Ocena brak

ROMANTYZM - Kompozytorzy XIX wieku

Autor /Halszka Dodano /04.04.2013

Ustalenie jednej właściwej i wyczerpującej listy najwybitniejszych kom­pozytorów romantycznych jest sprawą niezmiernie trudną. Dziedzictwo muzyczne romantyzmu to ogromna ilościowo literatura dzieł różnego rodzaju, a wskazywanie kompozytorów „najlepszych" jest zawsze obcią­żone subiektywnym wartościowaniem piękna i akcentowaniem jednych tendencji w sztuce na niekorzyść innych.

Właściwie dla każdej z form muzycznych uprawianych w romantyzmie można bez trudu określić niemałą grupę jej wybitnych reprezentantów. Warto w tym miejscu zdać sobie sprawę z pewnej ważnej prawidłowości, która wystąpiła u muzyków działających w tej epoce. Odpowiada jej we współczesnej terminologii słowo „specjalizacja". W baroku naturalną konsekwencją ówczesnego zapotrzebowania na muzykę było, aby twórca rozwijał wszechstronną działalność, tj. komponował, dyrygował, grał na instrumencie, a niekiedy — równie biegle — na kilku instrumentach. W klasycyzmie owa powszechność zaczęła stopniowo zanikać. Rodzące się wówczas wirtuozostwo instrumentalne wymagało poświęcenia dużej ilości czasu na codzienne ćwiczenie. Problem ten z całą ostrością wystąpił w romantyzmie, bowiem przy bardzo już zwiększonych wymaganiach odnośnie do gry na instrumentach, nie zawsze było możliwe łączenie kilku dziedzin twórczości muzycznej. Oczywiście w dalszym ciągu w mu­zyce XIX wieku spotkamy twórców uprawiających z jednakowym powo­dzeniem różne formy i gatunki muzyczne, niemniej obok nich zauważymy też kompozytorów-wirtuozów, których dokonania koncentrować się będą w granicach obranej „specjalizacji" instrumentalnej bądź gatunkowej. Wskazane poniżej największe indywidualności twórcze w muzyce XIX wieku to postacie-filary, bez których niepodobna stworzyć choćby zwięzłej charakterystyki najważniejszych kierunków w rozwoju romantycznej stylistyki muzycznej oraz form muzycznych.

Wczesna generacja romantyków wkraczała w świat sztuki w momen­cie, gdy żywe i bardzo bogate było dziedzictwo klasyków. Pierwsi kompozytorzy nowej epoki tworzyli jeszcze często równocześnie z Beetho-venem. Jeśli w historii muzyki zajęli miejsce w gronie romantyków, a nie klasyków, zadecydował o tym nowy język muzyczny ich twórczości, nie zaś kryterium czasowe. Kiedy kończył się wiek XIX, w którym dokonały się istotne przeobrażenia w zakresie formy i wyrazu dzieł muzycznych, zaczęły pojawiać się nowe trendy w sztuce. W tym samym czasie, gdy komponowali późni romantycy, wystąpili z nowatorskimi pomysłami twórcy uznawani już za reprezentantów nowej epoki.

Bardzo istotnym zjawiskiem w XIX wieku było powstanie kierunków narodowych. W wielu ośrodkach działały grupy kompozytorów, którzy pielęgnując historię i odrębne tradycje muzyczne danego obszaru, na­dawali narodowy koloryt twórczości. Często nurt ten pozostał żywotny także i w muzyce XX wieku. Uwzględnienie kompozytorów działających w obrębie ośrodków narodowych czyni obraz muzyki romantycznej bar­dziej wiarygodnym i pełniejszym.

Muzyka norweska, pozbawiona dotąd trwałych wzorców muzycz­nych, obudzona do życia twórczością Edvarda Griega (1843-1909), na­zywanego niekiedy „Chopinem Północy", znalazła kontynuację w muzyce Christiana Sindinga (1856-1941).

W Hiszpanii — po wielu latach kryzysu — przywrócono wspaniałe, sięgające czasów średniowiecza tradycje tego ośrodka. XVII i XVIII wiek w muzyce hiszpańskiej zdeterminowało niewolnicze wręcz naśladowanie wzorców obcych: włoskich, francuskich i niemieckich. Wydawało się więc, że bezkrytyczne zarzucenie własnych tradycji muzycznych uniemożliwi odrodzenie się narodowych wzorców. W 2. połowie XIX wieku postulat powrotu do rodzimych walorów twórczości spotkał się z wyjątkowo życz­liwym przyjęciem, a muzyka zyskała takich twórców, jak: Felipe Pedrell (1841-1922), Izaak Albeniz (1860-1909), Enriąue Granados (1867-1916), Manuel de Falla (1876-1946).

Muzyka rosyjska w ciągu kilkudziesięciu lat XIX wieku stała się wartościową częścią europejskiej skarbnicy kultury. O osobliwym kształ­cie muzyki rosyjskiej do XIX wieku zadecydowała pozornie niewielka, a jednak ogromnie znacząca różnica, jaką było przyjęcie chrztu przez Rosję (1054) według obrządku wschodniego, a nie zachodniego. Rosja obejmowała rozległy obszar Europy, przez długi czas słabo zaludniony. Nowe prądy europejskiej muzyki z trudem docierały do wszystkich zakątków Rosji. Wrodzona muzykalność ludności tego kraju przyczyniała się więc do kształtowania muzyki ludowej o silnym zabarwieniu lokal­nym. Pierwszym kompozytorem, który w XIX wieku wykorzystał tę ludowość jako artystyczne tworzywo, był Michaił Glinka (1804—1857). Ideę zapoczątkowaną przez Glinkę podjęła grupa kompozytorów, których jeden z krytyków nazwał „Potężną Gromadką". Należeli do niej: Milia Bałakiriew (1837-1910), Aleksandr Borodin (1833-1887), Cezar Cui (1835-1918), wreszcie najbardziej reprezentatywni kompozytorzy tej gru­py — Modest Musorgski oraz Nikołąj Rimski-Korsakow. Za najwybit­niejszego kompozytora rosyjskiego uznany został Piotr Czajkowski. Czaj-kowski nie był związany z „Potężną Gromadką", niemniej w swojej twórczości wielokrotnie przywoływał ludowe treści, wspierając je jednak profesjonalnym wyczuciem proporcji pomiędzy sztuką narodową a uni­wersalną. Uwagę muzycznego świata wzbudziła także twórczość dwóch innych jeszcze kompozytorów rosyjskich — Aleksandra Skriabina (1872-1915) oraz Sergieja Rachmaninowa (1873-1943), którzy hołdując ideałom „Potężnej Gromadki" przenieśli wiele elementów muzyki rosyjskiej do muzyki XX wieku.

Rozwój kultury muzycznej w Czechach był wyjątkowo silnie uza­leżniony od warunków politycznych i społecznych. Niemieckie rządy Habsburgów, wojna trzydziestoletnia (1618-1648) zakończona druzgocącą klęską Czechów, a w konsekwencji — trzywiekowa niewola, nie sprzyjały rozwojowi sztuki narodowej. Dopiero wiek XIX, który przyniósł nasilenie tendencji wolnościowych, spowodował zarazem ożywienie życia muzycz­nego tego kraju. Do narodowych kompozytorów czeskich należą w pierw­szym rzędzie Bedfich Smetana i Antonin Dvofak.

Muzyka polska była bardzo mocno zorientowana na zachowanie tożsamości narodowej. W dalszej części podręcznika poświęcimy jej odrębny rozdział, w tym miejscu ograniczymy się więc jedynie do wskazania wybitniejszych kompozytorów. Należeli do nich: Fryderyk Chopin, Stanisław Moniuszko, Henryk Wieniawski, Zygmunt Noskowski (1846-1909), Władysław Żeleński (1837-1921), Juliusz Zarębski (1854--1885). W ostatnich dekadach XIX wieku i w 1. połowie XX stulecia wybitnym wirtuozem, kompozytorem, działaczem politycznym i społecz­nym był Ignacy Jan Paderewski (1860-1941). Szczególne znaczenie odegrała też twórczość Mieczysława Karłowicza oraz grupy kompozytorów Młodej Polski (Grzegorz Fitelberg, Karol Szymanowski, Ludomir Różycki, Apolinary Szeluto). W XIX wieku działał też jeden z najwybitniejszych etnografów na świecie — Oskar Kolberg (1814—1890). Owocem blisko pięćdziesięcioletniej działalności Kolberga jest dzieło zatytułowane Lud, jego zwyczaje, sposób życia, mowa, podania, przysłowia, obrzędy, gusła, zabawy, pieśni, muzyka i tańce, obejmujące w całości 66 tomów.

Francja dzięki paryskiemu konserwatorium znalazła się w gronie najważniejszych europejskich ośrodków muzycznych (Znakomita opinia, jaką cieszyło się konserwatorium w Paryżu, spowodowała napływ ogromnej liczby kandydatów z całego świata. W związku z tym podjęto decyzję, że studentem uczelni może zostać obywatel francuski, natomiast obywatel innego kraju —jedynie w drodze najwyższego wyjątku. Tym bardziej zatem godny podkreśle­nia jest fakt, że jednym z obcokrajowców kształcących się w Paryżu był Henryk Wie-niawski.

Od 1803 roku Akademia Sztuk Pięknych w Paryżu przyznaje corocznie najwy­bitniejszym studentom tzw. Grand Prix de Rome ('rzymską nagrodę') — także w dzie­dzinie muzycznej. Nagrodą, finansowaną przez rząd francuski, jest czteroletni pobyt w Rzymie w celu pogłębienia studiów muzycznych i poznania odmiennych kultur na­rodowych. Stąd właśnie wywodzi się powiedzenie „rzymska piątka" na określenie naj­wyższej oceny. Wśród laureatów tej nagrody wymienić należy H. Berlioza, Ch. Gouno-da, G. Bizeta, C. Debussy'ego.). Najwybitniejszymi twórcami francuskimi byli: Cesar Franek (z pochodzenia Belg), Charles Gounod, Georges Bizet i Jacąues Offenbach (1819-1880), Edouard Lalo (1823-1892), Camille Saint-Saens, Gabriel Faure, Yincent d'Indy.

Włosi utrwalali wysoką pozycję swego kraju jako ważnego od wielu wieków ośrodka muzycznego. W zgodzie z tradycją pozostawał także dalszy rozwój formy operowej. Jej nowy profil w muzyce XIX wieku określili tacy kompozytorzy, jak: Yincenzo Bellini, Gaetano Donizetti (1797-1848), Gioacchino Rossini, Giuseppe Verdi, Ruggero Leoncavallo (1858-1919), Giacomo Puccini, Piętro Mascagni (1863-1945).

W centrum zainteresowania kompozytorów niemieckich znalazły się zwłaszcza: opera, symfonia, liryka wokalna i miniatura instrumen­talna. To właśnie w Niemczech ewolucja opery, zapoczątkowana w twór­czości Carla Marii von Webera, doprowadziła do powstania dramatu muzycznego Richarda Wagnera. Carl Loewe (1796-1869) znacznie wzbo­gacił repertuar pieśniowy. Felix Mendelssohn zasłynął jako twórca sym­fonii, miniatur fortepianowych, pieśni, a trakże jako doskonały organi­zator życia muzycznego. Wybitnym twórcą pieśni i muzyki fortepianowej był także Robert Schumann. Johannes Brahms zapoczątkował w muzyce niemieckiej kierunek klasycyzujący, podjęty przez Maxa Regera i wielu kompozytorów XX wieku. Najwybitniejszym kompozytorem przełomu XIX i XX wieku był Richard Strauss.

Muzyka austriacka trwając od lat w obrębie ogólnoniemieckiego kręgu kulturowego, po raz pierwszy usamodzielniła się, dzięki twórczości Antona Brucknera, Johanna Straussa (1825-1899), Hugo Wolfa (1860--1903), a nade wszystko Gustava Mahlera.

Podobne prace

Do góry