Ocena brak

Rola pozytywistycznej literatury w propagowaniu haseł epoki na przykładzie wybranych utworów („Lalka”, „Nad Niemnem”).

Autor /Stacy Dodano /06.04.2011

 

Program społeczny pozytywizmu polskiego obejmował kwestie pracy organicznej, pracy u podstaw, asymilacji Żydów i emancypacji kobiet. Pozytywiści wystąpili przeciwko koncepcji twórcy romantycznego na rzecz wszechstronnie wykształconego pisarza w służbie społecznej. Miał on być nauczycielem społeczeństwa i propagować w literaturze hasła epoki. Odrzucono poezję jako rodzaj literacki zupełnie nieprzydatny w nowej epoce, rozwinęły się gatunki prozatorskie. Zaczęły powstawać utwory tendencyjne, a po roku 1880 twórczość pozytywistów wkroczyła w fazę realizmu krytycznego. Hasła pozytywizmu znalazły odbicie np. w „Nad Niemnem” E. Orzeszkowej. Postulat pracy u podstaw realizują w powieści Benedykt i Witold Korczyńscy, którzy podejmują pracę na rzecz ludu. Zwłaszcza Witold czyni zwrot w jego stronę, troszczy się o poprawę jego bytu, chce zreformować rolnictwo i poprawić stosunki społeczne na wsi. Cała powieść przesycona jest kultem pracy. Według Orzeszkowej jest ona potrzebą i najwyższą wartością, nadaje sens życiu człowieka i stanowi o jego godności. W powieści widoczna jest także realizacja hasła użyteczności dla społeczeństwa i kraju. Krytyce zostało poddane pasożytnictwo arystokracji. Mamy też do czynienia z kultem nauki, której przedstawicielem jest Witold Korczyński. Uczy się, aby następnie uzyskaną wiedzę spożytkować. Etos walki zbrojnej zastępuje w pozytywizmie troska o utrzymanie polskiej ziemi i posłannictwo to wypełnia Benedykt Korczyński, jego syn i Bohatyrowiczowie. „Lalka” B. Prusa jest powieścią realizmu krytycznego. Autor zaprezentował w niej rozległą panoramę polskiego społeczeństwa końca XIX wieku i przedstawił sposoby realizacji idei pozytywistycznych. Hasło pracy u podstaw realizuje w pełni prezesowa Zasławska. W Zasławku istnieje ochronka dla dzieci, dom starców, a chłopi żyją wygodnie i dostatnio. Wokulski próbuje pomagać ubogim, choć udaje mu się to w nielicznych przypadkach. Arystokraci, mimo, że posiadają majątki i jeszcze mogliby zająć się biedotą, w ogóle się nią nie interesują. Postulat pracy organicznej realizują przede wszystkim niemieccy i żydowscy kapitaliści. Polacy są rozrzutni, nie mają odpowiedniej wiedzy i praktyki. Arystokracja uważa, że praca jest poniżająca. Wokulski pracuje i pomnaża majątek, choć czyni to głównie ze względu na Izabelę. W powieści przedstawionych jest kilku pasjonatów nauki. Są nimi Geist, Ochocki, Szuman i Wokulski. Dokonują ważnych odkryć i wynalazków, jednak nikt nie chce się nimi zainteresować. Społeczeństwo nadal żyje w ciasnych kręgach świadomości. Równouprawnienie kobiet pozostaje w utworze tylko w sferze postulatów. Kobietą zmuszoną do samodzielności jest Helena Stawska, ale jej praca jest wynagradzana znacznie gorzej niż mężczyzny. Podobnie dzieje się z hasłem asymilacji Żydów. Społeczeństwo pokazane w „Lalce” odnosi się do Żydów wrogo. Subiekci ze sklepu Wokulskiego prześladują Szlangbauma za pochodzenie. Tymczasem jest to pełnoprawny Polak, który dał dowód swego patriotyzmu uczestnicząc w powstaniu styczniowym i idąc na zesłanie. Prus, czyniąc swojego bohatera kupcem, próbuje obalić przesądy klasowe – domaga się od społeczeństwa szacunku dla pracy i nauki. Mimo pesymistycznego obrazu ma znaczenie ogólnonarodowe i przesłanie ideowe. Polska proza powieściowa okresu pozytywizmu miała za zadanie udział w propagowaniu i krzewieniu w społeczeństwie najważniejszych haseł pozytywistycznych.

Do góry