Ocena brak

Scena

Autor /Klemencja Dodano /07.11.2012

Część budowli teatr, służąca, wraz z odpowiednim
wyposażeniem, jako miejsce gry aktorów.

Składa się z szeregu ukrytych przed widzem specjalnych
urządzeń, od strony widowni ukształtowana
jest przeważnie środkami arch.-mai. (—> dekoracja teatralna).
W ciągu wieków uległa wraz z całą budowlą
teatr, licznym przekształceniom, które odpowiadały
zmianom w dramaturgii i społ. funkcji teatru.

W teatrze staroż. scena przechodziła kolejne stadia
ewolucji; pierwotny teatr gr. składał się z przestrzeni (orchśstra) z ołtarzem (thymele), które ostatecznie
przybrały kształt koła, usytuowanej w pobliżu świątyni,
u stoku wzgórza - stanowiącego naturalną widownię
(theatrori); z pojawieniem się aktorów zbudowano
rodzaj garderoby - mały budynek sceniczny (skini),
który wkrótce stał się nieodzownym tłem akcji przedstawień;
w IV—III w. p.n.e. skenś była już okazałą budowlą
z długą ścianą frontową, bocznymi skrzydłami
(paraskinla) i pomostem (proskenion) przeznaczonym na
występy aktorów; miejsce dla chóru - orchłstra, uległo
zmniejszeniu; teatr wyposażony był w maszynerię
umożliwiającą różne efekty widowiskowe.

Dla teatru średniow. charakterystyczna była s. s y -
multaniczna; tworzył ją zespół —> mansjonów
ustawianych na wycinku koła lub prostej; akcja widowiska
rozgrywała się jednocześnie w kilku mansjonach,
lecz mogła być także prezentowana poza nimi
na niekreślonej dekor. przestrzeni zw. plateą.

W końcu
XV w. powstała we Włoszech s. c e l k o w a, zw. też
terencjuszowską, charakterystyczna dla wczesnego teatru
humanistycznego, utrzymująca się w ciągu całego
XVI w.; —» proscenium tworzył pomost ustawiany
na kozłach; jego zaplecze tworzyło kilka zestawionych
razem pawiloników - celek (wejście do nich przysłaniały
kurtynki); każda z celek tworzyła oddzielne
miejsce gry. Większość wł. scen renes., urządzanych
we wnętrzach okazyjnie adaptowanych, miała przeważnie
charakter prowizoryczny.

Stałe sceny, o ukształtowaniu odmiennym od rozwiązań
wł., istniały natomiast w Anglii; u schyłku
XVI i na początku XVII w. w organizowanych pod
gołym niebem teatrach publ. istniała s. elżbietańska
o wielopoziomowym terenie gry; składała się z
przestronnego podium (w kształcie prostokąta lub
trapezu) wysuniętego ku widowni oraz przylegającego
do niego z tyłu piętrowego budynku scenicznego,
z galeryjką-balkonem (wykorzystywanym jako s.
górna). Kilka szerokich wyjść pozwalało przedostać
się z budynku na podium; wewn. przestrzeń budynku
była wykorzystywana niekiedy jako dodatkowe
miejsce gry.

W 2 poł. XVI w., w okresie rozwoju barok,
teatru operowego, powstała wł. s. pudełkowa,
zw. też s. wgłębną; tworzyła zamkniętą przestrzeń,
ograniczoną bocznymi i górnymi dekoracjami, a w
tylnym planie —> prospektem, oddzieloną od widowni
proscenium; otwór s. otaczała rama portalowa
(najczęściej w kształcie prostokąta); stosowano na niej
znacznie rozbudowany, zmechanizowany system
zmian dekoracji (—> periaktoi, kulisy, prospekt); s. ta
w XVII i XVIII w. była stale doskonalona i spopularyzowała
się szybko w wielu krajach; pełnię rozkwitu
przeżyła w XIX w.

Od pocz. XX w. praktycy i teoretycy
teatru, zwł. z kręgu tzw. reformy teatru, podejmowali
próby przezwyciężenia jej ograniczeń, dążyli do uplastycznienia
jej przestrzennej organizacji i udoskonalenia
techn. wyposażenia; w tych nowych poszukiwaniach
zaznaczyły się tendencje zmierzające do
rozwinięcia jej możliwości lub do zupełnego zerwania
z jej formą i ograniczeniami, np.: mnożenie miejsc akcji
przez wprowadzenie kilku odrębnych s. pudełkowych;
wprowadzenie przed s. pudełkową rozległego
proscenium, pozostającego w bliższym powiązaniu z
widownią; używanie zupełnie otwartej s. arenowej bądź
wielobocznej, otoczonej widownią (scenę en rond)
lub sceny okrążającej widownię; stosowanie s. transformacyjnych
(różnorodne wykorzystanie kilku typów
s., np. pudełkowej, arenowej i okrężnej, z założeniem
mech. zmian ich konfiguracji wobec siebie i w
stosunku do widowni).

Charakterystyczne dla współcz.
teatru dążenie do zniesienia barier między aktorami
a widownią, podejmowanie prób wciągnięcia widzów
do współuczestnictwa w spektaklu, zaznaczają
się niekiedy porzuceniem s. jako gł. terenu gry i wyjściem
z tradycyjnego budynku teatr.; przedstawienia
bywają prezentowane np. na dziedzińcach zamkowych
i pałacowych, na miejskich placach i ulicach, w
odpowiednio zaadaptowanych wnętrzach hangarów,
hal przemysłowych, piwnic, kościołów, kaplic,

(łac. scaena, z gr. skene 'namiot, scena')

Podobne prace

Do góry