Ocena brak

Siły kształtujące Ziemię

Autor /Cezar444 Dodano /30.09.2011

Struktury tektoniczne:

Uskok - przesuniecie warstw skalnych w pionie (u. zrzutowy) lub w poziomie (u. przesuwczy).

Rów tektoniczny - obszar ograniczony podłużnymi uskokami i obniżony względem obszarów sąsiadujących.

Zrąb - blok skorupy ziemskiej, obcięty ze wszystkich stron uskokami, wzniesiony względem innych bloków.

Fałd - faliste ułożenie warstw skalnych.

Płaszczowina - wielkich rozmiarów fałd leżący lub przewalony, odkłuty od swojego podłoża.

Siły wewnętrzne (endogeniczne) tworzące rzeźbę powierzchni Ziemi:

Ruchy górotwórcze (orogeniczne):

# Rodzaje gór:

- fałdowe: powstają w wyniku spiętrzenia mas skalnych w postaci fałdów i płaszczowin (Himalaje, Alpy, Karpaty, Andy, Kordyliery)

- zrębowe: powstają w wyniku pionowego przemieszczenia mas skalnych wzdłuż uskoków (Ural, Harz, Sudety, Appalachy, Wogezy)

- wulkaniczne: tworzą się w następstwie obfitych erupcji wulkanicznych (góry Islandii, wysp oceanicznych, niektóre masywy Kamczatki i Wysp Japońskich).

# Najważniejsze ruchy górotwórcze:

- orogeneza kaledońska (ordowik, sylur, dewon): Świętokrzyskie, część Sudetów, Kaledońskie, Grampian, Skandynawskie, góry Spitsbergenu;

- orogeneza hercyńska (karbon, perm): Świętokrzyskie (odmłodzenie), Sudety, Reńskie, Harz, Schwarzwald, Ural, Ałtaj;

- orogeneza alpejska (trias i jura): Krym

(kreda i trzeciorzęd): Karpaty, Alpy, Bałkany, Pireneje, Apeniny, Kaukaz, Himalaje, Atlas, Kordyliery, Andy.

Ruchy lądotwórcze (epejrogeniczne) - powolne, w wielkiej skali i długotrwałe ruchy skorupy ziemskiej. Skutek - zmiany zarysów lądów i mórz.

Wulkanizm i plutonizm:

Zjawiska plutoniczne - zjawiska związane z przemieszczającą się w litosferze (pod powierzchnią Ziemi) magmą. Formy: batolity, lakolity.

Zjawiska wulkaniczne - ogół zjawisk związanych z wydobywaniem się na powierzchnię Ziemi law i towarzyszących im substancji.

# Typy wulkanów:

- szczelinowe

- stożkowe

~ typ hawajski (kształt płaski, spowodowany wylewami law rzadkich zasadowych, może mieć kilka kanałów);

~ typ Mt. Pele'e (stromy i wysoki ze względu na gęstą, kwaśną lawę);

~ typ wezuwiański (stromy, lawa kwaśna, przejawia eksplozytywny charakter działalności, tworzy kilka kanałów).

# Produkty wybuchu wulkanów:

- gazowe: para wodna, dwutlenek węgla, tlenek węgla, fluor, chlor, azot, wodór;

- ciekłe: lawa

- stałe: bomby wulkaniczne, bloki, lapille, pyły, popiół, piasek, pumeks.

# Rozmieszczenie stref wulkanicznych na świecie:

Zjawiska wulkaniczne występują tam, gdzie nad ogniskami magmy znajdują się spękania i słabsze miejsca w skorupie ziemskiej, pozwalające na przedarcie się magmy.

Rozmieszczenie czynnych wulkanów na Ziemi wyraźnie nawiązuje do przebiegu stref kontaktu płyt litosfery oraz stref rozsuwania się płyt. Najważniejsze obszary wulkaniczne to: wybrzeża Pacyfiku, południowa Europa, Afryka wschodnia, Małe Antyle.

Zjawiska sejsmiczne:

Zjawiska sejsmiczne polegają na drganiu skorupy ziemskiej spowodowanym rozchodzeniem się fal sprężystych, zwanych falami sejsmicznymi. Trzęsienia Ziemi wywołane są ruchami mas skalnych w głębi skorupy ziemskiej lub w płaszczu Ziemi. W wyniku tych ruchów powstają w skałach naprężenia, których nagłe rozładowanie wywołuje falę.

Hipocentrum - miejsce w głębi Ziemi, w którym powstaje fala sejsmiczna.

Epicentrum - miejsce na powierzchni Ziemi, bezpośrednio leżące nad hipocentrum, w którym drgania odczuwane są najsilniej.

Siły zewnętrzne (egzogeniczne) tworzące rzeźbę powierzchni Ziemi:

Wietrzenie skał:

jest to rozpad i rozkład skał pod wpływem działania wody, zmian temperatury powietrza i czynników biogenicznych.

# Rodzaje wietrzenia:

- fizyczne - rozpad skał bez zmiany składu mineralnego pod wpływem:

~ rozsadzania skał przez zamarzniętą wodę;

~ rozszerzania i kurczenia się minerałów przy dużych różnicach temperatury dobowej;

~ rozsadzania skał przez krystalizującą sól w porach skał;

~ rozsadzania skał przez pęczniejące skały ilaste.

- chemiczne - prowadzi do zmiany składu mineralnego (rozkładu skał) pod wpływem:

~ działalności wody (rozpuszczanie, hydroliza, uwodnienie),

~ innych procesów (uwęglanowienie, utlenianie);

- biologiczne - rozluźnianie fizyczne i chemiczne zwięzłości skał w wyniku działalności organizmów żywych (kopanie, rycie zwierząt, korzenie drzew rozsadzają skały, rośliny wydzielają związki chemiczne zmieniające skład skał, rozkład szczątków organicznych przez drobnoustroje tworzy glebę).

Działalność wiatru:

- niszczenie

~ deflacja - przesuwanie i unoszenie materiału skalnego przez wiatr prowadzące do powstania rynien i mis deflacyjnych, bruku deflacyjnego;

~ korazja - mechaniczna działalność wiatru i jego ładunku (ziaren piasku, żwiru) polegająca na ścieraniu, rysowaniu i drążeniu powierzchni skał; powstają wygłady, nisze, gzymsy, graniaki, grzyby skalne, żebra, bruzdy;

- transport - przenoszenie przez wiatr drobnego materiału skalnego (tworzą się zmarszczki wiatrowe - riple-marki);

- budowanie (akumulacja) - osadzanie niesionego przez wiatr materiału; powstają wydmy (barchany, wydmy paraboliczne, wałowe) i pokrywy lessowe.

# Rodzaje pustyń:

- kamieniste (hamada),

- żwirowe (serir),

- piaszczyste (erg),

- ilaste (takyry).

Działalność wód płynących:

# Działalność rzeki:

- niszczenie (erozja),

- transport,

- budowanie (akumulacja).

# Działalność rzeki w poszczególnych odcinkach biegu:

- bieg górny:

~ erozja wgłębna - żłobienie dna w czasie przetaczania z dużą energią rumoszu skalnego po dnie - powstają doliny w kształcie litery V;

~ erozja wsteczna (kaptarz) - cofanie się progu wodospadu, źródeł;

~ transport grubego materiału skalnego (powstawanie otoczaków);

- bieg środkowy:

~ transport materiału drobnego;

~ erozja boczna - podcinanie brzegów, poszerzanie koryta rzeki, tworzenie się meandrów, terasy zalewowej;

~ erozja wgłębna - zaznacza się w czasie powodzi;

~ akumulacja osadów tzw. aluwiów, tworzenie stożków napływowych;

- bieg dolny:

~ transport materiału drobnego;

~ akumulacja (tworzenie delty, estuarium-lejka).

Zjawiska krasowe:

jest to procesrozpuszczania skał przez wodę zawierającą dwutlenek węgla. Dotyczy to skał węglanowych: wapieni, dolomitów, gipsów, soli.

# Podział krasu:

- zewnętrzny (na powierzchni Ziemi) - żłobki, leje, polja, mogoty, obniżenia krasowe, żebra, doliny, wąwozy, parowy;

- wewnętrzny (pod powierzchnią Ziemi) - korytarze, syfony, lewary, jeziorka podziemne, kominy, jaskinie, stalaktyty, stalagmity, stalagnaty.

Działalność lodowców górskich:

# Działalność lodowców górskich:

- niszcząca - cyrki lodowcowe, nunataki, progi skalne, wygłady lodowcowe, "barańce", doliny U-kształtne, doliny boczne zawieszone, rysy lodowcowe, kotły eworsyjne;

- budująca - morena czołowa, denna, boczna.

# Działalność lądolodów:

- niszcząca - wygładzone szczytowe powierzchnie skalne (fieldy), "barańce", kry lodowcowe, wygłady lodowcowe, rysy lodowcowe;

- budująca - morena czołowa, denna, glina zwałowa, głazy narzutowe, jeziora morenowe i wytopiskowe.

# Działalność wód roztopowych (glacjalnych):

- niszcząca - jeziora rynnowe;

- budująca - jeziora zastoiskowe, iły warwowe, ozy, kemy, drumliny, pola sandrowe, pradoliny.

Działalność morza:

# Typy wybrzeży morskich:

- zanurzone:

~ dalmatyńskie - zalanie gór ułożonych równolegle do linii brzegowej; pasma górskie tworzą ciągi wysp a zalane doliny - długie kanały i zatoki;

~ riasowe - zalanie gór ułożonych skośnie do brzegu; dawne doliny rzeczne stają się zatokami wcinającymi się głęboko w ląd a szczytowe partie gór wysepkami lub półwyspami;

~ limanowe - zatopienie ujścia rzek rozcinających głębokimi jarami obszar o budowie płytowej;

~ fiordowe - zatopienie dolin polodowcowych w górach;

~ szerowe - zatopienie nizinnych terenów polodowcowych; wyspy są pozostałością wzgórz morenowych;

~ klifowe - stromy brzeg niszczony przez fale morskie;

- wynurzone:

~ mierzejowe - zamykanie zatok przez wały piaszczyste;

~ lidowo-lagunowe - powstaje w warunkach dużych przypływów i odpływów; poprzerywany wał przybrzeżny (lido) odgradza od otwartego morza zatoki (laguny);

~ deltowe - kształtowane przez budującą działalność morza i rzeki;

~ koralowe - przesuwanie się linii brzegowej w stronę otwartego morza spowodowane jest narastaniem koralowców;

~ mangrowe - opanowane przez formacje krzewów i drzew o silnie rozgałęzionym systemie korzeniowym, który powoduje utrwalanie namułów wodnych i przyrastanie lądu.

# Rodzaje działalności morza:

- budująca: plaża, kosy, laguny, mierzeje, półwyspy;

- niszcząca: klify, riasy, szkiery, fiordy).

Podobne prace

Do góry