Ocena brak

SIELANKA, idylla, bukolika, ekloga, gatunek lit.

Autor /jota11 Dodano /28.03.2012

SIELANKA, idylla, bukolika, ekloga, gatunek lit. obejmujący utwory poet. o tematyce zaczerpniętej z życia wiejskiego, najczęściej idealizowanego lub służącego za kostium dla in. spraw, przybierany na serio albo dla rozrywki; in. nazwy staropol.: skotopaska, wilaneska, pastorela, pasterka, pastuszka. Cechą strukturalną s. jest dwupłaszczyznowość budowy: liryczne czy opisowe wprowadzenie oraz wypowiedzi bohaterów, przywołane w postaci tzw. przytoczeń. Zdecydowana dominacja objętościowa i swoboda w dobieraniu przytoczeń dają w wyniku różnotematyczność s., a ich znaczna autonomia pozwala je uznać za „utwór w utworze". Schemat ten wykazał dużą trwałość i ewolucja gatunku polegała przede wszystkim na odmiennym wykorzystywaniu przytoczeń.

Ojcem gatunku był Teokryt, twórca wielu odmian poezji sielankowej (od rodzajowego obrazka do lit. maskarady), pozostających jednak w zasadzie w pobliżu rzeczywistości pasterskiej. Przesunięcie s. ku konwencjonalnej umowności i alegoryzmowi nastąpiło w poezji rzym. (bukoliki Wergiliusza). W starożytności ukształtował się też charakterystyczny dla twórczości sielankowej mityczny wątek Arkadii, wyidealizowanej krainy życia sielskiego, zaludnionej przez pasterzy, rolników, myśliwych, rybaków, którzy wiodą prosty i pogodny żywot wedle nieskomplikowanego kodeksu etycznego i obycz., równie naturalnego jak otaczająca ich przyroda. W literaturach nowożytnych s. pojawiła się - w nawiązaniu do Teokryta i Wergiliusza - na przełomie średniowiecza i renesansu. W XVI-XVII w. wykształciły się w kręgu tradycji sielankowej takie odmiany gatunkowe, jak romans pasterski i dramat pasterski; przetworzone motywy sielankowe odegrały też znaczną rolę w powstaniu staropol. —» pastorałki. Okresem największego znaczenia i popularności s. były czasy oświecenia (zwł. literatura powst. w nurcie —» sentymentalizmu). Zdobyła wówczas s. wyraziste zaplecze filoz. i światopoglądowe w teoriach podnoszących samoistną wartość kultury lud. i przeciwstawiających cywilizacji miejskiej mit prostego, szczęśliwego bytowania w kontakcie z naturą (m. in. J.J. Rousseau, J.G. Herder, F. Schiller, S. Gessner).

W literaturze pol. pierwszą znaną s. jest cykl —» Pieśń świętojańska o sobótce J. Kochanowskiego, potocznie jednak za inicjatora pol. sielankopisarstwa uważa się Sz. Szymonowica, od którego —» Sielanek pochodzi pol. nazwa gatunku. Ppza nimi s. staropolską reprezentują J. Smolik, J.B. Zimorowic, j. Gawiński, H. Chełchowski, A. Wieszczycki. Ponowny rozkwit gatunku nastąpił w literaturze stanisławowskiej i w pocz. XIX w., kiedy s., uznana przez K. Brodzińskiego za koronny gatunek poezji słow., zwł. polskiej, zyskała w jego systemie unarodowienia literatury podbudowę teoret. (Poeci sielscy, O idylli pod względem moralnym). Uporządkowanie wg funkcji przytoczenia pozwala wyróżnić w ówczesnej poezji s. społeczną (J.P. Woronicz, M. Eysymont, A. Kossakowski), sentyment. (F. Karpiński, F.D. Kniaźnin, W. Marewicz, M. Wyszkowski, J. Massalski, S. Bratkowski), ludyczną (W. Reklewski, M.H. Juszyński, J. Truszkowski, J. Szymanowski), nar. (Reklewski, Brodziński, J.I. Przybylski). S. społeczna, najbliższa klasycyzmowi, wykorzystywana była w walce o realizację programu reform. Problematyka społ. wkroczyła tu za pośrednictwem charakterystycznych dla s. upodobań panegirycznych. Typowym przytoczeniem jest rozbudowana dygresja z aluzjami do ówczesnej sytuacji polit. i z propozycjami zmian społecznych. Cele dydakt. spowodowały też wprowadzenie partii satyrycznych. Najpopularniejsza była s. sentymentalna (zwł. Karpińskiego) z jednostką przeżywającą jako bohaterem. Przytoczenie stało się wyznaniem lirycznym, umotywowanym psychologicznie, a wprowadzenie okazało się zbędne: odbiorca staje bezpośrednio wobec „drugiego planu", jakby jednego przytoczenia obdarzonego autonomią. Stąd skrócenie i zbliżenie do liryki, a z gatunków - do ody, pieśni, erotyku; ślad dwupłaszczyznowej struktury pozostawał jedynie w tytule (Pieśń pasterska). Ws. ludycznej panuje żartobliwy stosunek do świata odczuwanego zmysłami, co wiąże ją z poetyką rokokową i zbliża do anakreontyku. Przytoczenia to „twórczość pasterska", jednak wpleciona w ciąg zdarzeń i pojmowana jako zabawa oraz składnik zalotów, stylizowanych wg wzorów dworskiej galanterii. S. n a r o d o w a uwieńczyła tendencje związane ż ludowością, ale jednocześnie związała je z określonym miejscem i czasem (stąd cechy regionalne i echa wydarzeń hist.). Nieobce były jej ambicje epickie: dążność do stworzenia panoramy życia wieśniaczego z bohaterem - zbiorowością ukazaną jako warstwa społ. narodu (—» Wiesław Brodzińskiego). W przytoczeniach prezentowano twórczość lud. (stylizowaną) jako jedną z dziedzin życia wiejskiego, a więc przyśpiewki, piosenki, zaklęcia, mowy przypisane do obrzędów i zwyczajów. Do tego typu s. nawiązał romantyzm, który s. ludową zbliżał ku balladzie (np. O. Pietraszkiewicz) lub wzorem Kochanowskiego - utożsamiał z autentyczną twórczością lud. (S. Witwicki), z tworzeniem „pieśni o pieśniach ludowych". Różnotematyczność tak się pogłębiła, że można mówić o różnogatunkowości zbioru przytoczeń spiętych wspólnym wprowadzeniem - , .przedmową autora''. W okresie pozytywizmu zainteresowanie s. znacznie osłabło. Służyła jeszcze celom patriot. (M. Bałucki, W. Wysocki), podejmowała motywy erotyczne, ale przede wszystkim była pretekstem do konfrontacji z ówczesną sytuacją społ. (K. Laskowski, W. Korotyński, J. Lemański). Później s. pojawiają się rzadko, z reguły na prawach stylizacji literackiej.

SLPO (A. Dobak); M. SZYJKOWSKI Gessneryzm w poezji polskiej, Kr. 1916; A. BRUCKNER, wstęp w: S. polska XVII wieku, Kr. 1922 BN 148; L. KAMYKOWSKI S. polska (zasadnicze linie rozwoju i kwestia dalszych badan), Kr. 1936; CZ. HERNAS Arkadia, w: W kalinowym lesie, t. 1,W. 1965; J. PLATT S. i poezje sielskie Adama Naruszewicza, Wr. 1967; A. DOBAKÓWNA O s. staropolskiej, „Pam. Lit." 1968 z. 3; taż S. końca XVIII i 1 połowy XIX wieku wobec polskiej tradycji gatunku, Roczn. Hum. 18 (1970) z. 1; A. WITKOWSKA Stawianie, my lubim sielanki..., W. 1972 (rozdz. 2); A. KRZEWIŃSKA S. staropolska, jej początki, tradycje i główne kierunki rozwoju, W. 1979.

Podobne prace

Do góry