Ocena brak

Sądownictwo administracyjne - zagadnienia ogólne

Autor /Nikita09 Dodano /28.06.2013

Sadownictwo administracyjne jest to rozpatrywanie przez niezawisłe od administracji organy odwołań obywateli od nielegalnych - czyli na kontynen-It i uropejskim sprzecznych z ustawami - decyzji administracyjnych.

Teoria i praktyka XIX w. uznawała sądownictwo administracyjne za najluźniejszą instytucję państwa prawnego, a w związku z tym za jedną z najważ-nli jszych instytucji administracji. Dzisiaj sądownictwo administracyjne zajmuje W systemie kontroli administracji mniej poczesne miejsce, choć jest ono stale Wii^ue 1541. W nauce prawa administracyjnego i nauce administracji nie przypisuje się też już dziś pierwszoplanowej roli instytucjom kontroli. W przeszłości jednak, w sytuacji przechodzenia od państwa policyjnego [5] do państwa prawnego, skupić się musiano na tej właśnie, podstawowej gwarancji praworządnego działania administracji.

Sądownictwo administracyjne w podanym powyżej rozumieniu istniało od dawna w Anglii, a w ślad za nią - w Stanach Zjednoczonych. Obywatele mogli tam zaskarżać decyzje administracyjne do sądów powszechnych, które dzięki temu - i wobec nierozwinięcia ustawodawstwa administracyjnego [23] - mogły kształtować normy prawa administracyjnego.

Trzeba jednak zauważyć, że pojęcia: sądownictwa administracyjnego i prawa administracyjnego w krajach anglosaskich oznaczają co innego niż na kontynencie europejskim. Gdy w XIX w., w związku z podejmowaniem przez administrację nowych zadań, rozpoczęto tworzenie nowych organów administracyjnych, zaczynano w drodze ustawowej wyłączać decyzje tych organów spod tradycyjnej kontroli sądowej, nie rezygnując jednak z obdarzania sądów powszechnych nowymi uprawnieniami kontrolnymi.

Organy, które mogły wydawać decyzje u woli nione w większym czy mniejszym stopniu spod tradycyjnej kontroli sądowej, nazywano w Wielkiej Brytanii trybunałami administracyjnymi. Natomiast szczególne normy ustawowe, które regulują organizację i działanie tych organów, jak również wszelkie normy stanowione przez organy administracji centralnej utarło się tam nazywać prawem administracyjnym. Brytyjskie trybunały administracyjne nie są więc - a przynajmniej nie muszą być - sądami administracyjnymi w rozumieniu kontynentalnym. Anglosaskie prawo administracyjne obejmuje tylko wycinek materii kontynentalnego prawa administracyjnego, choć obecnie można zaobserwować tendencję do rozszerzenia jego zakresu.

Anglosaski i po części skandynawski system rozpoznawania zaskarżeń nielegalnych decyzji administracyjnych przez sądy powszechne był uważany przez liberałów pierwszej połowy XIX w. za rozwiązanie wzorowe. Rozwiązanie to otrzymało osobną nazwę państwa wymiaru sprawiedliwości (Justizstaat) lub ustroju sądowego (regime judiciaire). Nic zatem dziwnego, że wprowadzono je w liberalnej Belgii. Później przyjęto je również, w 1865 r., w zjednoczonych Włoszech. Ciekawe, że państwem wymiaru sprawiedliwości była też formalnie w pewnym stopniu carska Rosja. Wynikało to oczywiście z innych przyczyn -| przede wszystkim stąd, że stojący na czele sądownictwa rosyjskiego Senat Rządzący był pierwotnie, w I połowie XVIII w., zwierzchnim organem zarządu i z tego powodu mógł przyjmować skargi na działanie administracji.

W drugiej połowie XIX w. hasło państwa wymiaru sprawiedliwości straciło jednak w dużej mierze na atrakcyjności. Wpłynęły na to między innymi doświadczenia belgijskie. Sądy powszechne w Belgii niechętnie uznawały decyzje administracyjne za nielegalne. Przedstawiciele nauki opowiadali się coraz częściej za oddaniem tego rodzaju spraw pod rozpoznanie niezawisłych sądów, powołanych wyłącznie"w"tym celu, a więc sądów admiiiis.rjuyjiiycli w ścisłym znaczeniu.

Powołanie takich sądów zrosło się rychło z konstrukcją państwa prawnego, lllórn stała się w ten sposób zaprzeczeniem nie tylko państwa policyjnego, lecz fAwnicft państwa wymiaru sprawiedliwości. Tego typu sądownictwo administracyjni wprowadziła jako pierwsza, w 1863 r., Badenia, jedno z państw południowo-/iii hodnich Niemiec. Najistotniejsze znaczenie miały jednak rozwiązania obu nąj-u l^kszych państw strefy prawa niemieckiego: Prus i Austrii. W Prusach wprowa-il/mio w latach 1872-1883 sądownictwo trój instancyjne, a jego podbudowy teore-IM /.ncj dostarczył Heinrich Rudolf Gneist (1816-1895), uważany za ojca kontynentalnego modelu sądownictwa administracyjnego, a zarazem i samorządu teryto-rlnlncgo [por. 34], profesor uniwersytetu w Berlinie, wybitny działacz polityczny l'iii'< i zjednoczonych Niemiec. W Austrii w 1875 r. wprowadzono Trybunał Administracyjny jako sąd pierwszej i ostatniej instancji. Kierowano się tu w pewnym Klopniu naukami liberalnych prawników krajów południowoniemieckich.

Pruski i austriacki model sądownictwa administracyjnego różniły się pod wli-loma względami. Podstawowa różnica, mająca charakter doktrynalny, spro-Wml/.nla się do zakładania innego celu działania tego sądownictwa. Dla konserwatywnego Gneista podstawowym celem sądownictwa administracyjnego była m iliona obowiązujących przepisów prawa, czyli, jak mówiono, prawa przedmiotowego, natomiast prawa podmiotowe obywateli miały być przez sądy administracyjne chronione niejako przy okazji ochraniania prawa przedmiotowego. W' Austrii, znajdującej się pod silniejszym wpływem liberalizmu, kładziono zdecydowany nacisk na zapewnienie ochrony publicznych praw podmiotowych Jednostki.

Za kolebkę kontynentalnego sądownictwa administracyjnego zazwyczaj m liodzi Francja. Początki francuskiego sądownictwa administracyjnego łączy llę / organami, które w latach 1799-1800 powołał do życia Napoleon I: Radą Mmi u oraz radami prefekturalnymi. Rady prefekturalne w 1 instancji, a Rada Nltltiu w II instancji rozpatrywały tzw. spory administracyjne i były przez współczesnych nazywane sądami administracyjnymi.

Napoleońskie sądownictwo administracyjne było jednak bardziej podobne ilt* późniejszych brytyjskich trybunałów administracyjnych niż do późniejszego luiutynontalnego sądownictwa administracyjnego. Do jego właściwości należały hnwiem przede wszystkim - jako „spory administracyjne” - spory majątkowe miyd/.y obywatelami a państwem, z wyłączeniem wszakże sporów o prawo własności. I tak przedsiębiorca, który zawarł z administracją umowę dostawy określonych produktów lub dzierżawca dóbr narodowych mógł dochodzić swych roN/czeń od państwa wyłącznie przed sądami administracyjnymi. W późniejszym niemieckim sądownictwie administracyjnym - i oczywiście w państwach wymiaru sprawiedliwości - spory tego rodzaju należały do właściwości sądów powszech-nviii. Niejako dodatkowo napoleońskie sądy administracyjne rozpoznawały także Iiiik* sprawy, bliskie zakresem wspóle/osnomu sadownictwu administracyjnemu, /win,szcza sprawy podatkowe,

Istotnym elementem napoleońskiej konstrukcji sądownictwa administracyjnego było przekazanie sądowi II instancji, to jest Radzie Stanu, sądownictwa kompetencyjnego. Sądownictwo kompetencyjne rozstrzygało spory kompetencyjne - spory o to, który z organów państwowych należących do różnych pionów organizacyjnych (a więc z jednej strony - do sądownictwa, z drugiej - do administracji) był właściwy w danej sprawie. Ponieważ sądownictwo administracyjne zaliczano do pionu administracji, Rada Stanu, rozstrzygając spór kompetencyjny, nie była bezstronna; sama zaliczała się do administracji i była sędzią w sprawie własnej kompetencji. Nie było zatem praktycznej możliwości ograniczenia właściwości sądów administracyjnych przez sądownictwo kompetencyjne, jak i też ograniczenia kompetencji administracji w ogóle. W państwach wymiaru sprawiedliwości było z kolei regułą, że sądy same decydowały o swej właściwości.

Ukształtowaną w napoleońskiej Francji właściwość sądów administracyj-j nych przyjęło - wraz z tymi sądami i wraz z sądownictwem kompetencyjnym typu napoleońskiego - Księstwo Warszawskie. Po nim praktykowało ją Królestwo Polskie aż do zniesienia jego odrębności administracyjnej w latach 1866— 1867. W Królestwie sądami I instancji były jednak nie rady prefekturalne, lecz kolegialne organy zarządu terytorialnego - komisje wojewódzkie, od 1837 r. noszące nazwę rządów gubernialnych.

Napoleońska Rada Stanu - ale nie rady prefekturalne - miała ponadto szcze-j gólną kompetencję, którą uzyskała w praktyce, nie znajdowała ona bowiem podstawy w tekstach ustawowych. Rada rozpoznawała skargi obywateli na nadużywanie władzy przez administrację (recours pour exces de pouvoir). Ta właśnie kompetencja była w pełni odpowiednikiem współczesnego sądownictwa administracyjnego. Nie była ona, trzeba podkreślić, w ogóle przejęta przez Rady Stanu Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego.

Ta ostatnia działała do 1867 r., z przerwą w latach 1842-1861, kiedy to jej uprawnienia sądowe przejął organ pod skomplikowaną nazwą Ogólne Zebranie Warszawskich Departamentów Rządzącego Senatu. Francuska Rada Stanu nie była - tak jak nie były jej odpowiedniki polskie - organem niezawisłym. Jej członkowie mogli być w zasadzie w każdym czasie odwołani przez głoW| państwa. Jeszcze mniej niezawisłe były rady prefekturalne. Do tego po upadku Napoleona zanikły recours pour exces de pouvoir - i odrodziły się, już na stałe, dopiero w okresie Drugiego Cesarstwa, a sankcję ustawową zyskały w 1872 roku.

Jeszcze później doszło do ukształtowania się niezawisłości francuskiego sądownictwa administracyjnego. Dopiero od 1872 r. wyroki Rady Stanu nie potrzebowały zatwierdzenia przez głowę państwa. Poprzednio podobno nie zdarzyło się, by cesarz, król czy prezydent nie zatwierdził wyroku, lecz na zatwierdzenie czekano czasem latami. Począwszy od lat osiemdziesiątych XIX w. członkowie Rady Stanu stali się praktycznie, ale nigdy formalnie, nieusuwalni. ('/Jonkowie niższej instancji sądownictwa administracyjnego uzyskali nic/nwislość dopiero w 1926 roku. Na miejsce rad prefekturalnych powołano wówc/iin ilu życia mię-tl/ydepartamentalne rady prefekturalne, będące prawdziwymi sądami. Obecnie, ml 1954 r., pierwszą instancją sądownictwa administracyjnego są we Francji po Broniu trybunały administracyjne, które mają również prawo rozpatrywania reco-I// v pour exces de pouvoir, co stanowi istotną różnicę w porównaniu ze stanem poprzednim. Od 1989 r. od wyroków trybunałów administracyjnych odwołuje się, |Hi/(i sprawami, w których idzie wyłącznie o interpretację prawa (a więc z wyłąrniem exces de pouvoir), do jednego z pięciu nowo utworzonych apelacyjnych *ii|iluw administracyjnych. W tym zakresie Rada Stanu jest sądem czysto kasacyjnym uchyla wyroki z powodu ich niezgodności z prawem.

Warto zaznaczyć, że w 1872 r. ostatecznie odebrano Radzie Stanu (wcześniej minio to miejsce w latach 1848-1851) sądownictwo kompetencyjne, tworząc osobny fryhunał Sporów Kompetencyjnych. Osobne sądownictwo kompetencyjne zaczęto Wówczas powoływać w większości krajów, nawet w niektórych państwach wymiaru Ufirawiedliwości. Osobny Trybunał Kompetencyjny działał również w Drugiej Rze-i /ypospolitej. Warto zaznaczyć, że do tej instytucji nie powrócono w Drugiej Rzeczypospolitej. Zasadniczo, zadania przedwojennego Trybunału Kompetencyjnego Wykonuje Trybunał Konstytucyjny, któremu powierzono „rozstrzyganie sporów kom-peleitoyjnych pomiędzy centralnymi konstytucyjnymi organami państwa”. Kompeten-i u In nie jest jednak tożsama z właściwością Trybunału Kompetencyjnego.

Z uwagi na swoją genezę francuskie sądownictwo administracyjne, nawet po nM Mlecznym ukształtowaniu, różniło się właściwością od sądownictwa administracyjnego typu niemieckiego. Rozpatrywało ono mianowicie także sprawy nale-hu r w systemie niemieckim do właściwości sądów powszechnych. Sądy admini-Itfneyjne Francji uznawały się jednak stopniowo za niekompetentne w części majątkowych sporów między państwem a obywatelami - przekazując takie spory ilu rozpoznania sądom powszechnym. Ponieważ francuskie prawo administracyjni’. jak była o tym mowa, powstało w dużej mierze dzięki orzecznictwu Rady Slmui [23], punktem wyjścia francuskiego pojęcia prawa administracyjnego I- ii właściwość sądów administracyjnych.

Obecnie francuskie prawo administracyjne, nieco podobne do swego odpowiednika brytyjskiego, obejmuje wszystkie dotyczące administracji materie, które /ostały wyłączone spod rozpoznawania sądów powszechnych. Mimo pewnego „llinioograniczenia” właściwości francuskich sądów administracyjnych, francu-ilslc prawo administracyjne ma obszerniejszy zakres niż prawo administracyjne w Wielkiej Brytanii i w większości krajów kontynentu europejskiego.

Podobne prace

Do góry