Ocena brak

SIEROSZEWSKI WACŁAW, pseud. Wacław Sirko

Autor /jota11 Dodano /28.03.2012

SIEROSZEWSKI WACŁAW, pseud. Wacław Sirko,ur. 24 VIII 1858 w Wólce Kozłowskiej pod Radzyminem, zm. 20 IV 1945 w Piasecznie pod Warszawą (pochowany na Powązkach). Po uwięzieńiu ojca za udział w powstaniu 1863, osierocony wkrótce przez matkę, znalazł się pod opieką rodziny. Jako uczeń gimn. w Warszawie należał do tajnych stowarzyszeń patriot.; wydalony z V klasy, został terminatorem ślusarskim, uczył się w kolejowej Szkole Technicznej, zdobywał wiedzę i znajomość literatury przez samokształcenie. Związał się z ruchem socjalist., zakładał kółka i kasy oporu, rozpowszechniał nielegalne broszury wśród robotników. Aresztowany 1878 i osadzony w X Pawilonie Cytadeli, współredagował konspiracyjny „Głos Więźnia", napisał rewol. wiersz Czegóż chcą?. Za stawianie oporu podczas buntu więźniów skazany 1879 na osiedlenie na Syberii (drogę tę opisał potem we wspomnieniu Ciupasem na Syberię 1926), 1880 przybył do Wierchojańska, skąd 1882 podjął wraz z grupą towarzyszy próbę ucieczki; za karę zesłany do odległej osady jakuckiej. Parokrotnie zmieniał miejsca pobytu, wreszcie 1887 uzyskał zezwolenie na uprawę roli w okolicy Jakucka, w ułusie namskim. Stąd wysyłał potajemnie pierwsze swoje opowiadania do „Głosu", tu też napisał powieść —> Na kresach lasów (1894). Kiedy skończył się okres zesłania, pracował od 1892 w Irkucku (gdzie został wpisany do ksiąg mieszczaństwa) nad wielkim dziełem etnogr., które w wersji ros. ukazało się pt. Jakuty(1896), w pol. pt. Dwanaście lat w kraju Jakutów (1900). Po przybyciu 1894 do Petersburga współpracował z czas. „Russkoje bogatstwo", „Mir Bożyj", zaprzyjaźnił się z W. Korolenką. Podróżował na Krym i Kaukaz. Dzięki złotemu medalowi i poparciu ros. Tow. Geograficznego uzyskał prawo przebywania również na terenie Królestwa Pol.; 1898 zamieszkał w Warszawie, nawiązał kontakty ze środowiskiem lit., m. in. z S. Żeromskim i z redakcją „Prawdy", oraz z polit. kręgiem PPS. Najwcześniejsze nowele jakuckie wydał pt. W matni (1897, tu m. in. Chajlach, Jesienią, W ofierze bogom). W kolejnych zbiorach opowiadań wyróżnia się —> Dno nędzy (1900); tematyka rozszerza się na wrażenia z Kaukazu i Białowieży. Oparte na wspomnieniach z dzieciństwa opowiadanie Latorośle i przygodowa powieść kaukaska —» Risztau (1899) zapoczątkowały pisarstwo dla młodzieży, w którym S. zajął z czasem wybitną pozycję. Materiał czerpał gł. z własnej biografii i studiów środowiskowych; taki charakter ma też opowiadanie Powrót (1903) i powieść —> Ucieczka (1904). Źródła pośrednie wykorzystał w Powieściach chińskich (1903), na które złożyły się nowele Bokser (tytuł późniejszy) i Kulisi oraz powieść —> Zamorski diabeł. Już ta faza twórczości zapewniła mu duży rozgłos i uznanie krytyki; z entuzjazmem pisali o nim A. Świętochowski, E. Orzeszkowa, I. Matuszewski, J. Lorentowicz, A. Potocki, S. Brzozowski. Na sądy te wpływała tematyka syberyjska, dotychczas nieobecna w tej skali w literaturze pol., humanist. i otwarty stosunek S. do obcych kultur, ukazywanych niejako od wewnątrz i z bogactwem szczegółów, wyraziste opisy przyrody, mocno zarysowane charaktery, dram. i groźne perypetie akcji obrazującej heroiczną walkę z przeciwnościami, ujmowanie losów ludzkich w powiązaniu z warunkami bytu. Cechy te łączą twórczość S. z —> naturalizmem, zarazem są w niej obecne postawy romant.-patriot., nasilające się wraz z tendencjami niepodległościowymi.

Aresztowany 1900 za udział w manifestacji z okazji odsłonięcia pomnika Mickiewicza, uwięziony ponownie w X Pawilonie, otrzymał nakaz powrotu do Irkucka; dzięki pomocy Tow. Geograficznego mógł się wszakże udać w celach nauk. na wyspy japońskie. Przez Syberię i Mandżurię przybył 1903 na wyspę Hokkaido, gdzie prowadził badania nad plemieniem Ajnów (opisane potem w książeczce Wśród kosmatych ludzi 1927). Z Japonii wyruszył do Korei, zwiedził Chiny i przez Cejlon, Egipt, Włochy wrócił 1904 do Warszawy. Plonem podróży były reportaże Na Daleki Wschód (1904) i studium krajoznawcze Korea (1905), a ponadto opowieść o tragicznych losach tancerki koreańskiej Ol-Soni Kisań (1906) oraz seria opowiadań jap., udatnie stylizowanych na orientalną modłę, zebranych w tomie Zfalina falę( 1910). Podczas rewolucji 1905 S. więziony był na Pawiaku i w X Pawilonie; rychło zwolniony, udał się do Galicji. Przebywał nast. gł. w Zakopanem i w Krakowie, utrzymując kontakt z ruchem socjalistyczno-niepodłegłościowym. Kolejne utwory S. zatracają surowy autentyzm, do głosu dochodzą motywy martyrologiczne (np. w opowiadaniu Być albo nie być 1909), nasila się tendencyjność polit., zwł. w cyklu powieściowym W szponach (1918), Łańcuchy (1919), Topiel (1921). Inny nurt twórczości S. reprezentują Bajki (1910), wśród nich Dary wiatru północnego, i osobno wydana Bajka o Żelaznym Wilku (1911). Trawestują one znane motywy baśniowe, a dzięki zaletom narracji osiągnęły dużą poczyt-ność. Powrotem do świata dworku szlach. była powieść Zacisze (1913). Postaci silnego człowieka, przywódcy i organizatora, stworzył w 2-częściowej powieści hist. Beniowski (1916) i Ocean (1917), przedstawiającej ucieczkę i żeglugę grupy wygnańców z Kamczatki.

W Paryżu, gdzie mieszkał 1910-14, wstąpił S, do Zw. Strzeleckiego; wziął udział w wojnie jako żołnierz II kompanii kadrowej w oddziale W. Beliny-Prażmowskiego. Przywódca Partii Niezawisłości Nar., minister propagandy Tymczasowego Rządu Lud. w Lublinie, oddał się pod rozkazy Piłsudskiego, któremu i później pozostał wierny, sławiąc jego czyny i idee w wystąpieniach publicystycznych. W odrodzonej Polsce był senatorem, prezesem ZZLP 1927-30 i PAL 1933-39. Ogłaszał liczne wspomnienia, zebr. częściowo pt. Droga do wolności (1939), oraz reportaże, m. in. z budowy Gdyni Brama na świat (1933), z podróży do Ameryki, Anglii, Francji, Bułgarii. Napisał jeszcze trzy powieści: przygodowo-polit. Dalaj-Lama (1927) - o perypetiach młodocianych bohaterów w Mongolii doby barona R. Ungerna von Sternberg, Miłość samuraja (1926) - romans z czasów Japonii rycerskiej, i Pan Twardowski, czarnoksiężnik polski (1930)-racjonalistyczną wersję losów bohatera na tle Polski renesansowej. Próbował sił w dramacie (Bolszewicy 1922, układał scenariusze film., współpracował z radiem. Był postacią popularną, do czego przyczyniała się zarówno atrakcyjność jego utworów, jak i legendarny niemal życiorys socjalisty, zesłańca, podróżnika, żołnierza i działacza, mimo że oskarżano go o odejście od młodzieńczych ideałów i poparcie dla rządów silnej ręki w okresie sanacyjnym. Dziennik z l. 1938-39, zawierający m. in. opis oblężonej i walczącej Warszawy, oraz spisywane w latach okupacji Pamiętniki ukazały się w znacznej części drukiem w wydaniu Dzieł, przygotowanym na stulecie urodzin pisarza.

Dzieła zbiorowe, t. 1-25, W. 1931-35; Dzieła, red. A. Lam, J. Skórnicki, wstęp A. Lam, t. 1-20, Kr. 1958-63. OLP IV 4 (A. Lam); I. MATUSZEWSKI Ewolucja powieści egzotycznej i W.S., w: O twórczości i twórcach, W. 1965 (prwdr. 1904); Z. LUBICZ-ZALESKI Vencelas S„ l'homme et l'ecrivam, Paryż 1930; K. CZACHOWSKI W.S. Życie i twórczość, Lw. 1938, wyd. 2 Ł. 1947; J. LORENTOWICZ Bohaterski żywot, w: Spojrzenie wstecz, wyd. 2 Rr. 1957; J. PANASEWICZ Środki wyrazu artystycznego egzotyki w twórczości W.S., Bydg. 1975.

Podobne prace

Do góry