Ocena brak

Roland Barthes

Autor /larina Dodano /14.05.2012

Roland Barthes, francuski krytyk i metodolog humanistyki, w swych licznych i prowokacyjnych pismach rzucał wyzwanie przyjętym konwencjom analizy utworów literackich. Byt on autorem wielu kontrowersyjnych teorii.

Poglądy Rolanda Barthes'a, czołowej postaci prądu zwanego nową krytyką (nouvelle critique), wzbudziły ostry sprzeciw tradycjonalistów, jednak przez nowocześnie myślących krytyków zostały one przyjęte jako przejaw geniuszu, który zapoczątkował odrodzenie krytyki literackiej jako sztuki.

Barthes, urodzony w Cherbourgu we Francji w roku 1915, wychowywał się w Bayonne pod opieką matki i dziadków, ojciec bowiem zmarł, gdy Roland był jeszcze niemowlęciem. Wraz z matką przeprowadził się do Paryża, gdzie w roku 1934 zdobył tytuł licencjacki. Jednakże dalsze studia przerwał atak gruźlicy i Barthes musiał spędzić rok na rekonwalescencji w Pirenejach. Po ustąpieniu objawów choroby kontynuował naukę na Uniwersytecie Paryskim, gdzie studiował literaturę francuską i klasyczną.

W latach 1939-41 Barthes, który zwolniony był od służby wojskowej ze względu na nawroty choroby, uczył literatury francuskiej w szkołach w Biarritz i w Paryżu, aż w końcu kolejny atak gruźlicy zmusił go do spędzenia w sanatoriach w Alpach i w Paryżu następnych pięciu lat. Większość czasu Barthes poświęcał czytaniu, stał się gorliwym entuzjastą twórczości francuskiego filozofa i pisarza Jeana-Paula Sartre'a oraz myśliciela niemieckiego Karola Marksa.

Nowy głos

Po odzyskaniu sił Barthes wyjechał do Bukaresztu, potem do Aleksandrii w Egipcie, by uczyć tam francuskiego, a w roku 1950 powrócił do Paryża, by pracować w rządzie w wydziale kultury. W roku 1952 zdobył stypendium pozwalające mu napisać pracę magisterską na temat leksykologii - nauki zajmującej się zasobem słownictwa w systemach językowych - jednakże zaniedbywał studia magisterskie na rzecz publikacji. W tym okresie wydał dwie prace Le degre zero de l'ecriture (Pismo stopnia zerowego) w roku 1953 oraz Micheletpar lui Meme (Michelet o samym sobie) rok później. W latach 1954-55 Barthes pracował dla wydawnictwa; w tym czasie powstała seria artykułów zamieszczonych w czasopiśmie Les Lettres Nouvelles (Nowa Literatura), z których trzy miały się później pojawić w pracy Mythologies (1957).

Symbol autorytetu

W 1955 roku Barthes'owi przyznano kolejne stypendium, tym razem na przeprowadzenie studiów nad socjologią mody, którymi zajmował się przez kolejne pięć lat. Do roku 1962 ugruntowała się jego pozycja jako szanowanego, choć kontrowersyjnego autora ostrych i śmiałych prac z zakresu krytyki literackiej i kulturoznawstwa.

Mianowany został kierownikiem jednego z wydziałów na Ecole Pratiąue des Hautes Etudes (zajęcia prowadził tam już w roku 1960), gdzie odbywał wykłady na temat socjologii znaków i symboli oraz innych sygnałów. W roku 1977 został kierownikiem katedry semiotyki w College de France - było to jedno z najbardziej eksponowanych stanowisk we francuskim środowisku akademickim; Barthes pozostał na nim aż do śmierci.

Semiotyka lub semiologia - nauka o znakach i symbolach, pod którą podwaliny położył szwajcarski lingwista Ferdinand de Saussure - odegrała fundamentalną rolę w pracy Barthes'a. W wielu pismach interpretuje on symbolikę, która stanowi podstawę języka i literatury, analizując sposób jej przedstawienia oraz tworzenia znaczenia.

Nauka o sygnałach

Barthes uważał, że semiotyczny znak językowy składa się z dwóch elementów: le significant (znaczącego), któty sam w sobie nie posiada znaczenia, nadaje tylko formę elementowi signifie, czyli znaczonemu. W ten sposób powstaje symbol, który posiada pewną wartość. Związek ten nie jest jednak sztywny i nierozerwalny, lecz funkcjonuje na zasadzie umowności. Barthes propagował teorie semiotyczne z wielkim entuzjazmem, a jego wpływ był tak ogromny, że określono go mianem ojca francuskiej szkoły strukturalizmu - metody naukowej, w której związki między poszczególnymi elementami składowymi pewnej całości uważane są za ważniejsze niż te elementy jako jednostki. Barthes postrzegał język jako zamkniętą całość, system symboli kodujących znaczenia w określony sposób. Znaczenie słowa powstaje w takim ujęciu  w odniesieniu do znaczeń innych słów; ono samo, tak jak i jego przekazywanie, zależy od struktury wypowiedzeń. W interpretacji strukturalistycznej istota języka ujawnia się w powtarzalności elementów tekstu, nie zaś w odniesieniach zewnętrznych.

Analiza mitu

Zapowiedź rewolucyjnych idei znajdujemy u Rolanda Barthes'a w jego pierwszej publikacji Le degre zero de l'ecriture - autor używa wyrażenia „pismo stopnia zerowego" do określenia neutralnego stylu pisania stosowanego przez francuskiego pisarza egzystencjalistę Alberta Camus. Dopiero jednak w Mythologies (1957) Barthes"wprowadził analizę semiotyczną jako środek do demaskacji słabych punktów teorii tradycyjnych.

W roku 1953 Barthes napisał, że analiza mitu jest „jedynym skutecznym środkiem intelektualnym do prowadzenia działań politycznych". Do mitów krytyk francuski zalicza rutynowe konwencje codzienne, które w swej istocie są symbolami przenoszącymi znaczenia. Mogą one występować w formie słów lub znaków wizualnych. Czasem ich wieloznaczność wykorzystywana jest przez instytucje, takie jak agencje reklamowe czy partie polityczne, w których politycznym i gospodarczym interesie leży kontrolowanie sposobu przekazu i odbioru informacji.

Politycy, na przykład, kreują własny image; producenci mydła przedstawiają swój towar jako środek, który „zniszczy" brud; żywność eksponuje się w folderach reklamowych w taki sposób, że jej podstawowa funkcja, którą jest zaspokajanie głodu, ukryta jest głęboko pod grubą maską „nadrzeczy-wistego" opakowania.

Znaki życia

Roland Barthes wciąż rozwijał swoje teorie semiotyczne i rozszerzał ich zakres w kolejnych pracach - Elements de semiologie (Elementy semiologii; 1964) Systemes de la mode (Systemy stylu; 1967), w której analizował on funkcję twórczą języka mody; oraz L'Empire des signes (Imperium znaków; 1970), w której łączył zwyczaje japońskie z metaforami literackimi. Metafory interpretuje on jako zbiór znaków, które rozpatrywane osobno posiadają zupełnie inną wartość semantyczną, nim nie zaczniemy analizować ich we wzajemnych powiązaniach jako elementów pośrednich w procesie znaczeniowym.

Oryginalny styl pisarski Barthes'a jednym dostarczał rozrywki i wiedzy, u innych wywoływał oburzenie. On sam niestrudzenie tworzył nowe teorie, obalając jednocześnie podstawy wcześniejszych analiz. Późniejsze prace Barthes'a są mniej systematyczne, bardziej subiektywne, lecz ogólnie rzecz biorąc - bardziej wnikliwe. Większość jego pism przeniknięta jest głęboką podejrzliwością w stosunku do wszystkiego, co przyjmujemy za naturalne. Nacisk, który stawiał na dociekliwość, wolność myśli i krytyczne podejście do tradycji spowodowały, że w środowisku konserwatywnych krytyków nie darzono go sympatią.

Wolność myśli

Zdaniem Barthes'a i krytyków reprezentujących tak zwaną nową krytykę formy tradycyjnych gatunków literackich były skostniałe i skrępowane przez obowiązujące konwencje, dostosowane do oczekiwań czytelników. Ich przesłanie było płytkie, a tym samym proste do ustalenia.

Barthes wolał koncentrować się na tak zwanej warstwie ukrytej tekstu. On sam i sympatyzujący z nim krytycy sądzili, że studiowanie tekstów literackich powinno być sztuką dla niej samej oraz, że diachroniczne (to znaczy historyczne) spojrzenie

na tekst i jego czytelników służyło jedynie do zatarcia prawdziwego przesłania dzieła. W teorii Barthes'a nie było miejsca na porównywanie danego dzieła z innymi; krytyk uważał, że poszczególne teksty powinno się czytać i analizować jako niezależne od siebie, zamknięte całości.

Wybitny krytyk

Barthes ostro krytykował tradycyjne metody badań literackich, a także klasykę literatury, na przykład dzieła francuskiego dramatopisarza Jeana Racine'a. W pracy Sur Racine (O Racinie) potępił on twórczość dramaturga jako pustą, wywołując wzburzenie tradycjonalistów i prowokując ich gwałtowną reakcję.

Profesor Raymond Picard w książce Nouvelle cńtiąue ou rtouvelle imposture? (Nowa krytyka czy nowe szarlataństwo?) wypowiedział wojnę teoriom Barthes'a, który natychmiast, w 1966 r., odpowiedział na krytykę dziełem Critiąue et verite (Krytyka i prawda). Mimo ciągłych zajadłych ataków ze strony akademickiego establishmentu utrzymał on swoją pozycję najwybitniejszego przedstawiciela nowej krytyki.

W S/Z (1970), na przykład, usiłował zrzucić z piedestału innego francuskiego pisarza, twórcę Komedii ludzkiej, Honoriusza Balzaka, czołowego przedstawiciela realizmu w literaturze, bezwzględnie rozprawiając się ze strukturą jego opowiadania pod tytułem Sarrasine.

W latach późniejszych, po tym, jak został profesorem w College de France, jego pisma stały się mniej kontrowersyjne. Znalazła się wśród nich powieść autobiograficzna Roland Barthes per Roland Barthes (Roland Barthes o Rolandzie Barcie; 1976). W książce tej przedstawia on siebie jako bohatera powieściowego wyjaśniającego znaczenie studiów literackich. Le plaisir du texte (Przyjemności tekstu), opublikowane w 1975 roku, to liryczny ukłon w stronę języka francuskiego i literatury w ogóle. Barthes sugeruje, że związek pomiędzy autorem, wykorzystywanym przez niego językiem i czytelnikami ma naturę hedonistyczną, niemal erotyczną.

Końcowa analiza

Jak na ironię pod koniec życia Barthes sam stał się członkiem establishmentu, choć może śmielszym niż inni w swych wystąpieniach. Jego ostatnie prace to Fragments d'un discours amourewc (Fragmenty dyskursu kochanków; 1977), w której analizuje on język miłosny oraz La chambre claire (Widnia optyczna; 1980), analiza pewnej fotografii.

Barthes zginął w roku 1980 na paryskiej ulicy, potrącony przez ciężarówkę. Był już wtedy uważany za intelektualnego następcę Sartre'a, prowadzącego instytucję kulturalną, z której Francja mogła być dumna. Pozostawiona przez niego bogata spuścizna wnikliwych analiz rzuca światło na liczne pokłady subtelnie ukrytych znaczeń, które leżą u podstaw języka i jego struktury.

Podsumowując swoje największe osiągnięcie w roku 1977 Barthes stwierdził, że „starych wartości już się nie przekazuje, wypadły już one z obiegu, już nie robią na nikim wrażenia; literatura uległa desakralizacji".

Roland Barthes - WAŻNIEJSZE DATY

1915

12 listopada, narodziny w Cherbourgu we Francji

1935-39

Studia na Uniwersytecie Paryskim

1939-41

Nauczanie literatury w Biarritz i w Paryżu

1947-50

Nauczanie francuskiego w Bukareszcie i Aleksandrii

1952

Stypendium - praca z leksykologii

1955-60

Stypendium, praca nad socjologią mody

1960-62

Praca w Ecole Pratique des Hautes Etudes

1977

Zostaje kierownikiem katerdy semiologii na College de France

1980

25 marca, śmierć w wypadku

Podobne prace

Do góry