Ocena brak

ROZUM

Autor /truchtacz Dodano /13.11.2012

 

ROZUM gr. nous, nóesis, didnoia, logos, phrónesis; łc. ratio; ang. reason; fr. raison; nm. Vernunft

t. pozn., psych. -^ Władza (2) poznawcza, właściwa w szczególności człowiekowi, określanemu jako animal rationale (choć ro­zum w ogólności nie musi być w swej isto­cie identyczny z rozumem ludzkim; -^ lo­gos, -^ nous III), przejawiająca się w od­rębnej i wyższej od poznania zmysłowego zdolności abstrakcyjnego i dyskursywne-go myślenia, tj. ustalania koniecznych re­lacji między przedmiotami {-^ rozumo­wanie) oraz formułowania zasad, praw, co w sumie stanowi podstawę komunikowalnej wiedzy. Rozum poznaje jakąś rzecz lub formułuje jakieś prawo za pomocą myślowego —> dyskursu (1), przechodząc od przesłanek do wniosków. Działa w spo­sób metodyczny, a nawet — niekiedy — w jakiejś mierze mechanicznie, w odróż­nieniu od —> intelektu (1), który będąc podmiotowo tą samą władzą umysłowo-poznawczą, co rozum, różni się od niego pod względem funkcjonalnym. Inne, oprócz intelektu, funkcjonalne nazwy tej samej władzy umysłowo-poznawczej: -^ pamięć (Ib), -^ umysł (1), -> inteligencja (lA, 2), -^ świadomość (1), -> sumienie.

Cechy charakterystyczne rozumu ludz­kiego:

  1. niematerialność pomimo związania z poznaniem zmysłowynm;

  2. receptywność obok spontaniczności;

  3. transcendentność w działaniu przy zachowaniu immanentności.

Ze względu na przedmiot rozróżnia się:

  1. rozum spekulatywny — ma­jący na celu myślenie teoretyczne, służące porządkowaniu pojęć;

  2. rozum praktyczny — odno­szący się do działania.

W zależności od rodzaju prawd, które rozum poznaje, w tradycji chrześcijańskiej rozróżnia się:

a') rozum wyższy — zajmujący się prawdami Bożymi bądź przez to, że je po­znaje, bądź przez to, że w świetle praw Bo­żych układa postępowanie (^ mądrość II, 31);

b') rozum niższy — zajmujący się sprawami doczesnymi (—> wiedza 11,11).

I. Kant wyróżnia czysty rozum {reine Yernunft) lub po prostu rozum — to, co w myśli jest aprioryczne, czyli nieza­leżne od doświadczenia; rozum ten nie przeciwstawia się rozumowi praktycz­nemu. Rozum może mieć według Kanta: a) charakter teoretyczny (theoretisch) czy też spekulatywny (spekulatw) — wów­czas, gdy jego aktywność podporządko­wuje się jedynie poznaniu, lub b) chara­kter praktyczny (praktisch) — wówczas, gdy podporządkowuje się działaniu mo­ralnemu. W pierwszej z tych dwóch po­staci może on być bądź czysty, bądź opar­ty na doświadczeniu. Rozum praktyczny {praktische Vernunft) jest zawsze czysty. Czysty rozum teoretyczny wyposażony jest w apriorycznosc myśli. Czysty rozum praktyczny ustanawia aprioryczną zasa­dę aktywności moralnej, czyli —> impera­tyw kategoryczny.

ROZUM PARTYKULARNY nłc. ratio particularis t. pozn., psych. syn.—> Rozum szczegółowy.

ROZUM PRAKTYCZNY ang. practical reason; fr. raison pratique; nm. praktische Vernunft t. pozn., psych. —> Rozum (b).

Podobne prace

Do góry