Ocena brak

Rozwój kręgowców jako przejaw aromorfotyzmu zmian organizmów żywych - Płazy

Autor /Polikarp Dodano /12.10.2011

Wielokierunkowa ewolucja, dokonująca się w obrębie gromady ryb, doprowadziła między innymi do powstania słodkowodnych ryb trzonopłetwych. Odznaczały się one osadzeniem płetw, zwłaszcza parzystych, na mięsistych, wydłużonych trzonach. Wewnątrz tych trzonów znajdowały się elementy kostne. W przypadku płetw parzystych odpowiadały one kościom szkieletu kończyn kręgowców lądowych i umożliwiały poruszanie się po lądzie. Ryby trzonopłetwe mogły także oddychać powietrzem atmosferycznym, gdyż oprócz skrzeli miały płuca. Wydaje się, że właśnie od ryb trzonopłetwych wywodzą się pierwotne płazy.

W historii rozwoju kręgowców płazy odegrały jedną z najważniejszych ról, a polegała ona na opanowaniu środowiska lądowego. Stało się to możliwe dzięki przekształceniu płetwy rybiej w palczastą kończynę kroczną. Równolegle z tym nastąpiły odpowiednie zmiany we wszystkich pozostałych narządach. Tak więc w szkielecie nastąpiła znaczna redukcja kości czaszki, co uczyniło ją lżejszą, kość podniebienno-kwadratowa zrosła się bezpośrednio z czaszką mózgową, a uwolniona z funkcji łącznika grzbietowa część łuku gnykowego przekształciła się w kostkę słuchową. W kręgosłupie pierwszy krąg zróżnicował się w atlas, z którym głowa łączy się ruchowo za pośrednictwem dwóch kłykci potylicznych (jednak ustawienie kłykci umożliwia płazom poruszanie głową jedynie w płaszczyźnie pionowej - w górę i w dół), oraz nastąpiło połączenie miednicy z kręgosłupem, co znów pociągnęło za sobą wyróżnicowanie się w tym miejscu kręgu krzyżowego. Nie mniejsze zmiany zaszły w układzie mięśniowym. Z wyjątkiem okolicy brzusznej, metameryczne miomery zróżnicowały się na wyspecjalizowane zespoły mięśni, które wraz z odpowiednimi przekształceniami szkieletu umożliwiły wykonywanie bardziej złożonych ruchów.

Typ układu oddechowego płazów związany jest ze środowiskiem występowania form rozwojowych. Larwy (kijanki) oddychają za pomocą skrzeli, wykorzystując tlen rozpuszczony w wodzie. Narządami oddechowymi osobników dorosłych są workowate płuca o prostej budowie i niewielkiej powierzchni. Dużą rolę w wymianie gazowej spełnia też oddychanie przez skórę.

Szczególnie duże zmiany zaszły w układzie krążenia. Zanikają pierzaste skrzela, a wraz z tym przebudowie ulega serce, w którym przedsionek przesuwa się ku przodowi i dzieli podłużnie na dwie części oraz wykształca się mały, czyli płucny obieg krwi. Występują dwa rodzaje naczyń krwionośnych - tętnice wyprowadzające krew z serca i żyły doprowadzające ją do serca.

Z narządów zmysłów najlepiej rozwinięte są oczy, zbudowane w sposób typowy dla kręgowców lądowych - mają ruchome powieki. Zabezpieczają one gałki oczne przed wysychaniem i urazami, zatem są wyrazem przystosowania do życia na lądzie. Wśród pozostałych narządów, występujących już u ryb, największym zmianom ulega ucho. Mianowicie szczątkowa u pierwotnych ryb szpara skrzelowa, tzw. tryskawka, przekształca się w ucho środkowe, zachowując połączenie z gardzielą, które nosi teraz nazwę trąbki Eustachiusza. Pojawia się błona bębenkowa, a pomost między nią i uchem wewnętrznym stanowi kostka słuchowa, zwana kolumienką, która powstaje z grzbietowej części łuku gnykowego. Wraz z doskonaleniem się narządów zmysłów i narządów ruchu, postępowym zmianom ulega i system nerwowy. W stosunku do ryb silniejszemu rozwojowi ulega kresomózgowie oraz boczne części międzymózgowia. Mocno rozbudowane jest także śródmózgowie, w którego skład wchodzi duży płat wzrokowy (wiąże się to z doskonałym wzrokiem żab). Tyłomózgowie natomiast (ośrodek koordynacji ruchów) rozwinięte jest bardzo słabo - ruchy płazów są stosunkowo mało złożone. Pewien postęp zaznacza się też w narządach zmysłów, gdzie jako nowy nabytek pojawia się narząd Jacobsona - pełniący funkcję zmysłu węchu.

Zasygnalizowane tu anatomiczne skutki wyjścia płazów na ląd, nie dotyczą larw, które zachowują większość cech rybich. Jest to zupełnie zrozumiałe, skoro prowadzą wodny tryb życia, a ewolucja zawsze polega na przystosowywaniu się do środowiska. Dlatego też płazy traktuje się jako zwierzęta wodno-lądowe, co znajduje wyraz w łacińskiej nazwie gromady - Amphibia.

Niektóre z wyżej wymienionych przemian zapoczątkowały już pierwotne ryby trzonopłetwe, mające zdolność kroczenia na swych mocnych płetwach i oddychania powietrzem atmosferycznym za pomocą worków płucnych. Typowo przejściowym ogniwem między nimi a właściwymi płazami są dewońskie Ichtiostegalia. Od ryb trzonopłetwych różnią się one znaczną redukcją pokryw i szkieletu skrzel, obecnością typowych kończyn pięciopalczastych, z których tylne powiązane są z kręgosłupem, za pośrednictwem silnego pasa miednicznego. Do cech, które zachowały w stanie względnie niezmienionym po rybach trzonopłetwych należą: budowa czaszki, ogona, łuski skórne, a także proporcje ciała.

Wreszcie trzeba dodać, że z ichtiostegów rozwinęły się nie tylko pozostałe grupy płazów, ale również gady.

Podobne prace

Do góry