznaną pisarką norw. była S. Undset, autorka powieści hist. przełożonych przez W. Kragen": Krystyna córka Lawransa (1929, wyd. 9 1977) i Olaf syn Auduna (1938, wyd. 5 1970). Prozę szwedz. najczęściej reprezentowali Lagerlof (kilkadziesiąt jej nowel i opowieści ukazało się w prasie pol., a kilka powieści przełożyli L. Staff i Mirandola), H. Berger, A. Munthe i V. von Heidenstam. Przełożono także sporo miniatur prozatorskich, nowel i powieść (Czandala, 1920 przekł. Staff) Strindberga. Inaczej wyglądał odbiór literatury fiń. - powieść tu nie dominowała (ukazało się kilka utworów). Podejmowano wciąż przekłady fragmentów Kalevali (M. Krahelska, J. Brzechwa, K. Zawistowicz). Ukazały się dwa zbiory baśni i opowiadań fiń. Z. Topeliusa Zeschły liść (1926) i Gwiazdooka (1927). W Panteonie wielkich twórców poezji i prozy (t. 2 1933, wznów. 1959) znalazły się m. in. wiersze Runeberga i E. Leino, fragm. prozy J. Aho, A. Kivi i Linnankoskiego, fragm. Kalevalii Kantelataru. Literaturę Islandii reprezentowali w przekł. pol. G. Gunnarsson i J. Svensson. W przekł. A. Górskiego ukazał się tom Saga 0 Gislim wyjętym spod prawa i inne sagi islandzkie (1931). Najobszerniejszy dorobek przekł. mieli: K. Bończa-Bukowski, Cz. Kędzierski, Mirandola, Mondschein, J. Mortkowiczowa, Staff, A. Tom, M. Zabojecka. Wśród tłumaczy znaleźli się też J. Kasprowicz (Brand i Peer Gynt Ibsena, oba przekł. 1923), W. Berent (Włóczęga Hamsuna 1924, Wróg ludu Ibsena 1925), M. Dąbrowska (Niels Lyhne Jacobsena 1927). Dąbrowska opisała też swoje wrażenia z podróży do Skandynawii (Upółnocnych sąsiadów 1929). Popularnością cieszyły się reportaże z Danii G. Morcinka pt. Duńskie serce (1934, wyd. 7 1939, wznów. 1949). W latach międzywojennych ukazały się dwa przeglądy syntet. literatur skand.: B. Callemana (norw., nowoisl. i szwedz.), S. Kołaczkowskiego (duń.) i K. Zawistowicz (fiń.) w t. 3 Wielkiej literatury powszechnej (1932) oraz Sawickiego Współczesna literatura Skandynawii w Księdze pamiątkowej ku czci... M.L. Fulmana (1939). Katedry uniw. poświęconej skandynawistyce nie było, a otwarta w sierpniu 1939 na UW, pod kierownictwem Sawickiego, nie podjęła działalności z powodu wybuchu wojny.

Po 1945 pocz. przypomniano powieści społ. Andersena-Nexo. Ożywienie kontaktów nastąpiło po 1956 wraz z ogólnym wzrostem liczby przekładów z literatury światowej. Systematyczną działalność popularyzatorską podjęło Wydawnictwo Pozn. wydające Serię Dzieł Pisarzy Skandynawskich. Wyspecjalizowani tłumacze i badacze literatur skand, podjęli przekłady bezpośrednio z języków oryginałów tłumaczonych dzieł. Najbardziej ważki dorobek przekł. mają: z języka duń. M. Krysztofiak, S.H. Kaszyński, M. Bero; z norw. J. Giebułtowicz, B. Hłasko, A. Skrentni; ze szwedz. M. Olszańska, Ł Wyszomirska i Z. Łanowski, który w uznaniu dla swej bogatej działalności otrzymał tytuł doctora h. c. uniw. w Uppsali (1976). Literatura fiń. tłumaczona jest najczęściej przez C. Lewandowską i Łanowskiego. Autorami opracowań, wstępów, sylwetek prezentowanych pisarzy są badacze Krysztofiak, Kaszyński (autorzy Zarysu historii literatury duńskiej 1976), Łanowski, Skrentni. W wyborze i oprać, tychże badaczy ukazały się antologie nowelistyki: duń. Opowieści znad Sundu (1974), Anegdoty losu (1976), Buty są ważne (1976); fiń. Żyzny granit (1970); norw. Tam gdzie fiordy (1970); szwedz. Losy ludzkie (1965, wyd. 2 zmien, i rozsz. 1979), Drogi na głębinie (1971), Kość słoniowa (1972), a także liryki szwedz. W sali zwierciadeł (1980). Uzupełnia się zaniedbania w zakresie klasyki. Ukazał się pełny przekład Kalevali (1974, przekł. poet. J. Ozga-Michalski, przekł. filol. K. Laszecki), Kalevala została też opracowana dla dzieci przez J. Porazińską (1958., wyd. 2 1967). Wydano sagi staroisl. w przekładzie A. Załuskiej-Stromberg: Saga o Gunnlaugu Wężowym Języku (1968, BN II 157), Saga o Njalu (1968), Saga rodu z Laxdalu (1973), Saga o Egilu (1974). Przypomniano wybitne pozycje pisarzy poznanych w okresach wcześniejszych (Gjellerupa, Gunnarssona, Svenssona, liczne utwory Hamsuna, Undset i Lagerlof), m. in. ukazały się dwa zbiory dramatów Ibsena (1956 i 1958) i trzy Strindberga (1962,1976,1977 BNII185) oraz wybór jego nowel w nowym przekł. Łanowskiego pt. Miłość dziewcząt (1971). Wydano pisma S. Kierkegaarda (fragmenty tłumaczono od 1874): Bojaźń i drżenie (1972, przekł. Iwaszkiewicza) i Albo--Albo (t. 1-2 1976, przekł. Iwaszkiewicza i K. Toeplitza). Rezultatem penetracji współcz. literatur skand, jest udostępnienie pol. czytelnikom dzieł wielu wybitnych twórców. Literaturę duń. reprezentują: K. Blixen, J. V. Jensen, H. Scherfig, P. Seeberg, H. Wulff i in.; norw.: 0. Bolstad, O. Duun, S. Hoel, A. Sandemose, T. Vesaas. Literaturę szwedz. poznać można z kilkudziesięciu pozycji. Pisarzami, których twórczość została przedstawiona wydaniem kilku ich dzieł, są m. in. P. Lagerkvist, A. Lundkvist, V. Moberg, L. Gyllensten, P. O. Sundman, I. Lo-Johansson, przełożono też utwory szwedz. noblistów E. Johnsona i H. Martinsona. Z literatury isl. poza sagami przełożono siedem utworow H. K. Laxnessa (m. in. Dzwon Islandii 1957, wyd. 2 1975). Równie obszernie zaprezentowana została twórczość Fina M. Waltari: Egipcjanin Sinuhe (1962, wyd. 4 1978), Karin, córkaMonsa (1966, wyd. 3 1975) ipięćin. powieści. Nadto z literatury fiń. przełożono utwory: Kivi (Siedmiu braci 1961), V. Linny, F. E. Sillanpaa, V. Meri, E. Joenpelto. Pojawiły się też osobne wybory wierszy poetów skand.: Szwedów Lundkvista (1968) i W. Aspenstróma (1977), G. Hardinga (1979) i Fina P. J. Haavikko (1978). Zasłużoną popularnością cieszą się w Polsce skand, książki dla dzieci, zwł. Szwedki A. Lindgren (jej Dzieci z Bullerbyn weszły do obowiązkowej lektury szkolnej) i Finki T. Jansson (cykl powieści o Muminkach) w przekł. I. Wyszomirskiej i T. Chłapowskiej.

Mimo wczesnego zainteresowania literaturami Skandynawii w Polsce (Lelewel), nie wykształciła się w XIX w. osobna gałąź filologii skand.; zajmowali się nią badacze in. litera tur, jak Lewestam i J. Flach, a w latach międzywojennych germanista Sawicki oraz S. Wędkiewicz i Kołaczkowski. Zakład skandynawistyki został wyodrębniony 1969 w ramach Instytutu Filologii Germ. UAM w Poznaniu, przy udziale literaturoznawcy R. Nitschke i językoznawców G. Sadalskiej (szwedz.) i S. Awedykowej (norw.); prowadzone są lektoraty wszystkich skand, języków. Z zakładem współpracuje ściśle germanista Kaszyński i wymienieni już tłumacze. Prace badawcze prowadzone są też w Krakowie, Gdańsku i Wrocławiu. W1965 i 1968 odbyły się Gd. Spotkania Lit. z udziałem pisarzy, krytyków i tłumaczy pol. i skandynawskich.

W krajach skand, w XIX i XX w. znajomość literatury pol. kształtuje się nierównomiernie. W w. XIX zależała ona często od zainteresowań polonofilskich wybitnych indywidualności (np. w Danii Brandesa, w Szwecji A. Jensena, w Finlandii slawisty J. Mikkoli, którego żona —> M. Talvio należała do grona najwybitniejszych tłumaczy literatury pol.), ale także była rezultatem skomplikowanych uwarunkowań hist. -związków i zależności między poszczególnymi krajami Skandynawii. Jeszcze w dobie romantyzmu w Finlandii językiem literatury był szwedzki (1858 założono pierwszą szkołę średnią z fiń. językiem nauczania), a językiem literatury norw. do 1. trzydziestych XIX w. był duński. Skandynawowie tradycyjnie interesowali się pol. literaturą polit.; powstania nar. w Polsce spowodowały zwrot również ku pol. literaturze pięknej -tłumaczono pol. pieśni nar., 1832 czołowy norw. poeta romant. H. Wergeland przełożył z oryginału Warszawiankę. Rok 1832 przyniósł też szwedz. przekład czterech powieści z historii Polski, piszącego w języku niem. A. Bronikowskiego. Po 1863 H. Wieselgren przełożył na szwedz. Boże coś Polskę... A. Felińskiego (ukazała się także wersja norw. tej pieśni i Chorału K. Ujejskiego). Wieselgren przetłumaczył także (z niem.) Farysa - na długo był to jedyny przekł. z Mickiewicza. Po powstaniu 1863, które silnym echein odbiło się w krajach skand., pojawił się anonimowy przekł. poematu Z. Krasińskiego Ostatni (z franc. tłumaczenia K. Gaszyńskiego). Sympatie dla walk i dążeń niepodległościowych Polaków znalazły wyraz w wielu utworach wybitnych poetów wszystkich krajów skand. (m. in. Tegnera, Wergelanda, J. S. Welhavena). W l. 1835-85 dużą popularnością na scenach szwedz. cieszyły się Damy i huzary A. Fredry.

Pierwszym reprezentatywnym pisarzem pol. tłumaczonym w Szwecji był Kraszewski - 1881 wydano Hrabinę Cosel, 1887 Jermołę i kilka in. utworów. Do popularności pisarza przyczynił się fakt drukowania w dzienniku sztokholmskim jednej z jego powieści współcz.; podobnie było w Danii, gdzie Kraszewskiego drukowano od 1886 (Ulana). Szerszy zwrot ku piśmiennictwu pol. nastąpił w l. dziewięćdziesiątych po ukazaniu się książki Brandesa Indtryk fra Polen (1888, wyd. pol. pt. Polska 1898), a przede wszystkim dzięki działalności przekładowej A. Jensena i —> E. Wester oraz —> H. Bukowskiego, który osiedlił się w Sztokholmie 1864 i gorąco propagował literaturę : sztukę pol., także patronując tłumaczom. Ich działalność ustaliła przodownictwo Szwecji w zakresie przekładów.

Po Kraszewskim w końcu l. osiemdziesiątych sięgnięto po utwory Sienkiewicza, którego twórczość została w szerokim przekroju przełożona na poszczególne języki skandynawskie. W Szwecji tłumaczono twórczość Sienkiewicza od 1887 - (skrócona przeróbka Ogniem i mieczem), nast. wydawano nowele (na przełomie wieków ukazało się sześć różnych ich wyborów), od 1900 co roku ukazywały się powieści hist. (cała Trylogia i Krzyżacy) i powieści współcz. (Rodzina Połanieckich 1901, Bez dogmatu 1902, obie wznowiono po roku). W Norwegii: Ogniem i mieczem (1902, wznów. 1903), Pan Wołodyjowski i Potop (1903), Krzyżacy (1904), powieści współcz. i osobne wydania nowel (Ta trzecia i Hania 1903). W Danii tłumaczono Sienkiewicza od 1888 (Szkice węglem), nast. ukazały się nowele, a w pocz. XX w. znane było z powieści (poza Quo vadis) jedynie Ogniem i mieczem (1903-04). W Finlandii w tym okresie poza Quo vadis przełożono jedynie nowele. Quo radis miało następujące pierwsze przekłady: 1898 szwedz., 1899 duń., 1901 fiń., 1902 norw., 1905 islandzki. W tym też czasie znaczną popularność w Szwecji zyskała Orzeszkowa dzięki przekładom Wester (Meir Ezofowicz 1895, Nad Niemnem 1897, Cham 1898). B. Prus był właśc. pisarzem nie znanym Skandynawom - ukazała się jedynie Placówka (1903) w fiń. przekładzie Talvio. Wielkich poetów romantycznych propagował w Szwecji na przełomie wieków ich znakomity tłumacz Jensen, w jego przekł. ukazały się dzieła Mickiewicza t Pan Tadeusz 1898, Konrad Wallenrod), Krasińskiego (Irydion, Nie-Boska komedia), J. Słowackiego (W Szwajcarii, Ojciec zadżumionych, Anhelli), także A. Malczewskiego i S. Goszczyńskiego. Innego przekładu Pana Tadeusza (prozą) na szwedz. dokonała Wester 1926.

Na osobną uwagę zasługuje recepcja twórczości W.S. Reymonta związana z przyznaniem mu 1924 Nagrody Nobla. W tymże roku w Szwecji ukazały się dwa wydania Chłopów i wznów. 1929 i później nie wydawanych), a także Ziemi obiecanej (przekł. ten wznowiono po roku, a 1934 powieść ukazała się w nowym tłum.), nadto 1925 ukazał się wybór nowel. W Danii autorem przekł. Chłopów (1924, wznów. 1959) był poeta V. Rordam. W Finlandii wydano Ziemię obiecaną (1937),a Chłopów przełożył R. Silvanto (1949).

W Szwecji do 1939 poza twórczością pol. noblistów, powieściami Orzeszkowej i klasykami romantyzmu pol. poznano też niektóre powieści Przybyszewskiego, utwory G. Zapolskiej (Sezonowa miłość 1917), S. Żeromskiego (Wierna rzeka 1921, niepełny tekst Urody życia 1922, Popioły 1923), Z. Kossak-Szczuckiej (Złota wolność 1932), F. Goetla (Z dnia na dzień 1932, t.r. przekł. norw.), M. Choromańskiego (Zazdrość i medycyna 1934), J. Wittlina (Sól ziemi 1939). Wybór tłumaczonych poezji był często przypadkowy. Pewne zainteresowanie budziły utwory F.A. Ossendowskiego i S. Piaseckiego. Popularność zyskały książki K. Chłędowskiego dot. kultury renesansu i baroku w zach. Europie. Ukazały się też antologie: Wester opracowała nowelistykę Młodej Polski (1910), a polonofil K.G. Fellenius wydał antologię Polen i svensk lyrik (1935), zawierającą wiersze o Polsce z lat 1703-1919. Wyjątkowym zjawiskiem były prace o literaturze pol. wybitnego slawisty —> A. Stendera-Petersena. Przełożono też kilka pozycji dot. kultury pol., m. in. szkic A. Brucknera o kulturze pol. zamieszczono w wydawnictwie zbiór. Polackerna (1918) oraz eseje o J. Matejce (M. Szukiewicza) i F. Chopinie (W. Wyszyńskiego) w pracy zbiór. Polonica (1917). Bibliografię poloników szwedz. do 1918 opracował Wędkiewicz, a za lata 1918-39 —> J. Trypućko. W Finlandii w 1 poł. XX w. slawistyka i polonistyka były w stadium rozkwitu, przede wszystkim dzięki działalności prof. Mikkoli, którego uczniami było wielu znakomitych tłumaczy i znawców literatury pol.: —> S. Haltsonen, bracia J. i E. Kalima, V.K. Trast i Silvanto. Oni też starannie wybierali utwory tłumaczone. Trast swymi przekładami zaprezentował Finom twórczość Mickiewicza: Pan Tadeusz (1921), Grażyna i Konrad Wallenrod (1930), ogłosił też (1925) monografię poety. Wcześniej z Mickiewicza znano Wielką improwizację z Dziadów cz. III w przekładzie wybitnego poety O. Manninena. J. Kalima przełożył 1900 Nie-Boską komedię (wyd. 1909). E. Kalima, kierując od 1917 Fiń. TeatremNar., wystawił (częśc. we własnym przekł.) komedie Fredry i szereg cennych pozycji dramaturgii Młodej Polski i 20-lecia międzywojennego. Sil-vanto, tłumacz Sienkiewicza i Reymonta, jest autorem dwu antologii poświęconych literaturze pol.: Nuori Puola (1916) i Valkoinen Kotka (1937), w których dobór nazwisk i utworów świadczy o znakomitym rozeznaniu. Na fiń. przełożono też Sezonową miłość Zapolskiej (1930), Białych braci Choromańskiego (1938) oraz, podobnie jak w Szwecji, utwory Kossak--Szczuckiej i Ossendowskiego. Odzyskanie przez Polskę niepodległości wywołało powstanie kilku fiń. utworów, m. in. wierszy E. Leino i książki o Polsce E. Paloli (1921), której rozdział I poświęcony jest literaturze polskiej. Bibliografię fiń. przekładów literatury pol. 1900-1933 opracował Haltsonen. W Danii znajomość literatury pol. przedstawiała się znacznie skromniej. Slawista pol. pochodzenia S. Rożniecki przełożył (1896) fragment Pamiętników Paska (o Polakach w Danii). W tłumaczeniu byłej lektorki na UW I. Stemann ukazała się Nie-Boska komedia (1925, wznów. 1946), drobne fragmenty Dziadów i Pana Tadeusza przełożyli A. M. Benedictsen i J. Rolver - autor broszury o twórczości Mickiewicza (1930). Rórdam przełożył kilka ballad Mickiewicza i Grób Agamemnona Słowackiego. Nadto ukazały się dwie powieści Przybyszewskiego i kilka utworów Ossendowskiego. W Norwegii do 1939 nie tłumaczono klasyki pol., poza utworami Sienkiewicza przełożono Panią Walewską W. Gąsiorowskiego, oraz powieści Przybyszewskiego i Goetla.

W pierwszych latach po wojnie w krajach skand, niewiele było nowych przekładów z literatury pol. i były one jak poprzednio dość przypadkowe. W Szwecji sięgnięto po A. Fiedlera (Ryby śpiewają w Ukajali 1950), A. Ścibora-Rylskiego (Węgiel 1953), dwie powieści W. Wasilewskiej (Tęczaukazała się we wszystkich językach skand.); w Finlandii wydano Cudzoziemkę M. Kuncewiczowej (1950, w przekł. Haltsonena); w Norwegii Bieg do Fragala J. Stryjkowskiego (1953) oraz Białą fokę Cz. Centkiewicza (1954). Przełożono też M. Jastruna Szkic o Adamie Mickiewiczu (fiń. 1955, duń. 1957) i Mickiewicz (przekł. norw. 1955). W 1958 ukazał się przekład Pana Tadeusza pióra Rórdama. Wzrost zainteresowania literaturą pol. nastąpił po 1956, choć nadal liczba przekładów nie była duża. Dominowała wśród nich proza. Zaczęto nadrabiać zaległości z literatury międzywojennej przekładając m. in. utwory M. Dąbrowskiej, W. Gombrowicza, B. Schulza. Do bardziej znanych na terenie Skandynawii pisarzy należą: J. Andrzejewski (Popiół i diament, wyd. szwedz. 1960, Idzie skacząc po górach wyd. fiń. 1965 i in.) oraz S. Lem (Astronauci wyd. fiń. 1960 i in.). Przełożono utwory M. Hłaski, m. in. Ósmy dzień tygodnia (wyd. norw. 1957), T. Brezy Urząd (wyd. duń. 1963) i in., T. Konwickiego Sennik współczesny (wyd. fiń. 1966) i in., oraz R. Bratnego Kolumbowie, rocznik 20 (wyd. duń. 1962), J. Dobraczyńskiego Listy Nikodema (wyd. szwedz. 1961), A. Rudnickiego Złote okna (wyd. duń. 1964). Pod koniec l. pięćdziesiątych popularnością cieszył się Zły L. Tyrmanda, przetłumaczony na prawie wszystkie języki skandynawskie. W l. siedemdziesiątych zainteresowano się m. in. prozą T. Borowskiego, S. Dygata, Iwaszkiewicza, T. Różewicza, dalszymi utworami Kuncewiczowej. Obszerny przegląd pol. prozy dały antologie, które ukazały się w Danii: Rebeller. Novellerfra det ny Polen (1958), Kender du Polen? (1966), Ny polsk prosa (1967) i w Norwegii: Nattover verden ogandre polskę noveller (1956), Polsk noveller (1972). Pol. eseistykę reprezentują jedynie Cz. Miłosz i J. Kott.

Nieporównanie mniej znana w Skandynawii jest pol. liryka. Osobnych tomów doczekali się tylko Z. Herbert, S. J. Lec, T. Różewicz. Tym większe znaczenie miały antologie poezji wydane w Szwecji Detnakna ansiktet(1960) i w Norwegii Den sjuande engelen (1967). W teatrach skand, grano po 1956 przede wszystkim utwory S. Mrożka i Gombrowicza, sięgając sporadycznie również po dramaty Różewicza, S. I. Witkiewicza i in.; z klasyki wystawiono: Fredry Damy i huzary (Finlandia 1969) i Męża i żonę (Finlandia 1973), Wyspiańskiego Wesele (Finlandia 1968) i Klątwę (Norwegia 1969) oraz G. Zapolskiej Moralność pani Dulskiej (m. in. Finlandia 1954). Przyznanie Nagrody Nobla Miłoszowi (1980) rozbudziło zainteresowanie jego twórczością, czego wyrazem stało się tłumaczenie Doliny Issy (wyd. szwedz. 1980) oraz liczne wybory poezji. Z młodszego pokolenia tłumaczy należy wymienić C. Berg (Szwecja), P. Hultberga (Dania), A. Lahtinena, K. Siaraste, T.V. Taisto (Finlandia) i O.M. Selberga (Norwegia). W ilości przekładów przoduje Szwecja, następne miejsce zajmuje Dania (żwłaszcza po 1956), Finlandia, Norwegia, a w Islandii przetłumaczono jedynie powieści Sienkiewicza i Reymonta. Badaniami polonist. zajmują się uniw. ośrodki slawistyczne: szwedz. w Uppsa-li (zał. 1891), Lundzie (zał. 1921), Sztokholmie (zał. 1944) i Góteborgu (zał. 1950), duń. w Kopenhadzie (zał. 1859), Arhus (zał. 1931) i Odense (zał. 1967), norw. w Oslo (zał. 1900) i fiń. w Helsinkach (zał. 1895). Slawistyka skandynawska jest ukierunkowana gł. na językoznawstwo (G. Gunnarsson, J. Trypućko, K.-O. Falk, K. Netteberg). Z badaczy literatury pol. najpoważniejszą pozycję zajmował A. Stender-Petersen. Współcześnie badaniami literatury pol. zajmują się m. in. N.A. Nilsson w Szwecji, C. Stief, R. Heltberg i P. Hultberg w Danii, M. Nag i O. M. Selberg w Norwegii. Na polu zbliżenia kult. między Polską a Skandynawią zasłużyły się także liczne towarzystwa współpracy społ.-kult. i naukowej.

W. HAHN Henryk Ibsen w Polsce, Lub. 1929; A. ZAŁUSKA-STROMBERG Odzwierciedlenie problemów mickiewiczowskich w Szwecji, „Pam. Lit." 1958 z. 1; A. ROGALSKI Pod północnym niebem, Pozn. 1969; Z. BRZOZOWSKA Andersen wPolsce, Wr. 1970; M. ADAMUS Tajemnice sagi run, Wr. 1970; J. MICHALIK Twórczość Ibsena w sądach krytyki polskiej 1875-1906, Wr. 1971; E. SUCHODOLSKA, Z. ŻYDANOWICZ Bibliografia polskich przekładów z literatury krajów skandynawskich do roku 1969 włącznie, Pozn. 1971; Z. CIESIELSKI Zbliżenia skandynawsko-polskie, Gd. 1972; M. LEWKO Wczesna recepcja twórczości dramatycznej Augusta Strindberga w krytyce polskiej, Roczniki Hum. 24 (1975) z. 1; O. DOBIJANKA-WITCZAKOWA Z dziejów dramatu skandynawskiego w Polsce, Zesz. Nauk. UJ, Prace Hist.lit. 36 (1977); E. KOTARSKI Literatura polska a literatury skandynawskie do początków XVIII wieku, w: Literatura staropolska w kontekście europejskim (zbiór.), Wr. 1977; J. IWASZKIEWICZ Szkice o literaturze skandynawskiej, W. 1977; K. ŚLĄSKI Tysiąclecie polsko-skandynawskich stosunków kulturalnych, Wr. 1977; Z. CIESIELSKI Fredro w Szwecji, „Pam. Teatr." 1978 z. 4; Swedish-Polish Literary Contacts (zbiór.), Stockholm 1979; W. NAWROCKI Klasycy i współcześni, Pozn. 1980.

Podobne prace

Do góry