Ocena brak

Ruchliwość społeczna

Autor /Rick Dodano /29.07.2011

Ludzie zmieniają pozycje społeczne, a także przynależność grupową. Gdy przemieszczają się pomiędzy pozycjami i grupami ulokowanymi na różnych szczeblach hierarchii stratyfikacyjnych, mówimy o ruchliwości społecznej. A dokładniej - o ruchliwości pionowej, dla odróżnienia od przemieszczania się ludzi w przestrzeni - migracji, podróży, turystyki, dojazdów do pracy - co nazywamy ruchliwością poziomą. O tej drugiej formie ruchliwości pisaliśmy wcześniej. Teraz omówimy ważniejsze aspekty ruchliwości pionowej, bezpośrednio związanej z nierównościami społecznymi.

Najprostszy przypadek ruchliwości pionowej to awans zawodowy, czyli uzyskanie wyższej pozycji zawodowej lub wejście do wyższej grupy zawodowej niż ta, z którą jest się aktualnie związanym. Nauczyciel, który zatrudniony zostaje na uniwersytecie, lub dziennikarz, który zostaje ministrem, to zmiana przynależności zawodowej na taką, która przynosi lepsze zarobki, wyższy prestiż, a w drugim przykładzie także więcej władzy. Częstszy jest przypadek awansu w obrębie jednej grupy zawodowej, gdzie zazwyczaj istnieje cały szereg hierarchicznych szczebli. Asystent, który przechodzi na stanowisko adiunkta, lub referent, który zostaje kierownikiem, to pierwsze z brzegu przykłady.

Sekwencje takich następujących po sobie awansów nazywamy karierą. Nawiązując do poprzednich przykładów: asystent - adiunkt - docent - profesor to jeden schemat kariery, referent - kierownik - dyrektor - to schemat odmienny. Oczywiście kierunek zmian może być przeciwny, ludzie mogą przechodzić do grup niżej ulokowanych w stratyfikacji, spadać na niższe pozycje. Nazywamy to degradacją. Pracownik, który zostaje zwolniony i staje się bezrobotny, kierownik przeniesiony dyscyplinarnie na stanowisko referenta to przykłady degradacji polegającej czasem na całkowitym opuszczeniu danej grupy zawodowej, a czasem tylko na obniżeniu pozycji w jej obrębie. I tutaj występują sekwencje. Kiedy ktoś traci kolejno wyższe pozycje w różnych kontekstach społecznych, np. traci pracę, opuszcza klub towarzyski, zostaje wyrzucony z drużyny sportowej, rozwodzi się - mówimy metaforycznie, że się stacza.

W powyższych przykładach mowa o awansie lub degradacji jednostki w obrębie istniejących, stałych hierarchii stratyfikacyjnych. Ale ruchliwość może też polegać na przemieszczaniu się całych zbiorowości na niezmiennych drabinach uwarstwienia, a także na zmianie samych hierarchii stratyfikacyjnych, dzięki czemu te same grupy czy pozycje znajdują się nagle na innych niż dawniej szczeblach - wyższych lub niższych, ulegają awansowi lub degradacji. Zobaczmy najpierw ten pierwszy przypadek. Awans zawodowy może obejmować całe kategorie społeczne.

W procesie modernizacji było to typowe dla ludności wiejskiej, która migrując do miast, zajmowała tam na ogół wyższe zarobkowo czy prestiżowo pozycje zawodowe, wchodząc do środowisk robotniczych. W Polsce po II wojnie światowej nastąpił w ten sposób niewątpliwy awans zawodowy i edukacyjny chłopów. Mówimy też o awansie pokolenia, kiedy w jakimś momencie historycznym otwierają się możliwości szybszego podnoszenia swojej pozycji społecznej przez ludzi w podobnym wieku. W takim relatywnym sensie, jako przyśpieszenie normalnego tempa awansu, należy też rozumieć pojęcie awansu młodzieży. Z samej bowiem natury ludzkiej biografii, młodzież zawsze uczestniczy w takim czy innym awansie, przechodząc do dorosłej aktywności, pracy zawodowej, zakładając rodziny itp.

Do zmiany relatywnego położenia danej zbiorowości może też prowadzić zmiana samych skal stratyfikacyjnych. Dokonuje się to zazwyczaj jako efekt szerokich i radykalnych zmian społecznych, rewolucji, przewrotów ustrojowych, a także przełomów technologicznych i cywilizacyjnych. Wówczas pewne zawody lub pewne środowiska mogą zyskiwać dostęp do wyższych zarobków, władzy czy prestiżu, a inne przeciwnie - tracić swoją uprzywilejowaną sytuację.

Bardzo wyraźnie wystąpiło to w Polsce po przełomie roku 1989. Wskażemy tylko dwa przykłady. Wprowadzenie gospodarki rynkowej, kapitalistycznej, opartej na własności prywatnej, zwiększyło na przykład niepomiernie szansę środowiska prawniczego, które zyskało ogromne pole działania w obrocie handlowym, giełdowym, cywilnym, spadkowym, podatkowym, transakcjach majątkowych, arbitrażu, konsultacjach związanych z prywatyzacją, przygotowywaniem statutów nowych spółek czy przedsiębiorstw, a także zmianami legislacyjnymi itp. I odwrotnie, mowa często o pauperyzacji inteligencji, warstw urzędniczych czy pracowników instytucji państwowych. Utracili oni dawną, relatywnie wyższą od innych, pozycję majątkową, często także dawniejszy zasób władzy i prestiżu.

Wszystkie te przemieszczenia i zmiany opisane powyżej mogą dokonywać się w skali jednej biografii, w ciągu życia jednego pokolenia, ale mogą także przebiegać w skali ponadpokoleniowej. Mówimy odpowiednio o ruchliwości wewnątrzpokoleniowej lub międzypokoleniowej. Bardzo charakterystyczny dla ruchliwości międzypokoleniowej jest awans edukacyjny, tak wyraźny w Polsce po II wojnie światowej: dziadkowie z wykształceniem podstawowym, rodzice średnim, a dzieci wyższym. Czy podobnie, awans zawodowy: rodzice pracujący na roli, a syn inżynier czy lekarz.

Ruchliwość międzypokoleniowa jest typowym zjawiskiem wśród imigrantów zarobkowych, którzy w nowym kraju osiedlenia znajdują szansę radykalnego poprawienia swojej sytuacji życiowej. Wielkiej liczby takich przykładów dostarczają Stany Zjednoczone. Ubodzy wieśniacy z Azji w pierwszym pokoleniu otwierają restauracje (jak Chińczycy i Hindusi) lub opanowują handel owocami i warzywami (jak Wietnamczycy), ale dzieci wysyłają na uniwersytety i w drugim pokoleniu już wchodzą do elity lekarskiej czy naukowej. Ojciec wielkiego socjologa amerykańskiego, często tu cytowanego Roberta Mertona, był ubogim emigrantem Europy, cieślą z zawodu, syn zaś wszedł do najściślejszej elity naukowej i kulturalnej Ameryki, a z kolei jego syn dostał w 1998 roku Nagrodę Nobla w dziedzinie ekonomii.

Przykłady amerykańskie prowadzą nas do zagadnienia takich ogólnych warunków społecznych, które sprzyjają ruchliwości. Bo Ameryka jest typowym społeczeństwem otwartym, to znaczy takim, w którym awans jednostkowy lub grupowy jest nie tylko w szerokim zakresie możliwy, ale silnie kulturowo oczekiwany i wymagany. To tutaj ciągle zdarzają się kariery typu „od pucybuta do milionera". Sam zetknąłem się z przypadkiem młodego emigranta z Serbii, nazwiskiem Yovanovich, który zatrudnił się jako goniec w wielkiej nowojorskiej firmie wydawniczej Harcourt Brace. Dzisiaj firma nazywa się już Harcourt-Brace-Yovanovich, bo goniec zdołał przejść wszystkie szczeble zawodowego wtajemniczenia i zostać współwłaścicielem. Kariera jednego z najbogatszych finansistów na świecie, George'a Sorosa, też zaczęła się od emigracji z Węgier zaledwie kilkadziesiąt lat temu.

Na drugim biegunie są społeczeństwa zwane zamkniętymi, które wykluczają albo w każdym razie ogromnie ograniczają możliwości ruchliwości społecznej. Takie było społeczeństwo feudalne, gdzie wieloszczeblowe hierarchie od monarchów, przez magnaterię, wasali, aż do chłopów poddanych były spetryfikowane, a każda warstwa zamknięta dla innych. Trudno sobie wyobrazić, by chłop pańszczyźniany znalazł się na dworze królewskim. Dzisiaj zbliżona sytuacja występuje w Indiach, gdzie przechodzenie między kastami jest niezwykle ograniczone, a dla kast najniższych, tzw. „niedotykalnych", całkowicie niemożliwe. Przyjęło się stosować termin kasta nie tylko w odniesieniu do tego przypadku, ale szerzej, jako określenie każdej warstwy zamkniętej, ograniczonej do wyraźnie ustalonego grona, do którego wejść można tylko przez urodzenie.

Oczywiście pomiędzy modelowymi przypadkami społeczeństwa otwartego i zamkniętego, które są tylko „typami idealnymi" i nigdzie nie występują w takiej czystej postaci, mieści się cała gama przypadków pośrednich. Drabiny stra-tyfikacyjne mogą być stosunkowo plastyczne, dopuszczając przeskakiwanie poszczególnych szczebli. A mogą być bardzo rygorystyczne, wymagając wyraźnej, bezwyjątkowej sekwencji. Symptomem tej pierwszej sytuacji jest branie pod uwagę wyjątkowych osiągnięć, a tej drugiej - podkreślanie odpowiedniej „wysługi lat", dorobku czy doświadczenia. Pouczające jest tu porównanie Stanów Zjednoczonych i Japonii. O ile w USA wyróżniające wyniki w pracy pozwalają na szybki, „skokowy" awans, o tyle w Japonii przejść trzeba w ustalonych interwałach czasowych całą drabinę, aby dopiero trafić na szczyty hierarchii. Taka różnica może też wystąpić, niezależnie od kultury, między poszczególnymi dziedzinami zawodowymi. Porównać można kariery artystyczne, gdy np. wygranie ważnego konkursu muzycznego otwiera od razu, nawet przed najmłodszymi, największe estrady świata, i kariery naukowe, gdzie na ogół trzeba przejść kolejno wszystkie stopnie terminowania.

W obrębie różnych dziedzin zawodowych poszczególne warstwy mogą różnić się stopniem ekskluzywności, to znaczy ostrością kryteriów i procedur przy dopuszczaniu nowych członków. Czasami pojawiają się osobne organizacje czy instytucje strzegące „bram" do warstw bardziej elitarnych i dokonujące selekcji kandydatów do awansu przy pomocy złożonych procedur egzaminacyjnych (gate-keepers), np. lekarskie komisje specjalizacyjne, rady adwokackie, rady wydziału na uniwersytetach, komisje państwowe organizujące egzaminy na wyższe stanowiska w administracji, komisje sejmowe przesłuchujące kandydatów na ambasadorów itp. W społeczeństwach demokratycznych wejście do elity politycznej jest obwarowane skomplikowaną procedurą wyborczą, a rolę selekcyjną przejmują wszyscy obywatele - wyborcy.

Ruchliwość społeczna to teren, na którym szczególnie ostro ujawniają się występujące w danym społeczeństwie stereotypy, przesądy i praktyki dyskryminacyjne. Skrajna sytuacja polega na całkowitym wyłączeniu jakiejś społeczności od szans awansu, na przykład przez odmowę prawa do pracy jakimś grupom emigrantów czy uchodźców. Sytuacja częstsza to dyskryminacja częściowa, która pojawia się w trzech formach. Pierwsza polega na tym, że dla pewnych społeczności zamknięta zostaje szansa awansu na pozycje najwyższe, niezależnie od dziedziny. Tworzy się pewien pułap możliwych osiągnięć, ponad który przedstawiciele tej społeczności nie wychodzą. Mimo otwartości społeczeństwa amerykańskiego, badania pokazują, że de facto istnieje pewien pułap awansu dla mniejszości etnicznych i rasowych.

A sygnałem tej sytuacji jest to, że pojawiające się wyjątki są traktowane jako nadzwyczajne i zyskują dużą widoczność publiczną. Sędzia amerykańskiego Sądu Najwyższego Cla-rence Thomas, szef Biura Bezpieczeństwa Narodowego pani Condoleezza Rice lub sekretarz stanu Collin Powell to postaci tak sławne po części dlatego, że reprezentują czarną ludność Ameryki na szczytach władzy, gdzie Murzyni docierają niezwykle rzadko. Nazwiska innych sędziów czy ministrów są daleko mniej znane. Druga forma dyskryminacji to segregacja zawodowa, na przykład faktyczne bariery dostępu do pewnych zawodów dla kobiet, ciągle wyraźne mimo zwycięstw ruchu emancypacyjnego i feministycznego. Trzecia to zamknięcie lub ograniczenie dla mniejszości etnicznych i rasowych pewnych ważnych „kanałów ruchliwości", czyli sposobów i procedur uzyskiwania wyższych pozycji. Jak wskazywaliśmy, takim kanałem typowym dla społeczeństw nowoczesnych jest edukacja.

Otóż ograniczanie szans edukacyjnych jest bardzo typowym przejawem dyskryminacji. Najskuteczniej petryfikuje upośledzenie majątkowe, które uniemożliwia poniesienie wysokich kosztów kształcenia, oraz niedostatki kapitału kulturowego, co zmniejsza szansę przy egzaminach. Okazuje się, że po decyzji władz Kalifornii o zniesieniu preferencji przy przyjmowaniu członków mniejszości na uniwersytety (tzw. affirmatwe action), ich procent wśród studentów gwałtownie zmalał. Na uniwersytetach najlepszych, np. na Harvardzie, liczba czarnych Amerykanów jest zupełnie znikoma.

Odsunięcie od pewnych kanałów ruchliwości prowadzi często do poszukiwania kanałów alternatywnych. Czasami są to metody kulturowo i prawnie uznawane, jak na przykład kariera w sporcie zawodowym, gdzie ujście dla swoich aspiracji zyskuje w dysproporcjonalnie wysokim stopniu ludność murzyńska. Koszykówka, boks zawodowy, amerykański football, w nieco mniejszym stopniu baseball czy lekkoatletyka to dziedziny zdominowane przez czarnych.

Dzisiaj nawet w golfie, dyscyplinie do niedawna zmonopolizowanej przez białych, najwybitniejsze wyniki i największe gaże uzyskuje Murzyn Tiger Woods. Inna taka dziedzina to muzyka popularna, jazz, soul, rock, rap i inne gatunki zdominowane przez mniejszości etniczne. Obok takich kulturowo i prawnie akceptowanych alternatyw awansu pojawiają się oczywiście także metody nielegalne i kulturowo odrzucane: handel narkotykami, rabunki uliczne, kradzieże samochodów, prostytucja, czy ogólniej - zorganizowana przestępczość, gdzie udział dyskryminowanych mniejszości jest wyjątkowo wysoki.

Podobne prace

Do góry