Ocena brak

Różne rodzaje i formy patriotyzmu. Omów na przykładach wybranych utworów literackich i tekstów kultury

Autor /Erazm Dodano /16.11.2011

Czym jest patriotyzm? Czy każdy może czuć się patriotą? Jak ludzie traktowali patriotyzm kiedyś a jak traktują dziś?

Według encyklopedii patriotyzmem możemy nazwać postawę szacunku, umiłowania i oddania własnej ojczyźnie oraz chęć ponoszenia za nią ofiar.

Taka postawa charakteryzuje się przedkładaniem celów ważnych dla ojczyzny nad osobiste, a często także gotowością do poświęcenia własnego zdrowia lub życia.

Patriotyzm to również umiłowanie i pielęgnowanie narodowej tradycji, kultury czy języka. Patriota nie wstydzi się tego, że jest obywatelem swojej ojczyzny, nie wstydzi się również przynależności do swego narodu. Gdy potrzeba manifestuje swoje przywiązanie do ojczystej kultury, języka, tradycji.

Wielu artystów ukazuje miłość do ojczyzny w swoich dziełach. Jednak zmienia się ona wraz z czasem. Na różnorodność patriotycznych postaw mają wpływ między innymi czynniki polityczne i historyczne.

Pierwszym omawianym przeze mnie dziełem będzie „Mazurek Dąbrowskiego” Józefa Wybickiego. Pieśń ta powstała w 1797 roku. Od roku 1927 jest naszym hymnem narodowym.

W pierwszej zwrotce pieśni Wybicki nawiązuje do rozbiorów Polski (1772,1793,1795), kiedy to RP została całkowicie rozdzielona pomiędzy Rosję, Prusy i Austrię. Autor ma nadzieję na powrót do Ojczyzny pod dowództwem gen. Dąbrowskiego. „Mazurek Dąbrowskiego” dawał nadzieję, wzywał do czynu, wskazywał drogę do odzyskania niepodległości.

[fragment pieśni]

Zwróćmy zatem uwagę, iż Wybicki wyraża tutaj nadzieję na to, że Polska dzięki heroizmowi swoich obywateli jest w stanie ponownie stać się wolnym krajem. W kolejnej zwrotce autor jest przekonany, że żołnierze wraz z pomocą Napoleona Bonaparte podążając z zachodu poprzez rzekę Wartę i z południa poprzez Wisłę byliby w stanie przywrócić Polsce niepodległość. W czwartej zwrotce autor ukazuje swojego ojca i siostrę – Basię, którzy są w ojczyźnie i wsłuchują się w dźwięk tarabanu na znak zbliżających się polskich wojsk. Legiony były dla Polaków nadzieją na odzyskanie niepodległości. Wybicki jako ich współtwórca miał nadzieję na powrót do ojczyzny i głęboko wierzył w to że Polska będzie niepodległa.

Patriotyczne postawy prezentuje również Adam Mickiewicz w III części „Dziadów”. Zaprezentuję tutaj dwie formy patriotyzmu: prometeizm oraz mesjanizm.

Postawę prometejską widzimy w Wielkiej Improwizacji. Jest to monolog wygłoszony przez Konrada, głównego bohatera utworu, który jest nie do końca świadomy swoich słów i czynów. W przytaczanej przeze mnie scenie Konrad podobnie jak mityczny Prometeusz próbuje walczyć z Bogiem o możliwość rządzenia światem i ludźmi. Konrad jest artystą i wieszczem, dzięki temu czuje się kimś wyjątkowym, twierdzi, że Bóg nie jest od niego w niczym lepszy:

Ja czuję nieśmiertelność, nieśmiertelność tworzę, Cóż Ty większego mogłeś zrobić – Boże?”

Konrad czuje się potężny niczym Bóg, uważa, że ma prawo żądać boskiej władzy, ponieważ kieruje nim miłość do ojczyzny:

Ja i ojczyzna to jedno. Nazywam się Milijon – bo za miliony Kocham i cierpię katusze (…)

czuję całego cierpienia narodu, jak matka czuje w łonie bole swego płodu”.

Konrad początkowo chciał z Bogiem tylko rozmawiać, potem zaczął się do Niego przyrównywać, aż w końcu poczuł się od Niego lepszy. Wyzwał Stwórcę na pojedynek, groził Mu i stanął na granicy bluźnierstwa jednak stracił przytomność i diabeł wypowiedział za niego ostatnie słowa , przyrównując Boga do cara. Konrad poniósł klęskę. Jako jednostka nic nie mógł zdziałać. Prezentuje on postawę biernego patrioty, więcej mówi niż faktycznie robi dla ojczyzny.

Zwrócić uwagę należy również na mesjanizm ukazany w widzeniu księdza Piotra. Na początku tej sceny Mickiewicz ukazuje widok wozów jadących w jedno miejsce, jest to oczywiście

Syberia gdzie zsyłani byli młodzi Polacy. Ksiądz Piotr przewiduje, że ktoś wybawi Polskę. Jest to jednak postać tajemnicza, jego imię brzmi: czterdzieści i cztery.

Polska jest ukazana jako Chrystus narodów. Car jako Herod. Polska dźwiga krzyż podobnie jak musiał dźwigać go Chrystus. Krzyż Chrystusa był zrobiony z trzech rodzajów drzewa, krzyż Polski to trzech zaborców. Jednak podobnie jak Chrystus Polska zmartwychwstanie. Ma zatem cierpieć i dzięki temu odzyskać wolność i wyzwolić inne narody, gdyż jest to częścią planu Bożego.

Widzenie księdza Piotra ma dodać otuchy Polakom po klęsce powstania listopadowego oraz wyrazić nadzieję na to, że cierpienie prowadzi do wolności.

Inaczej patriotyzm rozumie Juliusz Słowacki. W „Kordianie” nieszczęśliwa miłość tytułowego bohatera doprowadza go do próby samobójczej. W drugim akcie Kordian podróżuje, szuka sensu swojego życia. Odnajduje go na szczycie Mont Blanc, gdzie wygłasza monolog. Kordian przechodzi przemianę z cierpiącego przedstawiciela zniewolonego narodu w reprezentanta Polski stojącej na czele europejskiej rewolucji. Kordian przywołuje tutaj postać Winkelrieda i przedstawia nową ideę walki o niepodległość. Winkelried w bitwie pod Sempach skierował na siebie wszystkie ciosy nieprzyjaciela ułatwiając rodakom zwycięstwo. Dzięki temu Szwajcaria zachowała niepodległość. Kordian porównuje tym samym losy Polski do losów Szwajcarii a siebie do Winkelrieda :

Ludy! Winkelried ożył! Polska Winkelriedem narodów! Poświęci się, choć padnie jak dawniej! Jak nieraz!”

Polska ma, więc misję – jest ochroną całej Europy przed agresorami ze wschodu. Kordian w akcie trzecim próbuje zrealizować swój plan – zamordować cara. Jednak jego współtowarzysze wahają się i w konsekwencji postanawia sam dokonać zamachu. W tej części dramatu Kordian występuje jako podchorąży. Podczas koronacji cara Mikołaja I na króla Polski udaje się do jego pokoju, jednak przed drzwiami, mdleje i podobnie jak Konrad ponosi klęskę. Po tym czynie zostaje zamknięty w szpitalu wariatów. Jego losy nie są jasne, gdyż nie wiemy czy jego egzekucja została wykonana, czy też adiutant wiozący akt ułaskawienia zdążył dotrzeć i Kordian przeżył.

Juliusz Słowacki poszukiwał odpowiedzi na pytanie o przyczyny klęski powstania listopadowego. Odpowiedź jest ukazana właśnie w Kordianie. Już w „Przygotowaniu” autor ukazuje nieudolność polskich przywódców. Byli oni bowiem starcami niezdolnymi do skutecznego działania. Kolejnym elementem przesądzającym o klęsce jest brak programu. Spiskowcy spotykający się w podziemiach katedry odrzucają program Kordiana, gdyż uważają że jest on niemoralny, ale nie oferują żadnego innego. Powstańcy są za młodzi, niedojrzali, ich symbolem jest Kordian.

Bohater jest młodym człowiekiem zbuntowanym przeciwko niesprawiedliwości świata, ale jednocześnie jest zbyt wrażliwy aby dopuścić się niemoralnego czynu jakim jest morderstwo. Jego nadmierna uczuciowość i wybujały indywidualizm są przeszkodą w skutecznym działaniu i w konsekwencji przyczyną klęski.

Maria konopnicka w „Rocie” także ukazuje postawę patriotki. Utwór ten powstał pod wpływem oburzenia prześladowaniami polskości w zaborze pruskim. „Rota” rozpoczyna się słowami myślę, że znanymi każdemu polakowi:

Nie rzucim ziemi, skąd nasz ród(…)”

są to słowa wyrażające przysięgę wierności ojczyźnie.

Zniewolony naród musi bronić się do ostatniego tchu, aż do momentu gdy już naprawdę nie będzie szans na wygraną, gdy zwycięstwo Niemców będzie niepodważalne.

Podmiot liryczny wypowiada się w drugiej osobie liczby mnogiej, w imieniu wielu ludzi. Według podmiotu lirycznego Polska jest potężna, gdyż jej korzenie sięgają rodu Piastów. Sprawą najważniejszą w utworze jest obrona polskości. Powtarzająca się jak refren formuła przysięgi:

Tak nam dopomóż Bóg!”

Nadaje tekstowi uroczysty, patetyczny charakter.

Utwór ten był deklaracją wiary w Boga, odezwą i przysięgą; budził nadzieję, że Polska odzyska niepodległość.

Na koniec omówię patriotyzm przedstawiony w filmie pt. „Kanał” w reżyserii Andrzeja Wajdy. Akcja filmu toczy się w roku 1944 i obejmuje jedne z ostatnich dni powstania warszawskiego. Walczący na Mokotowie oddział porucznika "Zadry" po nieudanej próbie przebicia się przez otaczające go wojska niemieckie, podejmuje jedyną możliwą w tej sytuacji decyzję: schodzi do kanałów, aby tą drogą przedrzeć się do Śródmieścia, gdzie jeszcze bronią się powstańcy. W krętych, podziemnych korytarzach pełnych niebezpieczeństw czterdziestoosobowy oddział rozpada się na trzy grupy. Główną grupę prowadzi "Zadra" ze "Smukłym" i szefem kompanii "Kulą". Jest przekonany, że idzie za nim cały oddział, w czym utwierdza go "Kula", tchórz, który boi się, że porucznik zawróci w poszukiwaniu reszty ludzi. Rannego "Koraba" prowadzi zakochana w nim łączniczka "Stokrotka". W trzeciej grupie idzie podporucznik "Mądry", zakochana w nim "Halinka" i muzyk o pseudonimie "Ogromny". "Stokrotka" i "Korab" giną z wyczerpania przy kracie, którą Niemcy zamknęli wylot nad Wisłą. "Halinka" popełnia samobójstwo, gdy "Mądry" wyznaje jej prawdę o żonie i dzieciach, a on sam wychodzi na powierzchnię wprost na niemiecki patrol. Kompozytor Michał traci zmysły i błąka się w kanałach. Przy próbie wyjścia przez zaminowany właz ginie "Smukły". Dowódca i szef kompanii osiągają cel, ale gdy wychodzi na jaw oszustwo "Kuli", "Zadra” strzela do niego po czym wraca do podziemi po swoich żołnierzy, nie wiedząc, że podzielili los "Mądrego".

W filmie Wajdy ukazany jest los ludzi, którzy do ostatniej chwili wierzyli w słuszność podjętej walki. Film ten pokazuje koszmar klęski i rozbitych psychicznie bojowników, których bohaterstwo okazało się daremne.

Istnieje wiele różnych przejawów patriotyzmu, począwszy od walki z człowiekiem a skończywszy na buncie przeciw Bogu. Są one zależne od historycznych i politycznych czynników.

Polacy w ciężkich dla Polski chwilach, takich jak niepodległość czy II Wojna Światowa przejawiali

różne rodzaje patriotyzmu. Jedni z nich pragnęli poświecić swe życie dla narodu, jak Kordian

oraz bohaterowie „Kanału”, inni buntowali się przeciw Bogu w celu ukazania rodakom drogi do zwycięstwa, jak Konrad, jeszcze inni żyli nadzieją na odzyskanie

wolności dzięki pomocy innych ( Mazurek Dąbrowskiego).

Polacy chcieli walczyć, ale ich poczynania nie zawsze przynosiły zamierzone skutki. Brakowało osób, które pokierowałyby zrywami niepodległościowymi.

W dzisiejszych czasach człowiek nie musi narażać swego zdrowia czy życia dla ojczyzny. Patriotyzmem nazywamy teraz dbanie na co dzień o pomyślność i dobre imię swojego kraju i narodu, dbanie o symbole narodowe takie jak flaga, godło i hymn oraz sprzeciw wobec obrazom naszego kraju.

Charles Dickens powiedział

Prawdziwym patriotą jest ten, który nie ze wszystkiego jest zadowolony w swej ojczyźnie, to człowiek, który pragnie i walczy o to, by w niej było lepiej.”

Do góry