Ocena brak

SENTYMENTALIZM, prąd lit. polskiego oświecenia

Autor /jota11 Dodano /28.03.2012

SENTYMENTALIZM, główny, obok —> klasycyzmu, prąd lit. polskiego oświecenia. Występował w twórczości lirycznej, epickiej, dram. i publicyst., począwszy od 1760-70 (przekł. i adaptacje —> dramy mieszcz.) do przełomu romantycznego. Z analogicznym nurtem eur. wiązała s. polski przede wszystkim wspólnota założeń filozoficzno-ideowych, które stały się podstawą emocjonalistycznych, indywidualistycznych i moralistycznych jego tendencji: teoriopoznawczy empiryzm i sensualizm D. Hume'a i Condillaca oraz antropologiczna myśl J. J. Rousseau. Ideologiczną ich konsekwencją były dążności demokr. i antyfeudalne, zgodną z interesami mieszczaństwa, w Polsce także drobnej szlachty. S. polski, zainicjowany w warsz. środowisku mieszcz., uwidocznił się gł. w twórczości poetów prowincjonalnych (F. Karpiński), ale akceptował go również krąg —> Puław (I. Bykowski, F. D. Kniaźnin, M. Wirtemberska), a rozwinął K. Brodziński. Przejawił się w twórczości F. Bernatowicza, C. Godebskiego, J. Jasińskiego, L. Kropińskiego; zbieżność z tendencjami s. wykazują też utwory W. Bogusławskiego, F. S. Jezierskiego, M. Krajewskiego, J. Lipińskiego, J. U. Niemcewicza, F. Skarbka, J. Szymanowskiego.

S. wyrastał z przekonania, żeś źródłem twórczości lit. są przeżycia wewn., jej celem zaś - autoanaliza oraz refleksja nad miejscem człowieka w świecie i kształtowaniem autentycznych, naturalnych więzi międzyludzkich. Dzieła lit. cechować miała „czułość" i - w warstwie kompozycyjno-stylistycznej - prostota. S. zaprzeczył przydatności klasycyst. reguł, uznając jedynie wzory lit., czerpane przede wszystkim z tradycji rodziniej i antyklasycyst. nurtów europejskich (—> osjanizm). Przekonania takie wpisane zostały w kształt lit. dzieł pisarzy sentyment., a także potwierdzone przez liczne programowe ; okazjonalne wypowiedzi teoret. (we wczesnej fazie zwł. rozprawa Karpińskiego O wymowie w prozie albo w wierszu 1782, w późnej - pisma estet. Brodzińskiego). Zgodnie też z nimi właściwe s. tematy i,motywy skupiały się wokół przeciwstawienia skażonemu światu cywilizacji - z jego pozornymi wartościami, obłudą i nierównością w stosunkach międzyludzkich, wyobcowaniem człowieka - konkretnej jednostki, z jej wartościami emocjonalnymi, oraz autentycznych więzi, w sferze uczuć rodzinnych, przyjaźni i prywatnych, niezinstytucjo-nalizowanych kontaktów. Znaczną rolę odgrywała przyroda, traktowana jako współuczestnik sytuacji ludzkiej, a w poezji sentyment. - sfera uczuć patriot., ujętych w jednostkowym i zindywidualizowanym przeżyciu; z tą sferą wiąże się zainteresowanie hist. przeszłością narodu.

Reprezentatywne dla s. gatunki to sielanka (Karpiński, Brodziński), pieśń liryczna (ciż), elegia (Karpiński), drama i tragedia sentyment, (m. in. adaptacje sztuk L. S. Merciera, D. Diderota, —> Czynsz Karpińskiego), powieść (Bernatowicz, Kropiński, Skarbek, Wirtemberska). W liryce, gł. za sprawą Karpińskiego, wykształcił się nowy typ podmiotu lirycznego - człowiek czuły i cnotliwy, reprezentujący sferę doznań prywatnych, subiektywnych, ulotnych i łagodnych. Dramat wprowadził bohaterów pozytywnych z mieszczaństwa i in. warstw niższych, będących ośrodkiem akcji, opartej zazwyczaj na przeciwstawieniu racji rozumowych i uczuciowych. Prozaicy, których twórczość kształtowała w XVIII w. recepcja powieści obcej, od pocz. XIX w. także oryginalnej, podejmowali problem poszukiwania idealnego wzorca egzystencji naturalnej (—> Podolanka Krajewskiego, —> Rzepicha i Goworek Jezierskiego) lub dążyli do wykształcenia narzędzi analizy psychol. stanów emocjonalnych (—> Malwina Wirtemberskiej, —> Nierozsądne śluby Bernatowicza, —> Julia i Adolf Kropińskiego, Pan Antoni—> Podróż bez celu Skarbka); przejawiały się też w powieści tendencje dydaktyczno-moralizatorskie (—> Lejbe i Siora Niemcewicza). We wszystkich uprawianych gatunkach s. przekształcił istniejące wzorce stylist., odwołując się do języka mówionego, a w liryce do środków poezji lud. i stylu pieśniowego; wytworzył konwencje własne, które dość szybko zakrzepły w zbanalizowane szablony językowe. Postawa s. znalazła również odbicie w in. dziedzinach sztuki i w obyczajowości; uformowane przez nią modele zachowania także uległy konwencjonalizacji i stały się ponadczasowymi stereotypami uczuciowości, akceptowanymi również przez kręgi kulturowe, którym obce były ideol. założenia prądu.

S. polski znacznie rozszerzył obszar zainteresowań lit. i zasób środków artyst., przecierając szlaki nadchodzącemu ros-mantyzmowi (—> preromantyzm), który jednak podjął polemikę z wykształconymi przez s. wzorcami i schematami.

SLPO (T. Kostkiewiczowa); W. BOROWY O poezji polskiej w wieku XVIII, wyd. 2 W. 1978 (prwdr. 1948); Z. SKWARCZYŃSKI W szkole s., L. 1958; J. KELERA Tragedia oświeceniowo-sentymentalna w Polsce przed r. 1795, „Pam. Lit." 1958 z. 3; K. BARTOSZYŃSKI O powieściach Fryderyka Skarbka, W. 1963 (rozdz. W kręgu powieści czulej); T. KOSTKIEWICZOWA Model liryki sentymentalnej w twórczości Franciszka Karpińskiego, Wr. 1964; A. WITKOWSKA, Kazimierz Brodziński, W. 1968; Z. LIBERA W kręgach s. i preroman-tyzmu, w: Problemy polskiego oświecenia, W. 1969; A. WITKOWSKA. wstęp w: Polski romans sentymentalny, W. 1971 BN I 206;.T. KOSTKIEWICZOWA S. w literaturze polskiego oświecenia, w: Problemy literatury polskiej okresu oświecenia (zbiór.), Wr. 1973; taż Klasycyzm, s., rokoko, W. 1975; J. KLEINER S. i preromantyzm, Kr. 1975.

Podobne prace

Do góry