Ocena brak

Różne koncepcje walki o niepodległość Polski na przełomie XIX i XX w. - POGLĄDY UGRUPOWAŃ POLITYCZNYCH NA KWESTIE NIEPODLEGŁOŚCIOWE

Autor /Racibor Dodano /03.11.2011

Mimo załamania się w latach 1877-1878 nadziei na szybkie zmiany polityczne w Europie i mimo porozumienia między zaborca-mi z 1879 r., uważnego za najtrwalszy traktat międzynarodowy tej epoki, wśród części emigracji, zwłaszcza umiarkowanego nurtu ,,czerwonych" działaczy 1863 r., utrzymała się idea zbrojnego po-wstania przeciw zaborcom. Agaton Giller wysuwał koncepcję Skarbu Narodowego finansującego przyszłą walkę zbrojną w oparciu o składki, zbierane przede wszystkim na emigracji. Dyskutowano też nad zjednoczeniem emigracyjnych towarzystw działających w róż-nych krajach zachodnioeuropejskich. Etap przygotowawczy stano-wiło wydawanie od roku 1881 ,,Kuriera Paryskiego", wychodzącego później jako ,,Kurier Polski w Paryżu".

W 1887 r. Zygmunt Miłkowski w głośniej broszurze Rzecz o obronie czynnej i Skarbie Narodowym wzywał do zerwania z bier-nością polityczną i zmuszenia zaborców do ustępstw. Liczył się on z ewentualnością powstania w wypadku wojny między zaborcami, kt6ra wydawała się realna w obliczu ówczesnego międzynarodowego kryzysu politycznego, lub sprzyjającej sytuacji wewnętrznej w tych państwach. Miłkowski krytykował zarówno ugodowców, jak i rezy-gnujący, jego zdaniem, z idei niepodległościowej obóz pozytywi-styczny. Występował zaś w erze rugów pruskich, Komisji Koloniza-cyjnej i kulminacyjnej fali rusyfikacyjnej za generał - gubernatora Hurki.

W sierpniu 1877 r. w Genewie, na zebraniu u L. Michalskiego, którego fundacja zapoczątkowała Skarb Narodowy, powołano do ży-cia Ligę Polską jako organizację tajną, nawiązującą formalnie do Towarzystwa Demokratycznego Polskiego. Liga opowiadała się za granicami przedrozbiorowymi z federacją ziem wchodzących w skład państwa polskiego. Ogólnikowo wspominano o sprawiedliwości społecznej. Przyjęto koncepcję obrony czynnej, postulowaną przez Miłkowskiego. Rozumiano przez nią przeciwstawienie się polityce zaborców, wpływanie na opinię publiczną w duchu patriotycznym oraz zwrócenie uwagi na lud.W tymże roku z inicjatywy Z. Balickiego na zjeździe w Krakowie powstał jako ogólnopolska niepodległościowa organizacja studencka Związek Młodzieży Polskiej (dalej: Zet).

Na wzór masonerii istniały tu trzy, a potem dwa stopnie wtajemniczenia. Przez Zet przeszło wielu działaczy politycznych i oświatowych. Dzięki nim Liga Polska, a potem oparta przez pewien czas na byłych zetowcach Liga Naro-dowa uzyskały duże wpływy wśród inteligencji, a także chłopów.Rok przed powstaniem Ligi Polskiej, w roku 1886, zaczął uka-zywać się w Warszawie tygodnik ,,Głos". Główną rolę odgrywali w nim Józef Karol Potocki (pseudonim Marian Bohusz) i Jan Ludwik Popławski. ,,Głos", programowo zbliżony do rosyjskiego narodnic-twa, odcinał się zarówno od programu pracy organicznej w ujęciu pozytywistów, jak i od obozu konserwatywnego. Krytykował klasy posiadające, wysuwał program parcelacji.

Przyczynił się do ożywie-nia umysłowego, wywarł wpływ na związane z nim młodsze pokole-nie pisarzy. Początkowo współpracowali z pismem lewicowi publicy-ści, m.in. Ludwik Krzywicki i Wacław Nałkowski. Potem, zwłaszcza po wznowieniu go, wraz z Ligą Narodową pismo stopniowo ewolu-owało na prawo.W Galicji młodsze pokolenie konserwatystów, uprzednio związa-ne z Hotelem Lambert, wystąpiło w roku 1869 z anonimowym pam-fletem politycznym opublikowanym na łamach krakowskiego "Prze-glądu Polskiego" w formie dwudziestu listów, nazywanych później Teką Stańczyka. Stanisław Tarnowski, Stanisław Koźmian i Józef Szujski, główni autorzy Teki, starali się udowodnić, że w Galicji w miejsce dawnego liberum veto żyje zgubna zasada liberum conspiro, a działalność obozu demokratycznego w okresie walki o ramy auto-nomii stanowi kontynuację powstania 1863 roku.

Powstanie to potę-piali też w swej historiografii. Przyczyny rozbiorów Polski krakow-ska szkoła historyczna widziała głównie w wadach narodowych i w braku silnej władzy.Początkowo stańczycy jako liberalna opozycja przeciwstawiali się konserwatystom, rzecznikom posłuszeństwa wobec władzy, uza-sadniającym 1egalność rządów zaborczych w Galicji, uważającym istniejący stan za realizację ich dawniejszego programu. Po objęciu władzy jednak rozpłynęli się w dawnym stronnictwie konserwatyw-nym. Po 1873 roku hasłem obrony istniejącego porządku przeciw-stawiali się we wszystkich dziedzinach wywrotowym, ich zdaniem, tendencjom. ofiarami prześladowań politycznych byli m.in. członek Rządu Narodowego z 1863 r. Agaton Giller i działacz socjalistyczny Bolesław Limanowski. Utworzenie Centralnego Komitetu Wyborcze-go doprowadziło do całkowitego, na pewien czas, usunięcia z sejmu krajowego posłów chłopskich z Zachodniej Galicji i ograniczenia re-prezentacji ludności ukraińskiej Politykę stańczyków szczególnie odczuło upośledzone szkolnictwo wiejskie.

Zwalczali oni też począt-kowo organizacje oświatowe, jak Towarzystwo Szkoły Ludowej, i kółka rolnicze, uważane za próby samodzielnego organizowania się chłopów.Sojusznikami stańczyków stali się skrajni konserwatyści wschodniogalicyjscy, zwani podolakami, reprezentanci polskiej wielkiej własności. Ich przedstawiciel Kazimierz Grocholski był w początkach ery autonomicznej pierwszym ministrem dla Galicji. W parlamencie wiedeńskim oba te odłamy zawarły sojusz z reakcyjny-mi ugrupowaniami niemieckimi i czeskimi, a Koło Polskie po objęciu władzy przez konserwatystów przeszło do wyraźnego popierania rządu. Wprowadzenie przez ministra skarbu Juliana Dunajewskiego podatków pośrednich na artykuły konsumpcyjne uderzyło w uboższe warstwy ludności.

Dążenie stańczyków do utrzymania istniejących stosunków społecznych doprowadziło do hamowania rozwoju gospo-darczego, pogłębiało zacofanie Galicji.Program galicyjskich demokratów zbliżony był w pewnej mierze do warszawskiego pozytywizmu; wykazywał jednak mniejsze zainte-resowanie sprawami teoretycznymi, podkreślając mocniej role trady-cji 1863 r. Prowadzono ostre polemiki z historiografią stańczykow-ską, również poprzez poezje (Adam Asnyk). Demokraci opierali się na drobnomieszczaństwie i inteligencji, zwłaszcza lwowskiej. Znaczną rolę wśród nich odgrywali dawni powstańcy. Obóz demo-kratyczny zaangażował się w walkę o szeroką autonomię Galicji, później - w okresie wojny rosyjsko - tureckiej (1877-1878) - część demokrat6w liczyła na poruszenie sprawy polskiej na forum między-narodowym. Otton Hausner wystąpił w parlamencie wiedeńskim za prawem każdego narodu do samoistnej egzystencji, potępiając anek-sję Bośni i Hercegowiny.

Tadeusz Romanowicz i Tadeusz Rutowski byli rzecznikami programu pracy organicznej - popierania przemy-słu, rozwoju oświaty, zwłaszcza na wsi, i polepszenia bytu nauczycieli, wreszcie likwidacji odrębnych od gmin wiejskich obszar6w dworskich. Broszura Stanisława Szczepanowskiego Nędza Galicji w cyfrach (1888) poddała ostrej krytyce zacofanie kraju w końcu lat 8O-tych. Przed wyborami w 1889 r. Romanowicz zorganizował we Lwowie wiec miast i miasteczek.Próbę zorganizowania chłopów pod hasłami katolicyzmu spo-łecznego i zapewnienia im udziału w życiu politycznym podjął ks. Stanisław Stojałowski. Mimo solidaryzmu i konserwatyzmu był po-czątkowo ostro zwalczany przez obóz rządzący oraz hierarchię ko-ścielną. Przez chłopskie pielgrzymki do Krakowa i Rzymu, wiece i zakładanie kółek rolniczych zaktywizował część chłopów galicyj-skich. Pisma ks. Stojałowskiego: ,,Wieniec" i ,,Pszczółka", które re-dagował od roku 1875, domagały się w interesie chłopów zmiany ustaw: gminnej, drogowej i łowieckiej, podejmowały sprawę serwi-tutów.

W roku 1889 Stojałowski poparł chłopskich kandydatów w wyborach sejmowych.Rezultaty wyborów 1889 r. stanowiły również wynik działalności demokratycznej inteligencji lwowskiej skupionej wokół Bolesława Wysłoucha. W latach 1886 - 1887 na łamach wydawanego przez niego miesięcznika ,,Przegląd Społeczny" kształtowała się ideologia późniejszego ruchu ludowego. Wysłouch formułował program go-spodarczego i kulturalnego podniesienia wsi jako drogi do upo-wszechnienia idei narodowej i wyzwolenia Polski. Z pismem współ-pracowało wielu publicystów różnych kierunków, w tym socjaliści polscy i lewicowi, działacze ukraińscy. Od 1889 r. Wysłouch -wydawał przeznaczonego dla chłopów, "Przyjaciela Ludu" Propago-wał wybór posłów chłopskich, którzy bronić mieli interesów wsi i wa1czyć o demokratyzację życia politycznego. Pismo uzyskało w tym czasie ponad 100 korespondentów, stało się na wsi groźnym konkurentem ,,Wieńca" i ,,Pszczółki" ks. Stojałowskiego.Liberalizacja stosunków politycznych w latach 60-tych umożli-wiła reaktywowanie licznych polskich placówek na Śląsku Cieszyń-skim.

Powstało Towarzystwo Rolnicze dla Księstwa Cieszyńskiego (1868), które rozwinęło ożywioną działalność w krzewieniu oświaty i kultury rolnej oraz w podnoszeniu poziomu wsi, a kilka lat później instytucja kredytowa w postaci Towarzystwa Oszczędności i Zali-czek. W r. 1885 zorganizowano Macierz Szko1ną jako naczelną pol-ską instytucję kultura1no - oświatową. W ruchu narodowym główną rolę odgrywała nieliczna miejscowa inteligencja wywodząca się ze środowiska chłopskiego. Na przełomie lat 70-tych i 80-tych nastą-piło rozbicie cieszyńskiego ruchu narodowego na odłamy wyznanio-we. W 1883 roku ukształtował się Związek Świeckich Katolików, rok później Polityczne Towarzystwo Ludowe. W szeregach tego ostatniego działał m.in. pastor Franciszek Michejda, najbardziej wówczas konsekwentny w Cieszyńskim reprezentant polskiej idei narodowej. Cieszyńscy narodowcy związani byli z zamożnym chłop-stwem o konserwatywnym obliczu politycznym, którego poparcie uzyskali na przełomie lat 60-tych i 70-tych. Przedstawicie1e polskiej ludności chłopskiej weszli do sejmu krajowego w Opawie.

Chłopem bJerzy Cienciała, wybrany w r. 1873 posłem do parlamentu wie-deńskiego, działacz cieszyńskich narodowc6w. Równoległe pierwsze kroki stawiał separatystyczny ruch tzw. ślązakowszczyzny o sympa-tiach proniemieckich, popierany przez część ewangelickiego kleru.W ruchu ukraińskim w Galicji początkowo dużą rolę odgrywali zwolennicy caratu. Przeciw nim wystąpiła młoda ukraińska inteli-gencja, która zorganizowała towarzystwo kulturalno - oświatowe Proswita (1868) i Towarzystwo Kulturalne im. Szewczenki we Lwo-wie (1872). Były to początki ruchu narodowców ukraińskich. W r. 1880 zaczęło wychodzić ,,Diło", pierwszy dziennik w języku ukraiń-skim. Narodowcom przeciwstawili się z kolei działacze partii rady-kalno - demokratycznej, którym patronował z emigracji Mychajło Dragomariow. Wysuwali oni żądania demokratyzacji życia politycz-nego i wywłaszczenia wielkiej własności. Iwan Franko i Michajło Pawlik współpracowali z polskimi socjalistami i ludowcami.

Po stłumieniu powstania obóz ugodowy w Królestwie nadzieje na porozumienie z caratem wiązał początkowo z osobą namiestnika Berga. Oferty ugodowców nie były jednak przyjmowane, z upadkiem systemu Wielkopolskiego skończyły się rządy przy współudziale Polaków. Włodzimierz Spasowicz i Erazm Piltz założyli w Peters-burgu tygodnik ,,Kraj" (1882-1909), w dużej mierze przeznaczony dla ziem zabużańskich Pismo z pozycji libera1no - burżuazyjnych przechodziło coraz wyraźniej na ugodowe.Odmienna była postawa dawnych zwolenników Andrzeja Zamoy-skiego, na których czele stał Ludwik Górski. Wypowiadali się oni za podniesieniem rolnictwa, udziałem ziemiaństwa w życiu gmin i zbli-żeniem do zamożniejszych chłopów, przy zachowaniu kierowniczej roli wielkiej własności na wsi. Postulowali uregulowanie spraw ser-witutowych i szachownicy gruntów, a także, zwłaszcza w latach kryzysu agrarnego, częściową parcelację.Liga Narodowa Ujawniła swe istnienie w roku 1899.

Utworzyła Towarzystwo Oświaty Narodowej, które już po dwóch latach miało 6,8 tys. zakonspirowanych członków, głównie na wsi, a znacznie mniejszym zaś stopniu w środowisku robotniczym. Dużą w pracach TON odgrywała inteligencja wiejska i małomiasteczkowa. Odbudo-wano organizację Zetu, a pod jego kierownictwem powołano organi-zację Przyszłość, zwaną Potem, grupującą młodzież szkół średnich. Liga Narodowa zorganizowała manifestację przed konsulatem nie-mieckim w Warszawie w związku ze sprawą dzieci polskich we Wrześni (1901), uczestniczyła też w wystąpieniach młodzieży pol-skiej przeciwko wykładom religii w języku rosyjskim.Egoizm narodowy wobec etyki (1902) Balickiego i Myśl nowo-czesnego Polaka (1903) Dmowskiego głosiły już program skrajnie nacjonalistyczny.

Nowy program stronnictwa z r. 1903 zastąpił ha-sła niepodległościowe walką o konkretne zdobycze w poszczegól-nych zaborach. W Królestwie oznaczało to opór przeciw rusyfikacji, wa1kę o prawa języka polskiego, rozszerzenie samorządu gminnego i zachowanie resztek odrębności prawnej Królestwa. Jednym z głów-nych haseł stała się teraz obrona przed zagrożeniem polskości ze strony Niemców, których stronnictwo uważało za najniebezpiecz-niejszego z zaborców. Od r. 1897 Liga Narodowa działała na Wi-leńszczyźnie, na początku XX w. również w Kijowie.Początki działalności Ligi Narodowej w zaborze pruskim sięgały roku 1899, zaktywizowała się ona w Poznańskiem dwa lata później przeprowadzając m.in. Bernarda Chrzanowskiego jako poznańskiego posła do parlamentu, opanowała Stowarzyszenie Gimnastyczne ,,Sokół" i uzyskała duże wpływy w organizacjach oświatowych i nielegalnych młodzieżowych. Zwolennicy Ligi występowali przeciwko ugodzie, kładli nacisk na łączność zaboru pruskiego z pozostały-mi ziemiami polskimi.

Na Śląsku Liga występowała początkowo z bardziej radykalnym niż w Poznańskiem programem społecznym - postulując walkę o 8-godzinny dzień pracy i o rozbudowę ubezpieczeń społecznych. W walce z katolickim niemieckim Centrum- w przeciwieństwie do in-nych dzielnic - współdziałała częściowo z socjalistami. W wyborach r. 1903 na narodowych demokratów padło w 7 okręgach 44 tys. gło-sów (17,7%). W ściślejszych wyborach w okręgu katowicko - za-brzańskim przeszedł ich śląski przywódca Wojciech Korfanty. Na-kład narodowo demokratycznego ,,Górnoślązaka" dochodził do 9 tys. egzemplarzy. W roku 1904 powstało Stronnictwo Demokratycz-no - Narodowe na zabór pruski.

W Galicji Liga podjęła szerszą dziala1ność w pierwszych latach XX w. opanowując liczne organizacje oświatowe i zakładając kilka organów prasowych. Stronnictwo Demokratyczno - Narodowe po-wstało ostatecznie na początku 1905 r. Liga operowała hasłem wy-odrębnienia Galicji, zajmowała zdecydowanie antyukraińskie stano-wisko, zbliżyła się do konserwatywnych podolak6w.W okresie wojny rosyjsko - japońskiej Narodowa Demokracja przeciwstawiła się zarówno wiernopoddańczym manifestacjom ugo-dowc6w, jak i wystąpieniom rewo1ucyjnym. Uczestniczyła natomiast w walce chłopów o rozszerzenie praw samorządu gminnego i o język polski. W początkach rewolucji 1905 r. po wyjściu z podziemia uzy-skała znaczne wpływy wśród części obszarników, drobnomieszczań-stwa, inteligencji oraz chłopów. Jej hasłem stało się przeciwdziała-nie strajkom i przenoszeniu do Królestwa rewolucji rosyjskiej. Wy-sunęła program spolszczenia administracji oraz autonomii z odręb-nym ustawodawstwem, sejmem i władzą wykonawczą przy łączności z caratem poprzez osobę monarchy, politykę zagraniczną i armię.

Akceptowała założenia carskiego manifestu październikowego dekla-rując gotowość współdziałania w tłumieniu rewolucji, organizowała pochody narodowe, łącznie z największym w Warszawie z 5 XI 1905.Działała też w środowisku robotniczym. W czerwcu 1905 powstał Narodowy Związek Robotniczy, który jesieni 1906 r. osiągnął 23 tys. członków, uzyskując szczególnie silne wpływy w okręgu łódz-kim. NZR wystąpił z programem obrony interesów robotników, sa-mopomocy ekonomicznej i pracy kulturalnej. Powstały związane z tym kierunkiem polskie związki zawodowe. O NZR oparte też były bojówki, szczególnie aktywne w drugiej połowie 1906 r. i pierwszej 1907 r., czynnie zwalczające ruch robotniczy w okresie ostrych kon-fliktów w środowisku robotniczym w Łodzi. W grudniu 1905 Naro-dowa Demokracja zorganizowała masowy zjazd chłopski w Warsza-wie. Uzyskała znaczne wpływy w niektórych nowo powstałych sto-warzyszeniach pracownik6w umysłowych.

Wybory do I Dumy przyniosły Narodowej Demokracji 34 na 36 mandatów z Kró1estwa. Koło Polskie w Dumie sympatyzowało z ro-syjską liberalną partią kadetów (Partia Konstytucyjno - Demokra-tyczna) i protestowało przeciwko stanowi wojennemu. W II Dumie posłowie endeccy wystąpili z postulatem spolszczenia szkolnictwa państwowego, podtrzymywali żądania autonomiczne, odrzucone przez większość Dumy. Narodowa Demokracja przeprowadziła do II Dumy swoich kandydat6wj z "ziem zabranych", uzyskała też na tym terenie w czasie rewolucji własne organy prasowe.Okres rewolucji przyniósł przekształcenie się Narodowej Demo-kracji w główne ugrupowanie polityczne prawicy. Było to ugrupo-wanie masowe, broniące istniejącego porządku próbujące uzyskać ustępstwa caratu drogą legalną.W pracy Niemcy, Rosja i kwestia polska (1908) Dmowski bronił panslawizmu, sugerował - wobec groźby niebezpieczeństwa niemiec-kiego - pojednanie z caratem licząc na uzyskanie autonomii. Stop-niowo jednak w szeregach Narodowej Demokracji narastała opozycja przeciwko polityce Koła Polskiego w Dumie I popieraniu ruchu neo-słowiańskiego.

Doszło na tym tle do kolejnych rozłamów; m.in. w roku 1908 opuściły szeregi Narodowej Demokracji: tzw. Fronda - która zapoczątkuje w 1912 r. Narodowy Związek Chłopski - i Naro-dowy Związek Robotniczy, a po trzech latach młodzież skupiona wokół czasopisma ,,Zarzewie", wydawanego we Lwowie od r. 1909.W czasie kampanii wyborczej do IV Dumy w r. 1912 Narodowa Demokracja rzuciła hasło bojkotu Żydów zarówno w życiu gospo-darczym, jak i społecznym, awansując antysemityzm do rangi jedne-go z podstawowych swych haseł. Trafiła na podatny grunt w związ-ku z napływem do Królestwa, gdzie lepsza była ich sytuacja od cza-su reform Wielkopolskiego, Żyd6w z kresów, tzw. litwaków.W zaborze pruskim Narodowa Demokracja utworzyła w kwietniu 1905 organizację Straż, mającą bronić ekonomicznych, społecznych i narodowych interesów 1udności polskiej.

Osiągnęła ona 30 tys. członków. Rzucono hasło oparcia obrony bytu narodowego na wła-snych siłach i przeciwstawienia się we wszystkich dziedzinach 1udności niemieckiej i żydowskiej. Sukcesem Narodowej Demokracji zakończyły się wybory parlamentarne 1907 r zarówno w Poznań-skiem, jak i na Górnym Śląsku. W przededniu wojny utworzyła ona Narodowe Stronnictwo Ludowe na Pomorzu. Natomiast wyraźnie osłabły jej wpływy na Śląsku, gdzie dotychczasowy jej przywódca Korfanty przeszedł do obozu katolickiego. Posiadała jednak wpływy w Zjednoczeniu Zawodowym Polskim, którego oddział górnośląski liczył kilkanaście tysięcy członk6w, a w okresie strajku górniczego 1913 r. przekroczył 30 tys. Górował on wyraźnie nad związkiem katolickim, powiązanym z Centrum, i klasowym, socjaldemokratycz-nym.Galicyjscy narodowi demokraci w końcu 1905 r. wysunęli hasło usamodzielnienia politycznego Galicji.

W okresie walki o reformę wyborczą przeciwni byli zasadzie równego prawa wyborczego i po-wszechnemu głosowaniu. Dzięki głosom drobnomieszczaństwa, po-ciągniętego hasłami nacjonalistycznymi, Narodowa Demokracja zy-skała pozycję najsilniejszego ugrupowania w Kole Polskim, a prof. Stanisław Głąbiński - pierwszy prezes stronnictwa - sprawował w latach 1907-1911 funkcję przewodniczącego Koła. Narodowi demo-kraci zblokowani z podolakami i popierający starorusinów galicyj-skich byli w przeddzień wojny światowej przeciwnikami sojuszu Au-stro - Węgier z Niemcami i polityki obozu piłsudczykowskiego, przeciwstawiała temu orientację na carat. Było to zgodne z progra-mem Dmowskiego, który postulował, by w wypadku konfliktu mię-dzy mocarstwami stanąć po stronie Rosji przeciwko przymierzu Austro - niemieckiemu.

Odmienne stanowisko zajmował Stanisław Grabski, zwolennik orientacji austriackiej, odosobniony jednak w szeregach własnej partii.Na Śląsku Cieszyńskim w r. 1906 wokół ,,Dziennika Cieszyń-skiego" powstało związane z Ligą Narodową Polskie Stronnictwo Narodowe, które po paru latach faktycznie wchłonęło tracących wpływy tamtejszych ludowców.Polski Związek Ludowy, pierwsza organizacja ludowców w Kró-lestwie, powstał w konspiracji w końcu 1904 r. utworzony przez działaczy oświatowych, głównie wywodzących się ze wsi nauczycie-li. Szerszą działalność podjął w czasie rewolucji 1905-1907 r., wy-raźnie odcinając się od Ligi Narodowej. Postulując samodzielność chłopów popierał ich walkę o polską szkołę, o polski język w gminie i sądownictwie oraz o prawdziwy samorząd gminny, żądał rozwoju bezpłatnej oświaty. PZL przywiązywał dużą wagę do walki politycz-nej, wysuwał też szereg postulatów ekonomicznych. Prezesem PZL został Stefan Julian Brzeziński.

Początkowo duży wpływ na PZL, związany politycznie z działaczami Polskiej Partii Socjalistycznej, miał Edward Abramowski. Wokół prasy PZL, później legalnej, sku-pić się spora grupa korespondent6w, w znacznej mierze chłopów. Nielegalny zjazd chłopski PZL w Warszawie w 1906 r. poparł po-stulaty autonomii Królestwa i szerokich swobód obywatelskich, dys-kutował nad kwestią agrarną. Związek uczestniczył w zjeździe w Piłaszkowie w powiecie łowickim i w powołaniu Związku Nauczy-cieli Ludowych jako zawodowej organizacji lewicowych nauczycieli wiejskich. PZL, organizacja podejmująca walkę o społeczne wyzwo-lenie wsi i niepod1egłą Polskę, rozbity został przez aresztowania wiosną 1907 roku Zasadnicze zmiany nastąpiły w tym okresie w ruchu robotniczym.

Na zjeździe paryskim 17-21 XI 1892 powstała Polska Partia Socjalistyczna, a jako jej organizacja emigracyjna - Związek Zagra-niczny Socjalistów Polskich. Wśród 18 uczestników zjazdu obradu-jących pod przewodnictwem Bolesława Limanowskiego największą rolę odegrali działacze II Pro1etariatu związani z ,,Przedświtem". W zjeździe brali też udział działacze na1eżący do Zjednoczenia Robot-niczego, Związku Robotnik6w Po1skich i Gminy Narodowo - Socja-listycznej. Uchwalono Szkic programu PPS, który za główny waru-nek przemian socjalistycznych uznał odzyskanie niepodległości. Opowiedziano się za strajkami, demonstracjami i agitacją masową, a tylko wyjątkowo za terrorem politycznym. Postulując wspó1ną z re-wolucjonistami rosyjskimi wa1kę przeciw caratowi, zastrzegano od-rębną politykę. PPS od początku skupiała działaczy o zróżnicowa-nych poglądach.

Od początku 1893 r. powstawały w Warszawie nielegalne kółka PPS złożone z członków II Proletariatu, ZRP i Zjednoczenia Robotniczego, a w lecie odbył się w Wilnie I Zjazd PPS.W lipcu 1893 przebywający w Szwajcarii działacze, którzy przeciwstawili się programowi uchwalonemu na zjeździe paryskim, za-częli wydawać w Paryża pismo ,,Sprawa Robotnicza". Grupa ta ukształtowała się w latach 1890-1892, należeli do niej m. in. Róża Luksemburg, dawny działacz ZRP Julian Marchlewski, Leon Jogi-ches (pseud. Jan Tyszka) i Adolf Warszawski (pseud. Warski). W końcu lipca 1893 część krajowych działaczy odrzuciła Szkic pro-gramu PPS. Fakt ten poprzedziły aresztowania i rozbicie tzw. Cen-tralnego Koła z Leonem Falskim, zwolennikiem niepod1egłości ści-śle związanej z walką o socjalizm. Przeciwnicy programu paryskiego przyjęli nazwę Socjal - Demokracja Polska, później Socjal - Demo-kracja Królestwa Polskiego, i związali się z działaczami ze ,,Sprawy Robotniczej".

Na kongresie II Międzynarodówki doszło do konfliktu między tym nurtem a działaczami PPS i Polskiej Partii Socjalno - Demokratycznej. W marcu 1894 odbył się w Warszawie I Zjazd SDKP z udziałem 10 uczestników. Podkreślał on znaczenie masowej walki politycznej, deklarował walkę z uciskiem narodowym i inter-nacjonalizm, natomiast niepod1egłość Polski uznał za utopię. SDKP działała w szczególności w Warszawie, a także w Łodzi i Żyrardowie. Największą rolę odgrywał w niej przybyły z emigracji Bronisław Wesołowski; partia oparła się głównie na byłych człon-kach ZRP. Masowe represje doprowadziły w roku 1895 do rozbicia organizacji, przestała też wychodzić ,,Sprawa Robotnicza".

Podobne prace

Do góry