Ocena brak

Ruch nacjonalistyczny przed I wojną światową

Autor /Wladek Dodano /03.06.2011

Reprezentujące go partie, polityka, podstawowe idee i przywódcy

Za jego początek można uznać koniec XIX w. zapoczątkowała go Liga Polska Zygmunta Mik.ołowskiego (Teodor Tomasz Jeż). Była to nietypowa organizacja, która miała poderwać Polaków do powstania. Nastroje zmieniły się po powstaniu styczniowym. Liga starała się powołać organizacje satelickie: Związek Młodzieży Polskiej - Zet - został

założony przez Zygmunta Balickiego, skupiał polską młodzież na zagranicznych uniwersytetach. Odbywał coroczne zjazdy w wielu miastach Europy .. Oblicze polityczne Zetu nie było jednolite. Uznał Ligę Narodową za najważniejszą instytucję narodową. Liga Polska nie była prężną organizacją, tworzyli ją tzw. "patrioci starej daty". Jej krajowi uczestnicy przekształcili ją w Ligę Narodową, Była to prężnie rozwijająca się, tajna organizacja, która podporządkowała sobie Zet. W 1897 r. powstała pierwsza nacjonalistyczna partia ­Stronnictwo Demokratyczno-Narodowe. Odniosła ona sukcesy w wyborach do rosyjskiej Dumy. W latach 1903 - 1904 przeniosła się do zaboru pruskiego, gdzie rozpoczęła regularną działalność partyjną. Początkowo nie była to partia masowa, miała raczej charakter wyborczy. Jej liderem był R. Dmowski. Ważną postacią w tej partii był też Jan Ludwik Popławski. Za największego ideologa tego nurtu uchodził Zygmunt Balicki ale zmarł młodo w 1916 r. i jego miejsce zajął R. Dmowski. Podwaliny ideologiczne polskiego nacjonalizmu kształtowały się do 1905 r. Ruch narodowo-demokratyczny cieszy się dużym dorobkiem. W latach 1895-1905 wydawano ,,Przegląd Wszechpolski" (początkowo we Lwowie, później w Krakowie). Zajmował się praktyczną polityką. Pod koniec zaborów nastąpiło osłabienie więzi narodowych Polaków, pismo to miało je podtrzymać. Koniec jego wydawania wiązał się z liberalizacja Rosji, powstaniem Dumy. Wydawano również "Gazetę warszawską", "Orędownik polski", "Słowo polskie", "Kurier poznański". Katechizmem polskiego nacjonalisty były "Myśli nowoczesnego Polaka" R. Dmowskiego. Innymi ważnymi książkami były: ,,Egoizm narodowy względem etyki" Z. Bilickiego i ,,Niemcy, Rosja kwestia polska" R. Dmowskiego.

Nacjonalizm polski wyrósł z potrzeb polskiej myśli patriotycznej. Doprowadził do oderwania dążeń narodowych od aspiracji społecznych i ich wzajemnego przeciwstawienia. Jego najwybitniejsi twórcy z Aleksandrem Zawadzkim, Zygmuntem Balickim, Romanem Dmowskim, Józefem Hłaską, Stanisławem Grabskim na czele rozpoczynali swoją aktywność publiczną od ruchu socjalistycznego.

Rozwój nacjonalizmu polskiego był wyrazem rozwoju prądów nacjonalistycznych, towarzyszących procesowi ksztahowania się nowoczesnej wspólnoty narodowej. Był także reakcją na zachodzące procesy narodotwórcze wśród ludności niepolskiej dawnych ziem Rzeczypospolitej

Ruch nacjonalistyczny za najważniejsze zadanie uznał zjednoczenie wszystkich Polaków niezależnie od tego, w jakiej części świata zamieszkują i rozbudzenie w nich świadomości wspólnoty narodowej.

Po założeniu Ligii Polskiej prezentowali wobec konserwatystów i socjalistów postawę zamkniętą i wrogą. Uznali że pierwszorzędnym przeciwnikiem politycznym jest obóz konserwatywny i ziemiaństwo. Stosunek nacjonalistów do socjalistów początkowo był neutralny. Sytuacja ta uległa zmianie dopiero na początku XX w. Wówczas oskarżono socjalistów o terror, wynarodowienie, likwidacje Kościoła katolickiego i bierność polityczną.

Nacjonaliści pojmowali naród jako naturalny wytwór różnicowania się etnicznego ludności i rozważali go w kategoriach kulturowo-językowych. Naród stanowił całość organiczną, złożoną z jednostek, które muszą bezwzględnie podporządkować się nadrzędnemu dobru narodowemu.

Zygmunt Balicki oprócz idei narodu równorzędnie stawiał kategońe społeczeństwa, ludu o państwa Traktował narólL podobnie jak lud,. jako najprostszą grupę organiczną, statyczną, bierną, która dopiero w skutek upodobnienia się ludzi na podstawie wspólnej religii, pochodzenia i tradycj~ może osiągnąć najwyższy stopień integracji społecznej, tj. przekształcić się w państwo narodowe. W państwie tym wszystkie grupy społeczne łączyć będzie poczucie solidarności narodowej. Państwo jako instytucja przymusu prawno­politycznego, moralnego i ekonomicznego poprzez odpowiednie stymulowanie procesów społecznych umożliwia przekształcenie narodu w społeczeństwo polityczne, a tego w państwo narodowe - najwyższą formę organizacyjną zbiorowości ludzkiej.

Centralną kategorią w doktrynie nacjonalistów była kategońa państwa narodowego.

Za podstawę i warunek zrealizowania tego typu wspólnoty uznawali istnienie jednorodnej grupy społecznej pod względem rasowym, językowym, religijnym. W dążeniu do realizacji w Polsce państwa narodowego musi zabraknąć miejsca dla innych, poza polską, grup etnicznych. Silne narody mają obowiązek usuwać narody słabe i decydować o przyszłości ludzkości. Naród musi dbać o swoje obiektywne interesy. Egoizm narodowy, jest naturalnym prawem każdego narodu. Polacy muszą zaprzestać myśleć o swoich sprawach narodowych w kategońach idealistycznych, etycznych oraz wyzbyć się tolerancji narodowej i poczucia wspólnoty i solidarności z innymi narodami.

Polacy nie mogą w sprawach narodowych kierować się pobudkami patńotycznynll. bo patńotyzm to tylko i wyłącznie uczucie. Odpowiednią inspirację mogą znaleźć jedynie w nacjonalizmie.

Cechy doktryny nacjonalistycznej to anty indywidualizm, antydemokratyzm pod względem politycznym, społecznym i narodowościowym oraz antyuniwersalizm. Nacjonaliści mieli posiadać wyłączne prawo decydowania o losach narodu.

Ich stosunek do Żydów przed 1918 r. był daleki od późniejszego ekstremizmu.

Początkowo ograniczono się do ukazania negatywnych skutków żydowskich wpływów gospodarczych i niebezpieczeństwa dla polityki polskiej, wynikającej z międzynarodowych powiązań Żydów i podporządkowania sobie ruchu socjalistycznego. Wyrażano nadzieje na asymilację choć części ludności żydowskiej i uznanie przez nią nadrzędności polskiego interesu narodowego. Z chwilą odchodzenia nacjonalistów od antyugodowego stanowiska wobec zaborcy nasilała się kampania antysemicka. Miejsce antyrosyjskości zajął antysemityzm.

Poważne zagrożenie dla polskości dostrzegali także w mniejszości niemieckiej.

Zakładano, że w przyszłości jej część musi opuścić terytorium Polski. Największe niebezpieczeństwo dla bytu narodowego dostrzegano w ekspansjonizmie niemieckim i w obawie przed nim liczono na zbliżenie polsko-rosyjskie. Odnośnie do ludności ukraińskiej i białoruskiej zakładano, iż w skutek oddziaływania kultury polskiej szybko się spolonizuje. Polityka polska musi być czynna i należy wspierać aspiracje niepodległościowe. Jednakże ze względu na niekorzystny układ sił międzynarodowych i położenie geopolityczne Polski idea niepoąległości nie może być celem aktualnej polityki polskiej. Uzyskanie niepodległości wiązano ze zmianami w sytuacji międzynarodowej, wywołaną wojną pomiędzy państwami zaborczymi. Przewidywano, iż w przyszłym konflikcie klęskę poniesie Rosja, co umożliwi odbudowę suwerenności narodowej. Odrodzenie w przyszłości państwowości polskiej powinno poprzedzić uzyskanie autonomii Królestwa Polskiego.

Odrodzone państwo polskie miało zachować się neutralnie wobec spraw ekonomiczno-społecznych. Chronić powinno jedynie interesy ogólnonarodowe i spełniać rolę rozjemcy między skonfliktowanymi grupami społecznymi. Życie zbiorowe zorganizowane powinno być na zasadach nauki Kościoła katolickiego, stanowiącej pierwszorzędny czynnik integracji narodu i podstawy jego siły moralnej. W ten sposób utrwalono w świadomości rządy pomajowe. Wnioskowano, że należy doprowadzić do ustąpienia rządów dyktatury J. Piłsudskiego oraz utworzenia rządu mającego zaufanie społeczeństwa, któryby wspólnie z parlamentem zapobiegł klęsce gospodarczej i przyczynił się do poprawy POłożenia ludności pracuJąceJ.

Cele te ujęte zostały również w Rezolucji Kongresu Obrony Prawa i Wolności Ludu.

Zapowiadano w niej walkę o zniesienie dyktatury J. Piłsudskiego i utworzenie rządu zaufania społecznego. Ostrzegano przed stosowaniem przez władze terroru i represji, a także przed próbą dokonania nowego zamachu stanu. Ządano ustąpienia prezydenta l. Mościckiego. Spełnienie tych postulatów uznawano za warunek wyprowadzenia kraju z kryzysu.

Kierownictwo Centrolewu przystąpiła po wakacjach 1930 r. do organizowania

nowych akcji protestacyjnych. Uzgodniło nawet PrOklamowanie strajku powszechnego,

gdyby prezydent rozwiązał parlament i nie rozpisał nowych wyborów. Postanowiło także, iż w razie przeprowadzenia nowych wyborów Centrolew przekształci się we wspólny blok wyborczy. I istotnie gdy rozwiązano parlament i rozpisano wybory Centrolew, po ustąpieniu z niego chadecji, przekształcił się w blok wyborczy pod nazwą Związek Obrony Prawa i Wolności Ludu. W odezwie wyborczej proklamował po usunięciu systemu pomajowego przywrócenie demokracji parlamentarnej w ramach której rząd zaufania narodu dokonałby odpowiednich reform społeczno-gospodarczych, mających na celu m. in. zwalczanie bezrobocia i podniesienie poziomu życia warstw pracujących, naprawę ustroju rolnego, zapewnienie rolnictwu taniego kredytu, rozwój ustawodawstwa pracowniczego, reformę podatkową, poprawę sytuacji mieszkaniowej, rozwój szkolnictwa, demokratyzację samorządu terytorialnego, zapewnienie bezpieczeństwa państwu.

Władze sanacyjne nie zamierzały jednak przestrzegać demokratycznych reguł walki wyborczej. We IX 1930 r. aresztowały kilkunastu czołowych polityków Centrolewu i osadziły w twierdzy wojskowej nad Bugiem. Stosowały masowo metodę terroru i zastraszania społeczeństwa. Przeprowadzone w tych warunkach wybory do sejmu i senatu w XI 1930 r. przeszły do historii jako wybory brzeskie, które przyniosły sukces obozowi rządzącemu, a dotkliwą porażkę Centrolewu. W tej sytuacji traciła na znaczeniu jego działalność jako porozumienia parlamentarnego. Pomimo poniesionej klęski Centrolew spełnił pozytywne zadanie.

Podobne prace

Do góry