Ocena brak

Rozbiory Polski

Autor /motorola Dodano /27.04.2012

Już w XIX stuleciu historycy i publicyści toczyli spory o przyczyny upadku Polski, starając się przede wszystkim odpowiedzieć na pytanie: dlaczego doszło do rozbiorów Rzeczpospolitej? Jedni winą za rozbiory obarczali Rosję, Prusy i Austrię, inni uważali, ie za utratę niepodległości odpowiedzialni są sami Polacy.

Dziś możemy powiedzieć, że zarówno jedni, jak i drudzy mieli częściowo rację. Chociaż za główną przyczynę upadku państwa polsko-litweskiego można uznać przede wszystkim agresywną politykę mocarstw ościennych, rywalizujących o wpływy w Rzeczpospolitej, to przyczyniło się do niego również postępujące osłabienie państwa polskiego, które w XVIII stuleciu bardziej przypominało luźną konfederację latyfundiów magnackich niż kraj zwarty i jednolity.

Mocarstwa ościenne

Rosja, Austria i Prusy rosły w siłę dzięki przeprowadzeniu w porę reform wewnętrznych, polegających na rozbudowie administracji, powiększeniu armii i wzmocnieniu władzy monarszej. W XVIII stuleciu należały już, obok Anglii i Francji, do wielkich mocarstw Europy. Dominujące na Zachodzie Anglia i Francja, zajęte przede wszystkim walką o kolonie, nie przejawiały większego zainteresowania sprawami Polski. W ten sposób Rzeczpospolita Obojga Narodów była zdana na łaskę trzech mocarstw ościennych. Aby utrzymać obowiązującą w XVIII wieku w polityce międzynarodowej zasadę równowagi sił, Rosja, Prusy i Austria pilnowały, by Polska, słaba i bezwolna, poprzez reformy wewnętrzne nie wzmocniła się i nie zachwiała tej równowagi.

W XVIII wieku Rosja, Austria i Prusy rozstrzygały nie tylko o tym, kto będzie panował w Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Mocarstwa te decydowały także o polityce wewnętrznej państwa polskiego, które przecież jeszcze w pierwszej połowie tego stulecia było drugim co do wielkości państwem w Europie, ustępującym jedynie Rosji. Jeszcze po pierwszym rozbiorze Rzeczpospolita, choć utraciła 1/3 powierzchni, dorównywała obszarem Francji i była większa od Hiszpanii. Polska jednak, mimo że była państwem tak rozległym, pozycję mocarstwową w Europie utraciła już w połowie XVII wieku. Ustępowała bowiem sąsiednim silnym państwom pod wieloma względami: miała nieliczną armię, kiepską i źle zorganizowaną administrację i słabą władzę królewską.

W latach 1697-1795 Rzeczpospolita nie decydowała już samodzielnie o swych sprawach wewnętrznych - przestała być państwem suwerennym. Po raz pierwszy państwa ościenne i obce wojska zadecydowały o tym, kto zasiądzie na polskim tronie w roku 1697. Podobnie stało się w roku 1733 i 1764. W okresie panowania Stanisława Augusta (1764-1795) Polacy samodzielnie decydowali o sprawach wewnętrznych swego państwa tylko podczas Sejmu Wielkiego i przez kilka miesięcy trwania powstania kościuszkowskiego.

Choć podczas elekcji 1697 roku większość szlachty opowiedziała się za księciem Contim, to jednak na polskim tronie zasiadł elektor saski Fryderyk August Wettyn, który uprzedził swego francuskiego konkurenta i wkroczył z wojskiem do Polski. Mając poparcie Rosji i Austrii oraz dysponując siłą zbrojną, zdołał skłonić szlachtę polską i litewską do uznania go królem. Podczas koronacji elektor saski przyjął imię Augusta II.

Stanisław Leszczyński, teść władcy Francji Ludwika XV wybrany, we wrześniu 1733 r., niemal jednomyślnie królem Polski, nie zdołał utrzymać się na tronie. Opozycja pod osłoną trzydziestotysięcznego korpusu rosyjskiego i armii saskiej okrzyknęła królem Augusta III, syna Augusta II Mocnego. Podwójna elekcja doprowadziła do wojny domowej, która wykazała słabość Rzeczypospolitej. Wojska koronne nie poparty Stanisława Leszczyńskiego, legalnie wybranego króla.

Również w roku 1764 roku o wyborze na króla Polski stolnika litewskiego Stanisława Poniatowskiego zadecydowała nie polska i litewska szlachta, ale caryca Katarzyna II (1762-1796). Jej porozumienie z magnackim stronnictwem Czartoryskich, zwanym Familią, przesądziło o elekcji Poniatowskiego na tron polski. Rosyjski korpus ekspedycyjny przebywający w pobliżu pola elekcyjnego pod Wielką Wolą (wówczas wsią podwarszawską), gdzie dokonywano wyboru króla, skutecznie utrudniał działania opozycyjnego stronnictwa hetmańskiego.

Próby reform

Jednakże od lat trzydziestych XVIII wieku, choć w Rzeczypospolitej niewątpliwie postępował kryzys władzy centralnc|jwykonawczej i ustawodawczej, to jednak równocześnie coraz wyraźniejsze były oznaki ożywienia politycznego. U schyłku panowania Augusta III wszystkie stronnictwa polityczne były przekonane o potrzebie reform polityczno-ustrojowych w kraju. Najpełniejszy program reform prezentowało stronnictwo skupione wokół rodu Czartoryskich, którzy chcieli usprawnić administrację pństwową, wzmocnić władzę centralną i powiększyć siły zbrojne.

Po roku 1764 zmiany prowadzące do unowocześnienia ustroju politycznego i gospodarczego Rzeczpospolitej Obojga Narodów były coraz bardziej widoczne. Stanisław August Poniatowski planował nie tylko reformy ustrojowe, ale także dążył do wzmocnienia roli państwa w życiu gospodarczym. By ożywić wymianę handlową w roku 1764 wprowadzono jednolity system miar i wag. W roku 1766 z inicjatywy króla Stanisława Augusta powołano jedną z pierwszych w Polsce spółek akcyjnych - Kompanię Manufaktur Wełnianych.

W 1767 roku sejm Rzeczypospolitej, pod naciskiem Prus i Rosji, przyznał formalnie równe prawa wszystkim wyznaniom, co wywołało gwałtowną reakcję szlachty. 29 II 1768 roku w Barze, miasteczku na Podolu, konserwatywna, ale patriotycznie nastawiona szlachta zawiązała konfederację „w obronie wiary i wolności"; jej przywódcami byli podkomorzy różański M. Krasiński i starosta warecki J. Pułaski. Konfederacja barska skierowana była przeciwko dysydentom, czyli różnowiercom, przeciwko Rosji, a także królowi i jego planom reform ustrojowych. Przekształciła się w wielki ruch społeczny, łączący cale militarne -pokonanie Rosji - z ambitnymi planami politycznymi - wywalczenia niezależności Rzeczypospolitej i obrony szlacheckich przywilejów. W szeregach konfederatów znaleźli się zarówno arystokraci, jak i uboga szlachta tzw. gołota; także mieszczanie i chłopi, liczący na karierę w szlacheckim wojsku. Niestety, plany pokonania carskiej Rosji, pierwszej podówczas w Europie potęgi militarnej, przy pomocy niekarnych, źle uzbrojonych, nie wyćwiczonych i fatalnie dowodzonych oddziałów konfederatów, okazały się po prostu nierealne.

W 1769 roku, gdy Turcja wypowiedziała wojnę Rosji, konfederacja barska przekształciła się w konfederację generalną, tzn. objęła całą Rzeczpospolitą. | W następnym roku organ zwierzchni konfedera- § cji, czyli tzw. Generalność, ogłosił detronizację g króla. Próba porwania króla, by zmusić go do zrze- £ czenia się tronu, dokonana 2 XI1771 roku, zakoń- £ czyła się zupełnym fiaskiem i ostatecznie skompromitowała konfederację w oczach szlachty i dworów europejskich. Latem 1772 roku padł ostatni punkt oporu konfederatów - Częstochowa.

Pierwszy rozbiór

Kłopoty wojsk rosyjskich, które nie potrafiły ani szybko uporać się z konfederacją barska, ani odnieść zdecydowanego zwycięstwa w wojnie z Turcją (która zakończyła się dopiero w 1774 roku), skłoniły Katarzynę II do wyrażenia zgody na rozbiór Polski, do czego już od dawna zachęcał król pruski Fryderyk II (1740-1786). Podpisany 5 VII 1772 roku traktat rozbiorowy przewidywał równy podział zabranych ziem pomiędzy trzy państwa rozbiorowe (do Prus i Rosji dołączyła także Austria), czego w praktyce nie zrealizowano; najmniej pretensji wysuwała Katarzyna II.

Rosja otrzymała północno-wschodnie terytoria z Połockiem, Witebskiem, Mścisławiem, polskimi Inflantami - w sumie 92 tys. km? i około 1,3 miliona mieszkańców; Prusy uzyskały Pomorze z Chełmnem, Malborkiem, Warmią, część Kujaw i skrawki Wielkopolski - razem 36 tys. km2 i 580 tysięcy mieszkańców (nie udało się królowi pruskiemu zająć jednak ani Gdańska, ani Torunia). Austria, prowadząca wobec Rzeczpospolitej szlacheckiej politykę obłudną i dwuznaczną, oficjalnie deklarując życzliwą neutralność, faktycznie pierwsza rozpoczęła zabór ziem należących do państwa polskiego. Już bowiem w 1769 roku zajęła starostwo spiskie, obejmujące 13 miast i 15 wsi, w następnym roku zaś zagarnęła południowe części starostw: czorsztyńskiego, nowotarskiego i nowosądeckiego. W 1772 roku Austria zagarnęła obszary położone na południe od górnej Wisły, Podole i część Wołynia wraz ze Lwowem, Tarnopolem i Przemyślem - obszar 83 tys. km2 zamieszkany przez 2,6 miliona mieszkańców.

Dokonując rozbioru Rzeczpospolitej, Rosja, Prusy i Austria zagroziły, że jeśli sejm nie ratyfikuje traktatu rozbiorowego, zajmą kolejne tereny - nie cofną się nawet przed ostateczną likwidacją państwa. Gdy wiosną 1773 roku zebrał się w Warszawie sejm mający zatwierdzić rozbiór Polski, wśród posłów panowało powszechne przekonanie, że jedynym rozsądnym wyjściem będzie spełnienie żądania mocarstw rozbiorowych. 22 kwietnia, król, senat i większość posłów, ulegając ultimatum ambasadora rosyjskiego Ottona Magnusa Stackelberga, poparli ideę sejmu skonfederowanego, który miał zatwierdzić rozbiór.

I rozbiór był dla Polaków wstrząsem i ostrzeżeniem. Realna stała się groźba unicestwienia państwa. By temu zapobiec, politycy musieli pospieszyć się z reformami - tylko państwo wzmocnione wewnętrznie mogło skutecznie walczyć o swój byt. Próbą ratowania Rzeczypospolitej były reformy, przeprowadzone na sejmie obradującym w Warszawie w latach 1788-1792, zwanym Sejmem Wielkim. Konstytucja 3 Maja 1791 roku - pierwsza ustawa zasadnicza w Europie (druga na świecie, po konstytucji amerykańskiej), wzmacniała władzę państwową, znosząc liberum veto i wolną elekcję, wprowadzając dziedziczność tronu w dynastii saskiej. Administracja państwowa miała zostać rozbudowana i unowocześniona, wszechwładza magnaterii ograniczona. Odebrano prawa polityczne szlachcie gołocie, bogate mieszczaństwo uzyskało prawo nabywania dóbr ziemskich. Chłopom obiecywano „opiekę prawa i rządu konstytucyjnego krajowego".

Reformy przeprowadzone przez Sejm Wielki wywołały opór magnaterii i zaniepokojenie mocarstw ościennych. W 1792 roku grupa magnatów pod przewodnictwem Stanisława Szczęsnego Potockiego, Franciszka Ksawerego Branickiego i Seweryna Rzewuskiego zawiązała konfederację, którą ogłoszono w miasteczku Targowica na Ukrainie w dobrach Potockiego. Konfederaci dążyli do obalenia reform Sejmu Wielkiego i unieważnienia Konstytucji 3 Maja. Wezwanie przez konfederatów wojsk rosyjskich dało początek wojnie polsko-rosyj skiej 1792 roku.

W bitwach staczanych podczas kampanii 1792 roku najlepiej spisywała się piechota i artyleria. Kawaleria narodowa zawodziła. Mimo niekorzystnego stosunku sił (armia rosyjska złożona z zaprawionych w bojach wiarusów, liczyła prawie 100 tysięcy, wojska polskie - niespełna 40 tysięcy), niezdecydowanie króla, ciągle obiecującego pojawić się z armią rezerwową na linii frontu, pomimo fatalnej działalności intendentury, nie zawsze szczęśliwych decyzji młodych dowódców, zdrady wodza armii litewskiej ks. L. Wirtember-skiego i nieudolności jego następcy J. Judyckiego, początek wojny 1792 roku był obiecujący. Gdy bowiem oba walczące wojska dotarły do linii Bugu, sytuacja wydawała się korzystniejsza dla strony polskiej. Armia koronna była nienaruszona, zaś armia litewska ciągle zdolna do walki. Istniała też jeszcze armia rezerwowa. Dowódcy carscy mieli zaś wówczas do dyspozycji jedynie 64 tysięcy żołnierzy, znużonych i zaskoczonych twardą postawą oddziałów polskich.

Losy wojny były nie rozstrzygnięte do końca lipca 1792 roku, a szanse strony polskiej na zwycięstwo bardzo realne. W bitwach pod Dubienką, Krzemieniem i Brześciem dowódcy i żołnierze pokazali na co stać armię polską. Jednakże 24 lipca król Stanisław August przystąpił do konfederacji targowickiej i jako wódz naczelny wydał rozkaz zaprzestania działań wojennych.

Drugi rozbiór

W styczniu 1793 roku w Petersburgu Prusy i Rosja zawarty porozumienie o II rozbiorze Polski; Austria zajęta wojną z rewolucyjną Francją nie wzięła w nim udziału. Prusy zajęły Gdańsk i Toruń, a także Wielkopolskę z Poznaniem, Gnieznem i Kaliszem, Kujawy z Inowrocławiem i Brześciem Kujawskim, część Mazowsza z Płockiem, ziemię sieradzką i łęczycką - w sumie 58 tysięcy km2. Rosja zaś otrzymała ziemie na wschód od Zbrucza i Drui, większą część Ukrainy i Białorusi z Kamieńcem Podolskim, Bracławiem, Żytomierzem, Mińskiem - razem 250 tys. km2.

Okrojona w dwóch zaborach Rzeczpospolita, faktycznie okupowana przez wojska rosyjskie, obejmowała już tylko obszar 200 tys. km2 i niewiele ponad 4 min ludności.

Powstanie 1794 roku, na którego czele stanął wychowanek Szkoły Rycerskiej, uczestnik wojny amerykańskiej, Tadeusz Kościuszko (1746-1817), było próbą ratowania niepodległości. Kościuszko starał się pogodzić interesy szlachty i ludu; uniwersał połaniecki (7 V 1794), który nadawał chłopom biorącym udział w powstaniu wolność osobistą a pozostałym zapewniał opiekę rządu, nieusuwalność z ziemi i znaczne obniżenie pańszczyzny, był wówczas najbardziej radykalną reformą społeczną w całej Europie Środkowej i Wschodniej.

Dla dalszych losów powstania decydująca była bitwa pod Maciejowicami, stoczona 10 X 1794 roku. Naczelnik Kościuszko wraz z wyższymi oficerami dostał się wówczas do niewoli, armia polska została kompletnie rozbita, jej morale upadło. Gen. Aleksander Suworow, który do niedawna planował przezimowanie w okolicach Brześcia, po polskiej klęsce objął dowództwo nad pozostałymi wojskami rosyjskimi i ruszył na Warszawę; 4 listopada zdobył Pragę, gdzie zwycięskie wojska - za przyzwoleniem wodza - dokonały rzezi ludności cywilnej. Stolica skapitulowała, wojsko polskie rozproszyło się i powstanie upadło.

Trzeci rozbiór

24 X 1795 roku Rosja, Prusy i Austria podpisały ostatnie porozumienie rozbiorowe, w miesiąc później król Stanisław August został zmuszony do podpisania abdykacji. Prusy zajęły ziemie polskie aż po Pilicę, Bug i Niemen, w tym między innymi Warszawę (48 tys. km2); Rosja - resztę Polesia, Wołynia oraz Litwę, Żmudź i Kurlandię (120 tys. km2); Austria zaś Kraków i tereny po Pilicę, Wisłę i Bug (47 tys. km2).

W wyniku trzeciego rozbioru w 1795 r. Rzeczpospolita, która w XVII wieku aspirowała do roli mocarstwa a w następnym stuleciu należała jeszcze do największych państw kontynentu, znikła z mapy Europy. Rosji, Prusom i Austrii najbardziej odpowiadała słaba i bezwolna Rzeczpospolita, z niesprawną administracją, nieliczną armią i słabym królem pozbawionym realnej władzy. Reformowanie państwa i próby wyrwania się z zależności politycznej od Rosji (konfederacja barska, Sejm Czteroletni, powstanie kościuszkowskie) stały się pretekstem do przeprowadzenia rozbiorów. Likwidacja państwa nie oznaczała jednak przekreślenia dorobku reform drugiej połowy XVIII wieku. To przecież pokolenie wykształcone i wychowane w czasach stanisławowskich, reprezentowane przez ludzi takich jak T. Kościuszko, J. Poniatowski, J. Wybicki, J. Ursyn Niemcewicz, K. Kniaziewicz, już w epoce napoleońskiej podejmie na nowo walkę o odbudowę państwa polskiego.

Rozbiory Polski - WAŻNIEJSZE DATY

1764

Elekcja Stanisława Augusta Poniatowskiego

1768-72

Konfederacja barska

1772

I rozbiór Polski

1788-1792

Obrady Sejmu Wielkiego; uchwalenie Konstytucji 3 Maja (1791)

1792

Konfederacja targowicka; wojna z Rosją

1793

II rozbiór Polski

1794

Insurekcja kościuszkowska

1795

III rozbiór Polski

Podobne prace

Do góry