Ocena brak

Rola snu w literaturze i malarstwie

Autor /kropek Dodano /14.02.2011

Rola snu w literaturze i malarstwie

 

 Rola snu była różnoraka. Moim głównym zadaniem jest udowodnienie, że sen w wybranych przeze mnie utworach literackich wykorzystywano do osiągnięcia konkretnych celów i efektów. Swoja wypowiedź chciałabym rozpocząć od wyjaśnienia etymologii słowa oniryzm. Pochodzi ono z języka greckiego, „oneiros” i oznacza sen, marzenie senne. Była to technika budowania akcji utworu opierająca się na śnie, jako motywie przewodnim. W literaturze XX wieku zainteresowanie psychoanalizą wzrosło pod wpływem badań Zygmunta Freuda nad snem.

Filozof niemiecki udowadnia , że sen w sposób pośredni, symboliczny lub zamaskowany pomaga człowiekowi wyładować emocje i pozbyć się kompleksów. Marzenie senne mają swoja głęboką celowość, gdyż człowiek wyzbywa się z podświadomości tego co złe, co zatruwa jego psychikę. Freud udowadnia również, że sny są odzwierciedleniem naszych marzeń i pragnień oraz spełnieniem życzeń. Sen jest wytworem wyobraźni śniącego. Oznacza to, że w czasie snu cenzura osłabia swoją działalność. Dzięki temu nieświadome myśli mają możliwość ujawniania się. Freud dowodzi, że wszystkie sny, nawet bez sensu nawiązują do ważnych lub nieważnych zdarzeń z naszego życia.

W prezentacji chciałabym odwołać się do takich utworów literackich jak: „ Proces” Franza Kafki, „Makbeta” Williama Szekspira, „Dziadów” cz. III Adama Mickiewicza, Biblii „Trenów” Jana Kochanowskiego oraz „Snu” Bolesława Leśmiana.

Opierając się na teorii Freuda chciałabym zaprezentować „ Proces” Franza Kafki. W powieści tej podobnie jak w wielu marzeniach sennych mamy do czynienia z wydarzeniami, które są konkretne i realistyczne natomiast całość jest nieprawdopodobna i fantastyczna. Sprawia wrażenie sennego koszmaru. Erich Fromm twierdzi, że by „zrozumieć tę powieść należy ją odczytywać tak jakbyśmy słuchali jakiegoś marzenia sennego- długiego zawikłanego snu, w którym zewnętrzne wydarzenia dzieją się w przestrzeni i czasie będąc odpowiednikiem myśli i uczuć śniącego, w tym przypadku bohatera powieści- Józefa K.”

Powieść „Proces” zaczyna się od zdania: „Ktoś musiał zrobić doniesienie na Józefa K. , bo mimo że nic złego nie popełnił, został pewnego ranka po prostu aresztowany”. Główny bohater rozpoczyna swoje marzenie senne od tego, że jest zatrzymany. Słowo to w powieści przybiera dwa znaczenia. Pierwsze z nich to zniewolenie fizyczne, aresztowanie. Drugie natomiast to zahamowanie rozwoju umysłowego.

W jawnej części powieści używa się pierwszego znaczenia, natomiast jej symboliczne znaczenie zawarte jest w drugi. K. ma świadomość, że jest zatrzymany, zahamowany we własnym rozwoju. Jego życie staje się monotonne, bezbarwne. Nie ma w nim miłości i przyjaźni. Jest tylko nienawiść i walka o byt. Przez cały okres trwania śledztwa Józef K. usiłuje się dowiedzieć kto i o co go oskarża. Zbyt wiele uwagi przywiązuje do procesu i chęci obrony. Nie rozumie, że problem tkwi w nim samym.

Powieść mówi o staraniach Józefa K. Chce on za wszelką ceną obronić siebie. Nie udało mu się to, iż sumienie podpowiadało mu co robić, ale on go nie słuchał. Chciał znaleźć pomoc tam gdzie nie powinien. Zamiast zająć się poszukiwaniem prawdy, zwrócił uwagę na ochronę swojej osoby.

Józef K. nie rozumie samego siebie, jest uwikłany w walkę z własnym sumieniem autorytarnym. Powieść kończy się jak wiele marzeń sennych, dręczącym koszmarem. Dopiero, gdy Józef K. prowadzony jest na śmierć zdaje sobie sprawę z jałowości swego życia. Uświadamia sobie, że w życiu może istnieć prawdziwa miłość i przyjaźń.

Sen w „Procesie” pełni rolę symboliczną. Chce ukazać absurdalność całej sytuacji, zdarzenia. Występuje w powieści jako nośnik idei, które zostały zatracone przez głównego bohatera. W przypływie leku zapomina o podstawowych wartościach, które powinny kierować życiem każdego człowieka. Objawia się to w absurdzie opisanej przez Kafkę sytuacji.

Pisarze wykorzystywali sen, by ukazać zawiłości ludzkiej psychiki, odsłonić podświadome lęki i niepokoje. Ten sposób wykorzystał William Szekspir w wykreowaniu głównej postaci tragedii „Makbet”.

Świat przedstawiony przypomina upiorny majak senny, w którym roi się od zbrodni, a sceneria pogrążona jest w mrokach nocy. Tematem utworu jest chęć zdobycia władzy, co Makbet oraz jego żona osiągają zabijając króla Dunkana. Po dokonaniu zbrodni oboje sprawcy mają wyrzuty sumienia, których nie umieją stłumić. Mroczne myśli i wspomnienia nawiedzają oboje małżonków w snach. Zbrodnia, której się dopuścili doprowadziła do tego, że każdego człowieka uznawali za potencjalnego wroga. Było to jedna z przyczyn morderstwa dobrego i mężnego Banka. W snach Makbetowi ukazuje się duch zabitego przyjaciela. Sprawia to, że główny bohater staje przed trudnym wyborem. Z jednej strony jest chęć zdobycia władzy, a z drugiej wrażliwość i poczucie moralności, które ostatecznie zwyciężają.

Makbet nie mógł dłużej trzymać w tajemnicy strasznych zbrodni. Które powracały do niego co noc. Koszmary senne również dręczyły jego żonę. Makbet miał wątpliwości, czy dobrze postąpił. Wyrzuty sumienia zaburzyły jego spokój wewnętrzny. Jednak powracające wciąż koszmary większy wpływ wywarły na jego żonie, a zwłaszcza na jej psychice. Potwierdzają to słowa Makbeta ze sceny 5 aktu 2

Zdawało mi się, że słyszałem głos wołający, nie zaśniesz już więcej. Makbet zabija sen niewinny, sen, który zawikłane więzy trosk rozpala, grzebie codzienne nędze(...)”

Zabicie człowieka przez Makbeta jest zabiciem snu, czyli własnego sumienia.

Obraz „Koszmar” powstał w 1781 roku. Odzwierciedla on walkę głównego bohatera tragedii „Makbet”. Kobieta leżąca na łóżku doskonale odzwierciedla jego stan psychiczny. Ponadto jej pozycja wskazuje na to, że może jej się śnic cos przerażającego, budzącego lęk osoby śniącej.

Malarz nie pozostawił konkretnych wskazówek co do jego interpretacji. Można przypuszczać, że kobietą leżącą na łóżku jest jego ukochana Anna Landolf. To pozwalałoby odkryć dodatkowy intymny sens. Nie wiadomo również czy kobieta pogrążona jest we śnie czy też jej otwarte usta wydają ostatnie tchnienie. Symbolika i metaforyka obrazu jest bardzo mocno wyeksponowana. Forma zewnętrzna jest „przykrywką” dla tego co jest istotne, czyli koszmaru ducha. W obrębie symboliki pojawia się małpa, która wedle starożytnych jest stworzeniem najbardziej przypominającym człowieka. Jednak w sztuce średniowiecza symbolizuje istotę zdegradowaną, wynaturzoną, a także ukrywającą w człowieku zwierzęcą naturę. Podobna symbolika wiąże się z postacią konia. Dodatkową wskazówkę może stanowić ciemność, z której się wyłania. Trupia barwa oczu jest znakiem śmierci. Do obrazu Fussli1`ego doskonale pasuje przysłowie: „Sen jest obrazem śmierci”, gdyż tak naprawdę nie wiadomo, czy kobieta leżąca na łóżku jest martwa czy tylko śpi.

Sny i widziadła odgrywały ważną rolę w twórczości Adama Mickiewicza. Najlepszym tego przykładem są „Dziady” cz. III. Wieszcz udowadnia, że sen odsłania drugie dno natury ludzkiej. Motywuje do działań bohaterów oraz ujawnia ich najskrytsze pragnienia, żądze i lęki. U Mickiewicza sen ma charakter proroczy, który ukazuje przyszłość i pragnienia uwięzionego narodu. Sen ukazuje też całą prawdę o człowieku, obnaża go, prezentuje prawdziwą naturę, lęki i marzenia. Tak też się dzieje we śnie Senatora. Śpiący Nowosilcow dręczony jest przez diabły koszmarnymi majakami o charakterze projekcji przyszłego losu. Śni mu się, że dostał od cara sto tysięcy rubli, tytuł książęcy oraz order. Cały dwór zazdrości mu łask. Nagle władca zmienia swój stosunek do Nowosilcowa i okazuje niezadowolenie.

Sen w tym utworze obnaża prawdziwą naturę Nowosilcowa. Bohater nie może ukryć przed sobą swej prawdziwej tożsamości i pragnień. Jest tchórzliwym człowiekiem , który boi się o swoje stanowisko i jest w stanie zrobić wszystko by się na nim utrzymać. Cena jego prywatnego szczęścia nie ma granic.

Obrazem który doskonale odzwierciedla stan psychiczny Nowosilcowa jest obraz Francisco Goi „ Sen rozumu rodzi upiory” namalowany w 1799 roku. U niego sen może mieć charakter oznaczeniu pozytywnym lub negatywnym. Sen może budzić niepokój, przynosić ze sobą straszne zdeformowane obrażenia. Mężczyzna znajdujący się na obrazie prawdopodobnie jest poetą, któremu podczas snu za plecami pojawiają się senne mary. Człowiek nie może kontrolować tego co śni umysł. Gdy rozum zapada w sen, wyobraźnia tworzy demony. Wyobraźnia opuszczona przez rozum płodzi potwory, połączona z rozumem, jest macierzą sztuk i źródłem ich wspaniałości. Rodzi się podejrzenie, że zamiast spójnej wizji miejsca człowieka w świecie, mamy do czynienia z dopiskami ołówkiem na marginesach. Wyobraźnia snu a zwłaszcza wizji sennych w tym obrazie ma wymowę negatywną. W przeważającej części snów będących koszmarnymi wizjami wyczuwalna jest obecność sił zła, objawiającego się pod postaciami monstrualnych stworów. Obraz ten należy do rycin składających się na cykl mrocznych przedstawiających alegorie stanów ludzkiej świadomości.

W „Biblii” sen ma znaczenie symboliczne. Może być wróżbą, proroctwem, symboliczną przepowiednią, jednocześnie sen może być wizją. Bóg ukazujący się faraonowi we śnie daje mu swego rodzaju ostrzeżenie przed zbliżającą się klęską. Wizja faraona pozwala mu zapobiec nadchodzącemu nieszczęściu. Bóg daje mu szansę na ocalenie ludu przed klęską głodu, jaka ma nadejść w najbliższym czasie.

Faraonowi śniło się ze stoi nad brzegiem Nilu a z wody wychodzi siedem krów pięknych i tłustych. Po chwili jednak obok nich stanęło siedem krów chudych i brzydkich. Te brzydkie i chude krowy pożarły piękne i tłuste. Faraon przebudził się, jednak gdy znowu zasnął przyśniło mu się siedem kłosów pełnych i zdrowych. Jednak obok nich wyrosło siedem kłosów pustych i brzydkich. Następnie siedem kłosów brzydkich zjadło siedem kłosów ładnych. Faraon znowu się przebudził i zrozumiał ze to był tylko sen. Następnego dnia postanowił zwołać wszystkich wróżbitów egipskich jednak żaden z nich nie wiedział co ten sen oznacza. Dopiero Józef, który miał dar tłumaczenia snów wyjaśnił faraonowi, że siedem krów tłustych i siedem kłosów pełnych oznaczają siedem lat dobrobytu i urodzaju dla ziemi egipskiej. Jednak po siedmiu latach dobrobytu ma nastąpić czas biedy i ubóstwa. Józef doradził Faraonowi, by zbudował wielkie spichlerze, w których mógłby przechować nadmiar żywności. Ponadto Józef uświadomił władcę Egiptu, że skoro sen powtórzył się dwa razy pewne jest, że tak się stanie. Wyroki boskie są nieznane ale skoro Bóg objawia mu we śnie swój plan pewne jest, że tak się stanie.

Autor Biblii udowodnił, że sny mogą przepowiadać przyszłość, zwiastować jakieś konkretne wydarzenia. Jednak nie ma to potwierdzenia w rzeczywistości, gdyż owa przepowiednia nie musi się spełnić. Ponieważ sen faraona powtórzył się dwa razy pewne było, że boski plan dokona się w najbliższym czasie.

Biblia jest źródłem pełnym różnych motywów i symboli, które są dla ludzi punktem odniesienia do życia realnego. Dzięki tej Księdze współczesny człowiek uczy się jak żyć po bożemu. Sen w Biblii ukazuje zawiłości ludzkiej psychiki, odsłania lęki i niepokoje, a zarazem jest drogą dzięki, której Bóg i człowiek mogą się ze sobą porozumieć.

Adam Mickiewicz w „Dziadach” cz. III wykorzystuje motyw snu, nie tylko w formie sennego koszmaru ale również, jako marzenie senne ujawniające indywidualny, dla każdego z bohaterów, sposób postrzegania świata. Ewa patrzy na okrutną rzeczywistość oczami niewinnego dziecka, które jest nieświadome tego, co dzieje się dookoła.

Sen Ewy poprzedzony jest modlitwą za młodych patriotów wileńskich. Ma nie co inny charakter niż w Prologu sen Konrada, dla którego marzenie senne jest autonomicznym „życiem duszy”, a zarazem odsłania duszę świata. Ewa we śnie widzi Matkę Boską, która podaje kwiaty małemu Jezusowi, a ten obsypuje nimi Ewę.

Sen jest dokładnie odzwierciedleniem osobowości bohaterki oraz jej postrzegania świata jako czystego, nieskalanego, pełnego harmonii. Można powiedzieć, że Mickiewicz umieścił sen Ewy jako „puszczę konających” pomiędzy kolejnymi scenami dramatu.

U Kochanowskiego sen służy przedstawieniu bogactwa przeżyć i emocji a jednoczenie daje poecie ukojenie. Cykl dziewiętnastu Trenów jest obrazem psychiki ich autora. Czytelnik może zaobserwować w jaki sposób poeta przechodził swoją metamorfozę psychiczną po śmierci córki. Sen powoduje ukojenie bólu, cierpienia a zarazem jest „środkiem komunikacji” między nim a matką i córka Urszulką.

„Tren XIX czyli Sen” jest ostatnim z całego cyklu. Jako jedyny ma tytuł. W utworze Kochanowskiemu objawia się we śnie matka Zofia wraz z wnuczka Urszulką. Kobieta upomina go, by przestał się martwic, gdyż dziewczynka jest szczęśliwa. Uważa że Bóg dobrze zrobił tak szybko zabierając ją do siebie, gdyż nie zdążyła poznać trudów dorosłego życia. Matka Kochanowskiego mówi, że boskie decyzje są najlepsze i najwłaściwsze. Należy znosić z godnością trudy życia ziemskiego. Kochanowski uspokaja się, gdyż wie że Urszulka jest w niebie szczęśliwa, modli się za niego jak tylko potrafi. Matka uświadamia też, że śmierć nie jest końcem życia. Jest początkiem egzystencji pozamaterialnej. W religii chrześcijańskiej życie wieczne jest wyższą formą istnienia, której mogą dostąpić tylko nieliczni o tak czystym sercu, jak Urszulka. Zofia twierdzi, że rozpacz wpływa na człowieka destrukcyjnie. Prowadzi do tego, że nie ma on ochoty i energii na dalsze życie. „ Pańskie sądy” są nieznane dlatego rozpacz po śmierci bliskich nic nie daje. Człowiek powinien być wdzięczny losowi za to co ma, że nie odebrał mu wszystkiego co ma najdroższego. Wypomina synowi, że zdobyta przez niego mądrość życiowa i doświadczenie nie pozwalają mu na godne zniesienie tej trudnej sytuacji. Wspomina o dobrym skutku czasu na rany i poucza go słowami: „ Ludzkie przygodny/ Ludzkie noś”. To co ludzkie należy znosić po ludzku. W trenach starożytnych słowa pocieszenia wygłaszał zmarły. Ponieważ u Kochanowskiego była nim 2,5 letnia Urszulka zadanie to poeta przekazał doświadczonej i dojrzałej matce. Wiersz kończy się przebudzeniem podmiotu lirycznego ze snu. Zastanawia się on, czy to co widział, było snem czy może prawdą.

W poprzednich trenach Kochanowski bardzo mocno przeżył śmierć córki. W ostatnim „Trenie” Kochanowski uspokaja się. Odnawia swoją wiarę w Boga i powraca do dawnych metod pisania. Odwołuje się do poezji Horacego. Nawiązuje do starożytnych filozofii a w szczególności do stoicyzmu i epikureizmu. Ostatecznie uspokaja się, przyjmuje stoicki spokój. Poeta po okresie buntu, rozpaczy i kryzysie wiary uczy się żyć na nowo.

Podsumowując swoja wypowiedź chciałam podkreślić różnorodną rolę snu w literaturze i malarstwie. Marzenie senne może pełnić funkcję przepowiedni w sposób w jaki zostało to ukazane w „Biblii”. Ponadto sen ubarwia akcję utworu. Ten sposób wykorzystania tego motywu odnajdujemy w „Dziadach” cz. III oraz „Trenach” Kochanowskiego. Franz Kafka, William Szekspir oraz Adam Mickiewicz wykorzystali sen by ukazać drugie dno natury ludzkiej, odsłonić żądze i lęki targające człowiekiem oraz uwydatnić pragnienia głównych bohaterów, które przejawiały się w ich snach. Sen posłużył również, jako wyeksponowanie bogactwa nastrojów i lęków oraz przeżyć głównych bohaterów. Stwierdzenie to odnosi się do wszystkich pozycji które omówiłam w dzisiejszej prezentacji. Sen w malarstwie ma znaczenie symboliczne. W wybranych przeze mnie reprodukcjach ma charakter koszmaru sennego. Postaci znajdujące się na obrazach przedstawiają określone pozy i zachowania typowe dla człowieka śniącego koszmary senne.

Podobne prace

Do góry